"ฉันไม่ใช่เพียงไม้ประดับ" รู้จักรัฐมนตรีหญิงเพียงคนเดียวของรัฐบาลซีเรีย

"วันแรกที่เข้ามา ฉันถามว่า 'ทำไมถึงไม่มีผู้หญิงมากกว่านี้'" ฮินด์ คาบาวัต กล่าว

เธอเป็นรัฐมนตรีว่าการกระทรวงกิจการสังคมและแรงงานของซีเรีย และเป็นรัฐมนตรีหญิงเพียงคนเดียวในรัฐบาลชุดเฉพาะกาล ซึ่งมีภารกิจนำพาประเทศเดินไปบนเส้นทางที่ไม่ราบเรียบให้ผ่านพ้นจากสภาวะสงครามไปสู่สันติภาพ

ความรุนแรงทางศาสนาที่คร่าชีวิตผู้คนไปแล้วหลายพันคน บดบังงานบริหารประเทศในช่วงเดือนแรก ๆ ของคณะรัฐมนตรีชุดนี้ โดยมีชุมชนชนกลุ่มน้อยจำนวนมากในซีเรียกล่าวโทษกองกำลังของรัฐบาล

คาบาวัตซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นผู้นำฝ่ายค้านที่ลี้ภัยในต่างแดน ยอมรับว่ารัฐบาลทำผิดพลาดนับตั้งแต่กองกำลังกบฏของประธานาธิบดีอาเหม็ด อัล-ชารา บุกเข้าสู่กรุงดามัสกัสเมื่อวันที่ 8 ธ.ค. 2024 และยุติการปกครองแบบเผด็จการอันโหดร้ายของตระกูลอัสซาดที่ยาวนานหลายทศวรรษ

อย่างไรก็ตาม เธอยืนยันว่า "ความผิดพลาดเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ในช่วงเปลี่ยนผ่าน"

คาบาวัตยังระบุว่าหนึ่งในความผิดพลาดครั้งใหญ่ที่สุดของประธานาธิบดี คือการไม่แต่งตั้งผู้หญิงคนอื่น ๆ เข้าร่วมคณะรัฐมนตรี แม้เธอจะบอกว่าเขาได้ให้คำมั่นกับเธอแล้วว่าจะมีผู้หญิงเพิ่มขึ้นในอนาคต

ในคณะรัฐมนตรีของเขาซึ่งเต็มไปด้วยสหายใกล้ชิดและอดีตนักรบจำนวนหนึ่ง เธอต้องรับมือกับบทบาทที่ท้าทายและต้องบริหารจัดการหลายเรื่องพร้อมกัน

ระหว่างที่บีบีซีติดตามคาบาวัตเพื่อทำรายงานพิเศษให้กับโครงการโกลบอล วูแมน (Global Women) ของบีบีซี เราได้อยู่ใกล้ชิดจนเห็นว่าแฟ้มงานจำนวนมากของเธอนั้น มีตั้งแต่งานด้านกลุ่มเปราะบางที่สุดของซีเรีย เช่น เด็กกำพร้าและแม่ม่าย ไปจนถึงครอบครัวที่ยังโศกเศร้ากับการหายสาบสูญของผู้คนหลายหมื่นคนในยุครัฐบาลอัสซาด

อีกหนึ่งภารกิจเร่งด่วนคือการสร้างงานและจัดหาที่อยู่อาศัยให้กับผู้คนนับล้านที่ต้องพลัดถิ่นจากสงครามกลางเมืองซึ่งยืดเยื้อมานานเกือบ 14 ปี รวมถึงการบรรเทาความทุกข์ยากของผู้ที่กำลังหลบหนีการปะทะระหว่างชนกลุ่มน้อยต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นระลอกล่าสุด

ทุกเรื่องล้วนเป็นเรื่องเร่งด่วนสำหรับประเทศที่เผชิญความบอบช้ำจากภาวะสงคราม และผู้คนส่วนใหญ่อยู่ในสภาพยากจนข้นแค้น โดยองค์การสหประชาชาติระบุว่า ชาวซีเรีย 90% ต้องดำรงชีวิตอยู่ต่ำกว่าเส้นความยากจน

