Silaha ambazo Iran ilizitengeneza chini ya vikwazo vilivyobadilisha sheria za mapigano ya angani

Kufikia mwisho wa vita vya Iran na Iraq mwaka wa 1988, msimamo mkali wa Iran kuhusu suala hilo ulikuwa wazi.

Jeshi lake la anga lilikuwa limekumbwa na migogoro ya miaka mingi, na vikwazo vya Marekani vilimaanisha kuwa hakukuwa na njia rahisi ya kujenga upya kikosi imara cha kijeshi.

Njia ambayo Tehran iliamua kuchukua siku hiyo ilichukua miongo kadhaa kueleweka kikamilifu na dunia.

Wachambuzi katika Taasisi ya Kimataifa ya Masomo ya Mikakati (IISS) na CSIS wamebainisha kuwa badala ya kujaribu kushindana na nguvu ya anga ya nchi kama Marekani, Iran imeanza kuwekeza katika aina mpya ya silaha, ambayo haijulikani hadharani kwa ulimwengu.

Ni silaha ya bei nafuu, inayoweza kutupwa ambayo inaweza kuzalishwa kwa urahisi na kwa wingi. Silaha ambayo haihitaji rubani, haihitaji ardhi adimu, na inaweza kuzalishwa hata chini ya shinikizo la kiuchumi la kizuizi kilichowekwa dhidi ya Iran.

Uamuzi uliofanywa siku hiyo, karibu miaka 50 baadaye, unabadilisha jinsi majeshi yenye nguvu zaidi duniani yanavyopigana vita.

Ndege isiyo na rubani ya Shahed, iliyotengenezwa na Viwanda vya Usafiri wa Anga vya Shahed vya Iran, imekuwa mojawapo ya mifumo ya silaha yenye ushawishi mkubwa zaidi katika muongo mmoja uliopita.

Kulingana na data kutoka Taasisi ya Huduma za Kifalme (RUSI) na uchambuzi wa Kituo cha Mafunzo ya Mikakati na Kimataifa (CSIS), ndege za Shahed-131 na Shahed-136 ziligharimu takriban $20,000 kila moja.

Ni kiasi cha pesa ambacho, kikitazamwa kutoka mtazamo mmoja, kina maana kubwa ya kimkakati.

Wakati ndege isiyo na rubani yenye thamani ya dola 20,000 inalazimisha upande unaojilinda kutumia kombora la dola milioni 2 kuidungua, mshambuliaji kwa wakati huo anapata ushindi wa kifedha, hata kama ndege yake yenyewe inaharibiwa.

Shahed-136 ilitengenezwa kwa falsafa ya muundo inayotanguliza urahisi, umbali wa safari, na uwezo wa kuzalishwa kwa wingi, jambo linaloiwezesha Iran kupeleka idadi kubwa ya ndege za mashambulizi bila kuhitaji michakato tata ya viwanda inayotumika katika mifumo ya hali ya juu ya makombora.

Mpango wao uko wazi: ikiwa ndege moja itadunguliwa, tuma nyingine hamsini baada yake. Ikiwa hamsini zitadunguliwa, peleka mia mbili.

Gharama ndogo ya droni hizo huwafanya kuwa na uwezekano mkubwa wa kushambulia bila wasiwasi mkubwa.

Kwa mujibu wa ripoti za Shirika la Ujasusi la Ulinzi la Marekani (DIA) na Jopo la Wataalamu la Umoja wa Mataifa, Iran imekuwa ikikusanya taarifa kwa miaka kadhaa kuhusu jinsi ya kutumia ndege hizi za gharama nafuu katika mapigano.

Makundi washirika, ikiwa ni pamoja na Wahouthi nchini Yemen na wanamgambo nchini Iraq na Syria, yametumika kujaribu aina mbalimbali za Shahed kushambulia malengo katika eneo lote, huku mafunzo yaliyopatikana yakirejeshwa Tehran kwa ajili ya kuendeleza programu yake ya droni.

