Трампнинг Эрон урушини тугатиш бўйича 15 бандли режаси қандай ва Теҳрон уни нега рад этмоқда?
Сурат манбаси, Getty Images
- Author, BBC янгиликлар бўлими
- Ўқилиш вақти: 4 дақ
Эрон "Press TV" давлат телеканалининг хабар беришича, Теҳрон АҚШ президенти Доналд Трампнинг урушни тугатишга қаратилган 15 банддан иборат режасини рад этди.
Канал исми ошкор этилмаган "юқори мартабали сиёсий хавфсизлик мулозими"га таяниб, можарога чек қўйиш учун Теҳроннинг бешта шартини келтириб ўтди. Ушбу шартлар қаторидан етказилган зарар учун товон тўлаш ҳам ўрин олган.
Мазкур талаблар Исроилнинг "Channel 12" телеканали томонидан эълон қилинган ва АҚШ расмийлари мавжудлигини тасдиқлаган Трамп таклифларига умуман ўхшамайди. АҚШ таклифлари Эроннинг ядровий қурол яратмаслик мажбуриятини олиши ҳамда стратегик жиҳатдан муҳим бўлган Ҳормуз бўғозини қайта очишини кўзда тутган эди.
Уруш 28 феврал куни АҚШ ва Исроилнинг ҳаво зарбалари билан бошланди, шундан сўнг Эрон Форс кўрфазидаги Американинг иттифоқчиларига ҳужум қилиш орқали ҳарбий ҳаракатлар кўламини кенгайтирди.
Сешанба куни Трамп Эрон музокаралар ўтказишга "ташна" эканлигини ва эронлик музокарачилар АҚШга "жуда салмоқли мукофот" тақдим этганини айтди.
АҚШ президенти қўшимча тафсилотларни очиқламасдан, ушбу "туҳфа" нефт, газ ва Ҳормуз бўғозига алоқадор эканлигини билдирди.
Бироқ, Эрон парламенти спикери ҳар қандай музокаралар ўтказилиши ҳақидаги тахминларни бутунлай рад этди.
"АҚШ билан ҳеч қандай музокаралар олиб борилмади, ёлғон хабарлардан эса молия ва нефт бозорларини манипуляция қилиш ҳамда АҚШ ва Исроил тушиб қолган ботқоқликдан қочиш учун фойдаланилмоқда", - деб ёзди Муҳаммад Боқир Қолибоф "Х" тармоғида.
Трампнинг режаси нимадан иборат?
Исроилнинг "Channel 12" телеканалига кўра, урушни тўхтатиш учун Эрон бир қатор талабларни бажариши шарт.
Ушбу талаблар асосан АҚШ расмийлари уруш бошлаш учун асос қилиб кўрсатган бош омиллар атрофида жамланган: булар - гарчи бу даъво ўз тасдиғини топмаган ва Эрон буни доим рад этиб келаётган бўлса-да, мамлакатнинг ядровий қурол яратишига йўл қўймаслик ҳамда Эрон ракета дастури таҳдидини бутунлай бартараф этишдир.
Таклифларда Эрон "ҳеч қачон ядровий қуролга интилмаслик мажбуриятини олиши", ядровий иншоотларни қисмларга ажратишга ваъда бериши ва ўзидаги мавжуд бойитилган уран захираларини ушбу масалани келгусида назорат қилиб борувчи БМТнинг ядровий кузатувчиси Халқаро атом энергияси агентлигига топшириши сўралган.
Таклифларга мувофиқ, Эрон ўз ракета дастурининг масофаси ва миқдори чекланишига рози бўлиши керак. Бундан ташқари, Эрон минтақавий прокси-гуруҳларни - Ливандаги Ҳизбуллоҳ, Ғазодаги Ҳамас ва Ямандаги ҳусийчиларни молиялаштиришни тўхтатиши лозим бўлади.
Шунингдек, Эрондан Ҳормуз бўғозини эркин денгиз коридори сифатида ишлаши учун қайта очиш талаб қилинади. Дунё нефт ва газ захираларининг бешдан бир қисми ўтадиган ушбу бўғознинг ёпилиши нархларнинг кескин кўтарилишига ва жаҳон иқтисодиётида пасайиш хавфига сабаб бўлди.
Режада айтилишича, Эронга нисбатан барча халқаро санкциялар олиб ташланади. Тўлиқ санкциялар ўтган йилнинг ноябр ойида, Исроил ва АҚШ Эроннинг бир қатор ядровий объектлари ва ҳарбий базаларини бомбардимон қилганидан сўнг, Теҳрон ўз ядровий иншоотларидаги текширувларни тўхтатган пайтда қайта жорий этилган эди.
Эроннинг қарши таклифлари қандай?
"Press TV"га кўра, Эрон урушни тугатиш учун беш шартни илгари сурган. Улар орасида "душман томонидан тажовуз ва суиқасдларга тўлиқ барҳам бериш" талаби ҳам бор.
