Sidee dagaalka Iiraan u beddeli karaa siyaasadaha dalalka Khaliijka

Wadamada Golaha Iskaashiga Khaliijka (GCC) oo kala ah Sacuudi Carabiya, Imaaraadka Carabta, Kuwayt, Qatar, Cumaan, iyo Baxreyn ayaa muddo dheer loo arkayay inay yihiin deegaanno nabdoon oo leh himilooyin fog, iyagoo soo jiitay maalgashadayaasha, shirkadaha waaweyn, iyo shaqaalaha xirfadda leh. Garoomadooda diyaaradaha ayaa noqday xarumo caalami ah oo la isaga gudbo, magaalooyinkooduna waxay isu beddeleen xarumo hormuud u ah dhaqaalaha iyo dalxiiska.

Si kastaba ha ahaatee, dagaalka ay Maraykanka iyo Israa'iil kula jiraan Iiraan ayaa ruxay sawirkaas, ka dib markii gantaallaha iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan ay haleeleen saldhigyada Maraykanka ee gobolka, ayna sidoo kale ku dhaceen kaabayaasha rayidka iyo qaybta tamarta ee gobolka.

Dawladaha Khaliijka waxay si degdeg ah u bilaabeen inay dib u soo celiyaan nolosha caadiga ah. Tusaale ahaan, dawladda Qatar waxay joojisay nidaamkii shaqada ee habka aan tooska ahayn waxayna dib u furtay qolalkii waxbarashada ee jaamacadaha. Si kastaba ha ahaatee, tiro khubaro ah ayaa aaminsan in kasta oo ay dawladaha Khaliijka awood u leeyihiin inay u dhabar-adaygaan naxdinta, dagaalkani haddana uu ku qasbay dib-u-qaabaynta istiraatiijiyadeed."

Alex Vatanka, oo ah khabiir ka tirsan Machadka Bariga Dhexe (Middle East Institute) ee Washington, ayaa yiri: "Weerarrada Iran lama joojin karo sababo la xiriira juqraafi ahaan iyo isku dhowaanshaha dalalka. Waddammadan waxay isku arkeen boos nugul, iyagoo noqday dalal ku yaalla safka hore ee dagaal aysan qayb ka ahayn, haddana ay ku bixinayaan kharash dhaqaale oo aad u culus."

Wuxuu intaas ku daray in "xitaa haddii agabka iyo hantida oo dhan loo weeciyo dhanka difaaca, waxa aan aragno ayaa ah in dalalkani ay weli u nugul yihiin weerarrada Iran, maalgashigooda baaxadda leh oo lagu qiyaasay balaayiin doollar ayaana hadda halis ugu jira khatarta diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones) ee qiimahoodu jaban yahay, kuwaas oo lagu qiimeeyo kumanaan doollar."

Vatanka wuxuu ku adkaysanayaa in dheelitir la'aantan ay horseedeyso kharashka caymiska oo kor u kaca, silsiladaha saadka oo noqda kuwa aad u cakiran, waxayna ku kicin kartaa shirkadaha inay dib u qiimeeyaan heerka ay khatarta ugu jiraan gobolka Khaliijka.

"Ilaalinta madax-bannaanida"

Iyadoo waddammada Khaliijku ay raadinayaan inay dheelitiraan xiriirka kala dhexeeya Maraykanka iyo Iran, mid ka mid ah natiijooyinka degdegga ah waa "dib-u-qaabayn dhanka amniga ah oo lala samaynayo Washington," sida ay sheegtay Ebtisam Al-Ketbi, oo ah guddoomiyaha Xarunta Siyaasadda ee Imaaraadka (Emirates Policy Center).

Waxay sheegtay in dalalka Khaliijka "loo riixayo dhanka isu-soo-dhowaansho weyn oo ay la yeeshaan Mareykanka, iyo si deggen oo shaqo ku dhisanna ay ula falgalaan Israa'iil, taas oo ka dhalatay tixgelinta amniga ee xilligan la joogo," balse waxay ku nuuxnuuxsatay in iskaashigani uu yahay mid ku dhisan danta jirta ee uusan ahayn mid fikir ku dhisan.

Vatanka wuxuu ka digayaa in xoojinta xiriirka dhanka amniga uusan ahayn mid aan xad lahayn, gaar ahaan marka la eego inta ay la eg tahay diyaargarowga Mareykanka ee difaacista dalalka Khaliijka. Wuxuu sheegay inay dowladaha Khaliijku uga digeen Washington cawaaqibka ka dhalan kara xiisad kordhinta, muddo dheer ka hor inta uusan dagaalku qarxin, balse ay ka soo laabteen iyagoo dareemaya niyad-jab.

Wuxuu intaas ku daray: "Trump wuxuu inta badan dagaalka u galay Netanyahu, isagoo iska indhatiray dalalka Khaliijka, kuwaas oo garwaaqsaday inaysan waligood heli doonin loolanaa dhaqmin si la mid ah kan Israa'iil."