คาบาวัตรีบเดินทางไปยังเมืองที่อยู่ทางตอนเหนือของเมืองอเลปโป เพื่อเยี่ยมศูนย์พักพิงที่รองรับผู้คนหลายพันคนเมื่อเดือน ม.ค. ที่ผ่านมา หลังเกิดการสู้รบระหว่างกองกำลังรัฐบาลกับกองกำลังประชาธิปไตยซีเรีย หรือ เอสดีเอฟ (Syrian Democratic Forces-SDF) ที่นำโดยชาวเคิร์ดผู้ควบคุมพื้นที่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของซีเรียมาอย่างยาวนาน

เมื่อช่วงฤดูร้อนปีที่แล้ว เธอพยายามนำความช่วยเหลือเข้าไปยังเมืองทางตอนใต้แห่งหนึ่งซึ่งประชากรส่วนใหญ่เป็นชาวดรูซ หลังพื้นที่ดังกล่าวเผชิญความรุนแรงจากการปะทะกันระหว่างชาวดรูซ ชาวเบดูอิน และกองกำลังรัฐบาลซีเรีย

เธอยังติดต่อไปยังครอบครัวของหญิงชาวอะลาไวต์คนหนึ่ง ซึ่งอยู่ในนิกายชีอะห์กลุ่มเดียวกับตระกูลอัสซาด หลังหญิงรายดังกล่าวกล่าวหาว่าถูกชายติดอาวุธในเครื่องแบบทหารข่มขืน

ในส่วนของการช่วยสมานรอยร้าวระหว่างกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ในซีเรีย มีบางฝ่ายวิพากษ์วิจารณ์ว่าคาบาวัตอาจทำได้มากกว่านี้

เมื่อบีบีซีถามว่ารัฐบาลรับมือกับความรุนแรงทางศาสนานิกายต่าง ๆ ผิดพลาดหรือไม่

เธอตอบว่า "ความผิดพลาดเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ในช่วงเปลี่ยนผ่าน หลังความขัดแย้ง ไม่มีใครพอใจกับเรื่องนี้ รวมถึงประธานาธิบดีด้วย"

อย่างไรก็ตาม เธอเน้นย้ำว่ามีการตั้งคณะสอบสวนขึ้นแล้ว และขณะนี้ "ผู้ที่ก่ออาชญากรรมจำนวนมากถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ"

การทำความเข้าใจว่าจะสร้างความไว้วางใจและสันติภาพได้อย่างไร เป็นสิ่งที่กำหนดเส้นทางการทำงานของเธอมาตลอดชีวิต

คาบาวัตซึ่งได้รับการศึกษาจากมหาวิทยาลัยในซีเรีย เลบานอน แคนาดา และสหรัฐอเมริกา ทำให้เธอเป็นทั้งนักกฎหมายและนักเจรจา ผู้ซึ่งเคยมีบทบาทนำในฝ่ายต่อต้านรัฐบาลซีเรียที่ลี้ภัยอยู่ต่างแดน ขณะที่ประเทศเกิดสงครามกลางเมืองขึ้น

การพูดคุยคืออาวุธที่ทรงพลังที่สุดสำหรับเธอ

"มันต้องใช้เวลาจนกว่าผู้คนที่จะพูดว่า 'เราไว้ใจคุณ' หลังเผชิญกับเผด็จการมานาน 50 ปี" เธออธิบาย พร้อมย้ำว่าความไว้วางใจจำเป็นต้องเกิดขึ้นทั้งในระดับประชาชนต่อประชาชน และระหว่างรัฐบาลกับประชาชน

บีบีซีเดินทางไปยังเมืองอิดลิบร่วมกับเธอ ที่นี่เป็นเมืองหลักของจังหวัดทางตะวันตกเฉียงเหนือ และเคยเป็นฐานที่มั่นของฝ่ายกบฏที่ชื่อว่าฮายัต ทาห์รีร์ อัล-ชาม หรือ เอชทีเอส (Hayat Tahrir al-Sham-HTS) ของอาเหม็ด อัล-ชารา

คาบาวัตเคยทำงานที่นี่ในช่วงสงครามกลางเมือง ร่วมกับองค์กรชื่อว่าทัสตาเคล (Tastakel) ซึ่งเป็นองค์กรที่ผู้หญิงเป็นผู้นำและเธอเป็นผู้ก่อตั้ง

ชื่อขององค์กรนี้แปลจากภาษาอาหรับได้ว่า "การก้าวสู่ความเป็นอิสระ" ซึ่งสะท้อนแนวคิดของเธอในการสร้างซีเรียใหม่ได้เป็นอย่างดี