Mabadiliko makubwa katika sifa ya kimataifa ya ndege hizi za Shahed yalitokea mwaka 2022.

Mnamo Agosti ya mwaka huo, ndege zilizotengenezwa Iran zilisafirishwa kwenda Urusi kwa matumizi katika vita vya Ukraine, wakati Urusi ilisafirisha fedha taslimu na silaha zilizokamatwa za Uingereza na Marekani kwenda Iran.

Kilichofuata kilikuwa jaribio la kwanza kubwa la vita vya droni dhidi ya jeshi la kisasa lenye silaha za Magharibi.

Urusi imeona matokeo ya kutosha kusonga mbele. Moscow imewekeza dola bilioni 2 katika kiwanda kilichojitolea kuzalisha toleo lake la Shahed, kinachoitwa Geran-2.

Kufikia mwishoni mwa mwaka 2025, Urusi ilikuwa imeongeza uzalishaji wa ndani hadi vitengo 3,000 kwa mwezi, na hakukuwa na siku ambayo haikupita bila mamia ya ndege za masafa marefu za Shahed za Urusi kushambulia miji ya Ukraine.

Vita vya sasa katika Ghuba vimehusisha kwa kiasi kikubwa droni za Iran. Zaidi ya droni 2,000 za gharama nafuu za Shahed-136 za mashambulizi ya mara moja zilitumika katika eneo la Ghuba katika wiki za mwanzo za vita.

Iran imetumia mfululizo ya makombora, ikilenga si tu kusababisha uharibifu wa moja kwa moja wa kijeshi, bali pia kuvuruga miundombinu kwa kulazimisha mifumo ya ulinzi kutumia makombora ya gharama kubwa dhidi ya mifumo yake ya bei nafuu.

Falme za Kiarabu (UAE) zimepata pigo kubwa zaidi. Kati ya Machi 1 na Machi 8, ndege 1,422 na makombora 246 vilidunguliwa katika UAE pekee, ikiwakilisha takribani asilimia 55 ya mashambulizi yote yaliyoripotiwa hadi sasa.

Mzigo wa kiuchumi unaosababishwa na hali hii haukutarajiwa. Kila udunguaji uliofanikiwa unahitaji makombora au risasi za gharama kubwa, jambo linalomaanisha Marekani na washirika wake wanaweza kuishiwa na akiba kabla Iran haijaishiwa na droni.

Mfumo wa Iran haukujitokeza kwa bahati; kwa kiasi kikubwa ulitiwa msukumo na tukio la mwaka 2011, wakati droni ya Marekani ya RQ-170 Sentinel ilipoangukia mikononi mwa Iran. Licha ya Marekani kuomba irudishwe, maafisa wa Iran na vyombo vya habari vya serikali IRNA vilithibitisha kuwa teknolojia ya ndege hiyo ilichambuliwa na kuigwa.

Hii ilisababisha Iran kujenga jeshi la anga lililoegemea kujifunza na kunakili teknolojia ya adui.

Jeshi la Marekani pia limeboresha na kuiga ndege za Shahed za Iran, na kwa sasa linatumia ndege zinazofanana dhidi ya Iran katika vita vinavyoendelea.

Vita vya droni katika vita vya Iran na Ukraine vimekuwa ishara ya kile ambacho wachambuzi wa kijeshi wanakiita "Vita vya Kimya." Ni mkakati wa mashambulizi ya bei rahisi na ulinzi wa gharama kubwa.

Iran ilielewa mkakati huu kabla ya ulimwengu kufanya hivyo. Ilijenga mfumo wake wa ndege zisizo na rubani chini ya vikwazo, ikaboresha uwezo wake na washirika wake, ikausafirisha hadi Urusi, na kisha ikaupeleka moja kwa moja kwenye mstari wa mbele wa vita na jeshi lililoendelea zaidi duniani.