Ka-hortag iyo diblomaasiyad

Iran, dhankeeda, waxay cadaadis ku saaraysaa dalalka Khaliijka si ay ugu riixdo inay ku dhawaaqaan dhexdhexaadnimo, sida uu sheegay Vatanka, kaas oo sharraxay in Wasiirka Arrimaha Dibadda ee Iran, Abbas Araqchi, uu muujiyay carada uu ka qabo in mid ka mid ah dalalka Khaliijka uusan cambaareyn weerarkii Mareykanka iyo Israa'iil ay ku qaadeen Iran.

In kasta oo ay dowladaha dalalka Khaliijku, sida uu leeyahay Vatanka, "aad uga xanaaqsan yihiin Iran," haddana waxay isku mar isku dayayaan inay ka fogaadaan inay noqdaan bartilmaameedyo toos ah. Wuxuu sheegay in istiraatiijiyaddoodu ay ku salaysan tahay xoojinta awoodda ka-hortagga (deterrence), iyagoo isla markaana ka fogaanaya inay si muuqata uga qayb galaan hawlgallada Maraykanka ama Israa'iil.

Wuxuu ka digayaa: "Iran waxay si dhab ah u murgin kartaa nolosha dalalkan, iyadoo suurtogal ay tahay inay khatar geliso xasiloonidooda muddo jiilal ah," isagoo u tixraacaya khatarta la xiriirta in la beegsado xarumaha korontada iyo kuwa biyaha badda sifeeya.

Badr Moussa Al-Saif, oo ahaa sarkaal hore oo ka tirsanaa dawladda Kuwayt, haddana ah borofiso ku-xigeen ka tirsan Jaamacadda Kuwayt, isla markaana cilmi-baare ka ah xarun cilmi-baaris oo laga leeyahay Britain, ayaa aaminsan in xalka muddada-dheer uu ku jiro jidka diblomaasiyadda.

Wuxuu yiri: "Waa inaan faham la gaarnaa deriskeenna, furnaa marinno toos ah oo wada-hadal oo aan la yeelanno Iran, isla markaana aan dejinnaa aragti cad oo ku saabsan sida aan u wadaagi karno wada-noolaanshaheenna gobolkan."

Tijaabinta dabacsanaan dhaqaale

Isbeddelka dalalka Khaliijka ee ka guurista dhaqaalaha ku tiirsan saliidda loona gudbayo xarumaha adeegga caalamiga ah, waa mid ka mid ah isbeddellada dhaqaale ee ugu caansan ee ay dalalkani goob-joog u ahaayeen tobankii sano ee la soo dhaafay; khubaraduna waxay ka digayaan in kasta oo uusan dagaalku beddelin jihadaas, haddana uu kashifay nuglaan hoose oo qarsoon.

Al-Ketbi waxay aaminsan tahay in dalalka Khaliijku "ay sii ahaan doonaan xarumo waaweyn, balse ay ku shaqayn doonaan shuruudo adag," oo ay ka mid yihiin kharashyada oo kor u kaca, caymiska oo kordha, iyo wacyiga ku saabsan khatarta oo sii kordhaya.

Al-Ketbi waxay filaysaa in, muddada dheer, dalalkani ay raadin doonaan inay kala duwaan shuraakada ay ganacsiga la leeyihiin, waxaana laga yaabaa inay dib u ballaariyaan xiriirka ay la leeyihiin Shiinaha iyo saaxiibada gobolka, si ay "uga fogaadaan ku tiirsanaan xad-dhaaf ah" oo ay ku tiirsanaadaan Mareykanka. Badr Musa Al-Saif wuxuu ku raacsan yahay aragtidaas, isagoo ku nuuxnuuxsaday in awoodda maaliyadeed ee gobolku ay yarayn doonto saamaynta jirta.

Difaac isku-dhafan

Khubaradu waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah natiijooyinka waara ee colaaddan ay tahay dhisidda nidaam difaac oo Khaliijka ah, oo aad u midaysan, dhanka tignoolajiyadana aad u horumarsan.

Al-Ketbi waxay filaysaa in maalgashi ballaaran lagu samayn doono nidaamyada difaaca gantaalaha ee lakabyada kala duwan ah iyadoo lagu tiirsanaanayo digniinta hore, diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, iyo awoodaha dhanka internetka.

Taa beddelkeeda, Badr Musa Al-Saif wuxuu leeyahay heerka isku-dhafka ee loo baahan yahay wuxuu ka fog yahay intaas, isagoo raaciyay: "Waa inaan isku xiriirinaa nidaamyada soo iibsashada hubka, dhisnaa nidaam sahayda oo dhexe oo ay leeyihiin dalalka Khaliijka, sidoo kale waa inaan diiradda saarnaa wax-soo-saarka gaashaandhigga ee gudaha, waana tallaabo kor u qaadaysa awoodda aan ku gaari karno go'aannadeenna gaarka ah."

Si kastaba ha ahaatee, loolanka u dhexeeya waddammada ayaa hortaagan in la gaaro hamigaas.