ในห้องประชุมที่แน่นขนัดและสว่างไสว ผู้หญิงทั้งวัยหนุ่มสาวและสูงอายุ รวมถึงผู้ชายบางส่วนจากทั่วซีเรีย มารวมตัวกันเพื่อเฉลิมฉลองการสิ้นสุดของระเบียบเก่า และวางกลยุทธ์เพื่อเสริมสร้างบทบาทของผู้หญิงในทุกระดับของกระบวนการตัดสินใจ

สำหรับคาบาวัต นี่คืองานที่เธอถือว่าเป็นความรับผิดชอบ

ในการเลือกตั้งทางอ้อมครั้งล่าสุดเพื่อจัดตั้งรัฐสภาเฉพาะกาลหรือสภาประชาชน ไม่มีผู้หญิงจากเมืองอิดลิบแม้แต่คนเดียวที่ได้รับเลือก และโดยภาพรวม มีผู้สมัครหญิงได้ที่นั่งเพียง 4% ของจำนวนผู้สมัครทั้งหมด

"พวกคุณควรจะร่วมมือกันและคิดอย่างชาญฉลาดทางการเมือง เพื่อให้แน่ใจว่าเราจะมีผู้หญิงได้รับเลือกอย่างน้อย 1 หรือ 2 คน" เธอกล่าวตำหนิสตรีเหล่านั้น

คุณสามารถสัมผัสได้ถึงพลังที่ไหลเวียนอยู่ทั่วห้องที่เต็มไปด้วยผู้หญิงที่พูดจาฉะฉาน บางคนคลุมศีรษะด้วยผ้าคลุมที่ปกปิดอย่างมิดชิด บางคนสวมผ้าคลุมทั้งตัว และบางคนรวมถึงคาบาวัต ไม่สวมผ้าคลุมศีรษะ

นี่คือภาพของผู้หญิงซีเรียที่เป็นมาโดยตลอด ในสังคมที่มักถูกอธิบายว่าเป็นถูกถักทอร้อยเรียงด้วยขนบธรรมเนียมอันหลากหลาย

ความกังวลในช่วงแรกว่ากฎหมายอิสลามที่เคร่งครัดยิ่งขึ้นจะถูกบังคับใช้โดยอาเหม็ด อัล-ชารา และผู้สนับสนุนของเขา ซึ่งยึดถือการตีความอิสลามนิกายซุนนีอย่างเข้มงวดนั้น โดยภาพรวมยังไม่เกิดขึ้นจริง แต่สำหรับบางคน ความกังวลดังกล่าวก็ยังคงหลงเหลืออยู่

ตัวประธานาธิบดีอาเหม็ด อัล-ชารา เอง ซึ่งเคยเป็นอดีตผู้บัญชาการอัลกออิดะห์ ก่อนผันตัวมาเป็นผู้นำกลุ่มกบฏอิสลาม ในตอนนี้ได้ถอดชุดทหารออกและเปลี่ยนมาใส่สูทสไตล์ตะวันตกที่ตัดเย็บอย่างประณีต พร้อมกับวางบทบาทของตนเองในฐานะนักปฏิบัตินิยม

คาบาวัตเล่าว่าในวันแรกที่เขาประกาศจัดตั้งรัฐบาลเมื่อเดือน มี.ค. ปีที่แล้ว ประธานาธิบดีได้ให้คำมั่นกับเธอว่าจะมีการแต่งตั้งผู้หญิงเพิ่มขึ้น

"เขาบอกว่า 'มันกำลังจะเกิดขึ้น เรากำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน'" เธอกล่าวเสริม

คาบาวัตตอบโต้อย่างหนักแน่นต่อข้อสังเกตที่ระบุว่าเธอเป็นเพียงผู้หญิงในเชิงสัญลักษณ์สำหรับรัฐบาลชุดนี้

"ฉันไม่ใช่เพียงไม้ประดับ" เธอกล่าวย้ำ "เวลาทำงาน ฉันไม่ได้รู้สึกว่าตัวเองเป็นคริสเตียนหรือเป็นผู้หญิง ฉันรู้สึกว่าฉันคือพลเมืองของซีเรีย… วินาทีที่ฉันเริ่มรู้สึกว่าตัวเองเป็นชนกลุ่มน้อยหรือเป็นผู้หญิง ความชอบธรรมของฉันก็จะหายไป"