Исроил бош вазири Бенямин Нетаняху ва унинг расмийлари кўпинча "саккизоёқларнинг бошини кесиш" ниятида эканликларини айтиб келади. Уруш бошланган биринчи куни Теҳрондаги йирик Исроил ҳаво ҳужуми натижасида Олий раҳбар Оятуллоҳ Али Хоманаий ҳалок бўлганидан бери бир нечта юқори даражадаги эронлик амалдорлар ўлдирилган.
Эроннинг бошқа шартлари қаторида "Ислом Республикасига қарши уруш қайта бошланмаслигини таъминлайдиган аниқ механизмлар" ҳам бор, бироқ қандай кафолатлар берилиши мумкинлиги ва қайси давлатлар бу жараёнда иштирок этиши, ёки кузатув олиб бориши ҳозирча аниқ эмас.
Иқтисодий жиҳатдан, Эрон уруш оқибатидаги зарарлар учун товон пули тўланишини, шунингдек, Ҳормуз бўғозини бошқариш бўйича якка ҳокимлик ҳуқуқини талаб қилмоқда.
Энг муҳими, Теҳрон Исроилдан минтақадаги Эронни қўллаб-қувватловчи иттифоқчиларга қарши ҳужумларни тўхтатишни истайди.
Исроил эса Ҳизбуллоҳга қарши операцияларини кучайтирган. Сешанба куни Исроил ҳарбийлари шимолий Исроилга уюштирилаётган ҳужумлар тўхтамагунча, кенгайтирилган буфер ҳудуди ичида қолишини эълон қилди.
"Press TV" хабарига кўра, исм-шарфи ошкор қилинмаган расмий ушбу шартлар Эрон томонидан аввалроқ, уруш бошланишидан сал олдин, феврал ойида Женевада ўтказилган музокараларда тақдим этилган талабларига қўшимча равишда илгари сурилаётганини айтган.
Урушнинг якуни яқинми?
Ҳар қандай эҳтимолий музокараларга Трампнинг тинчлик элчилари - Стив Виткофф ва президентнинг куёви Жаред Кушнер бошчилик қилиши кутилмоқда.
АҚШнинг хабар қилинган тинчлик таклифлари Исроил ва Ғазодаги Ҳамас ўртасидаги икки йилдан ортиқ давом этган тўқнашувларни тўхтатиш учун элчилар қўллаган моделга ўхшаб кўринади.
Агар ушбу жараён такрорланадиган бўлса, музокарачиларга АҚШ таклиф қилган лойиҳанинг тафсилотларини аниқлаштириб олиш имконини бериш учун ўт очишни тўхтатиш режими эълон қилиниши керак бўлади.
Исроилнинг "Channel 12" телеканалига кўра, мамлакат раҳбарлари ҳозирги босқичда Эронга қарши ҳужумларни тўхтатиб туришдан унчалик мамнун бўлмасликлари мумкин - Нетаняхуда Ғазо бўйича музокаралар пайтида ҳам ўт очишни тўхтатиш борасида шунга ўхшаш иккиланишлар бўлган эди.
Исроил иқтисодиёт вазири Нир Баркат Би-Би-Сига берган интервьюсида Эроннинг Трамп шартларига рози бўлиши даргумон эканлигини айтди.
"Мен ишонаманки, ушбу босқич якунида биз келишув бўладими ёки йўқми, барибир ўз мақсадларимизга эришамиз", - деди Баркат.
End of Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз
Эрон томонидан музокараларда кимлар иштирок этиши ҳозирча номаълум.
Трамп америкаликлар билан ким гаплашаётганини очиқламади - шунчаки "биз керакли одамлар билан иш олиб боряпмиз", деди.
Музокарачилар орасида Эроннинг янги олий раҳнамоси Мужтабо Хоманаий борлигига ишониш қийин. У 28 феврал куни отасининг ўлимига сабаб бўлган ўша ҳужумда яраланганидан бери кўриниш бергани йўқ.
Сўнгги ҳужумлар бошланганидан бери Эрон ташқи ишлар вазири қайта-қайта таъкидлаётганидек, мамлакатнинг ҳозирги раҳбарияти АҚШ билан ҳар қандай музокараларга киришишга шубҳа билан қарамоқда.
Ахир, бу ҳужумлар томонлар янги ядровий келишувга эришиш учун музокаралар олиб бораётган, ҳатто маълум бир силжишлар кузатилаётган бир пайтда юз берди.
Шунингдек, ушбу тинчлик таклифлари минглаб АҚШ қўшинлари Эрон томон йўл олаётган бир вақтда эълон қилинмоқда. Уларнинг вазифаси нималардан иборат экани аниқ эмас, бироқ хабарларга кўра, улар Ҳормуз бўғозини очиш ёки Эроннинг айрим ҳудудларини эгаллаш учун қўлланилиши мумкин.