ที่การประชุมในเมืองอิดลิบ มีสัญญาณของสังคมที่กำลังเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลัน คาบาวัตถูกรายล้อมโดยกลุ่มหญิงสาวรุ่นใหม่ที่เต็มไปด้วยพลัง แต่ละคนต่างพูดคุยกันอย่างตื่นเต้น แข่งกันเล่าประสบการณ์ พวกเธอคืออดีตลูกศิษย์จากชั้นเรียนของเธอในโครงการทัสตาเคล (Tastakel)

"พวกเรากำลังนำภารกิจที่เธอสอนมาปฏิบัติ และพยายามสั่งสมความเชี่ยวชาญให้มากขึ้น เพื่อให้มีความพร้อม" ซีวาร์ หนึ่งในหญิงสาวกล่าว

คาบาวัตอุทานด้วยความเห็นด้วย เมื่อกุฟราน ผู้พูดอีกคนหนึ่งชูนิ้วชี้ขึ้นเพื่อเน้นย้ำคำพูดว่า "เราจะต้องยึดครองพื้นที่ที่เรามีอำนาจตัดสินใจทั้งหมด หรือไม่ต้องการอยู่ในพื้นที่นั้นเลย"

แม้ในเมืองอิดลิบหยั่งรากลึกไปด้วยแนวคิดอนุรักษนิยมอย่างลึกซึ้ง แต่ผู้หญิงจากคนรุ่นก่อนก็เคยมีบทบาทเป็นผู้นำในภาคประชาสังคมระหว่างสงครามมาก่อน

อะห์ลาม อัล-ราชีด ผู้พูดจานุ่มนวลแต่เปี่ยมด้วยความมั่นใจ ปัจจุบันเธอดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการฝ่ายกิจการสังคมในรัฐบาลระดับจังหวัด

เมื่อเกือบสิบปีก่อน ในปี 2017 เธอได้รับการคัดเลือกให้อยู่ในรายชื่อ "บีบีซี 100 วีแมน" (BBC's 100 Women) หรือ 100 สตรีผู้เป็นแรงบันดาลใจและทรงอิทธิพลจากทั่วโลก จากผลงานในการส่งเสริมสิทธิของผู้หญิง

เธอบอกว่าในช่วงที่เกิดสงครามกลางเมือง ผู้หญิง "ทำหน้าที่เป็นผู้นำในหลายภาคส่วน ทั้งการเมือง การบรรเทาทุกข์ การศึกษา และสาธารณสุข" พร้อมกับบอกด้วยว่าผู้หญิงจำนวนมากคือเสาหลักด้านรายได้ของครอบครัว และปัจจุบันก็ยังคงเป็นเช่นนั้น

เราเดินทางไปยังค่ายที่เต็มไปด้วยเต็นท์บรรยากาศหดหู่ บนผืนดินอันแห้งแล้งบริเวณชานเมือง นี่คือความจริงของสิ่งที่ราชีดบอกว่ามันเป็นความท้าทายยิ่งใหญ่ที่สุดซึ่งผู้หญิงซีเรียกำลังเผชิญอยู่

ค่ายแห่งนี้ รวมถึงค่ายอื่น ๆ อีกนับไม่ถ้วนที่กระจายอยู่ทั่วประเทศ เป็นที่พักพิงของชาวซีเรียหลายล้านคน ซึ่งบ้านเรือนของพวกเขายังคงพังอยู่ในสภาพพินาศย่อยยับ

คาบาวัตทักทายชายที่สวมเสื้อคลุมยาวและชุดสูทซึ่งเข้าแถวรอต้อนรับเธออยู่ครู่หนึ่ง ก่อนจะตรงเข้าไปหากลุ่มเด็ก ๆ ที่กำลังหัวเราะคิกคักและหญิงมีครรภ์ที่ยืนรออยู่ ส่วนใหญ่สวมเสื้อคลุมสีดำยาว

หมวกไหมพรมสีสดที่เธอสวมคลุมผมสีน้ำตาลอ่อนอาจเป็นทั้งการรับมือกับอากาศหนาวของฤดูหนาว และเป็นการปรับตัวให้เข้ากับวิถีอนุรักษนิยมมากขึ้น

ภายในเต็นท์ที่เป็นมัสยิด เธอนั่งลงบนพื้น รับฟังเรื่องราวความทุกข์ยากจากผู้หญิงหลายคนอย่างต่อเนื่อง ส่วนใหญ่เป็นแม่ม่ายที่ต้องใช้ชีวิตท่ามกลางความยากจนและความเจ็บปวดอย่างแสนสาหัส โดยแทบไม่ได้รับความช่วยเหลือใด ๆ

อีกครั้งที่คาบาวัตโยนคำถามกลับไปหาพวกเธอ โดยถามว่าใครอยากได้รับการฝึกทำงานหัตถกรรมเพื่อนำไปจำหน่ายในตลาดนานาชาติ จากนั้นมือจำนวนมากก็ชูขึ้นเป็นแผง

เธอออกเดินทางต่อโดยมีขบวน "รถไฟปู๊นปู๊น" ของเด็ก ๆ ที่เรียงแถวตามหลังอย่างร่าเริง ไปพร้อมกับความสนุกสนาน ความสุข และแม้แต่ความหวังเล็ก ๆ น้อย ๆ แต่ไม่ใช่ความช่วยเหลือที่แท้จริงที่พวกเขาต้องการอย่างยิ่ง

ในเวลาต่อมาบีบีซีถามเธอว่าพูดอะไรกับชายคนหนึ่งที่คร่ำครวญว่าเขาทุ่มเททำงานอย่างหนักในฝ่ายต่อต้าน แต่จนถึงตอนนี้ก็ยังต้องอาศัยอยู่ในเต็นท์

"แน่นอน พวกเขาพูดถูก" เธอครุ่นคิด

"ฉันรู้สึกถึงความเจ็บปวดของพวกเขา" พร้อมชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นเร่งด่วนของ "ความร่วมมือจากประชาคมระหว่างประเทศอย่างเป็นเอกภาพ"

ผู้เขียนชี้ว่าผู้บริจาคระบุว่ารัฐบาลเองก็ต้องเดินหน้าให้เร็วขึ้นในการจัดตั้งระบบกฎหมายใหม่ รวมถึงสร้างความโปร่งใส

"แน่นอน พวกเขาไม่ได้พูดถูกทั้งหมด" เธอตอบกลับทันที "เราสืบทอดประเทศที่ถูกทำลายอย่างราบคาบ และกำลังทำงานด้านกฎหมายเพื่อฟื้นฟูและปรับโฉมประเทศใหม่ ซึ่งมันต้องใช้เวลา"

น้ำเสียงของเธอหนักแน่นยิ่งขึ้น เมื่อบีบีซีถามถึงรายงานที่ระบุว่าวงในของอาเหม็ด อัล-ชารา กำลังจัดตั้งรัฐบาลเงา ด้วยการแต่งตั้งรองของตนเองเพื่อลดทอนอำนาจของรัฐมนตรี

"ฉันจะไม่อยู่ที่นี่แม้แต่นาทีเดียว หากเห็นว่าฉันไม่สามารถแต่งตั้งตำแหน่งรองของตัวเอง และไม่มีเสรีภาพในการกำหนดยุทธศาสตร์ของตนเอง" เธอกล่าวอย่างหนักแน่น

"ไม่มีใครควบคุมฉันได้"

เธอยังเสริมว่า อาเหม็ด อัล-ชารา "ไม่สามารถพึ่งพาฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเพียงลำพังได้" และเตือนว่า "ถ้าเขาไม่เปิดกว้างและดึงผู้คนจำนวนมากเข้ามามีส่วนร่วมในรัฐบาล… เราก็ไม่อาจอยู่รอดได้"

ซีเรียหลังยุคอัสซาดได้รับความช่วยเหลือมูลค่าหลายร้อยล้านดอลลาร์สหรัฐจากหลายประเทศ

แรงผลักดันจากสหรัฐฯ ด้วยแรงสนับสนุนโดยตรงจากประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ มีส่วนช่วยในการคลี่คลายมาตรการคว่ำบาตรซึ่งเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ประเทศเสียหายอย่างหนักมาก่อน

อย่างไรก็ตาม ธนาคารโลกประเมินว่าซีเรียจะต้องใช้เงินอย่างน้อย 200,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐหรือราว 6.4 ล้านล้านบาท เพียงเพื่อฟื้นฟูสภาพพื้นที่ที่พังพินาศจากสงคราม และผู้บริจาคบางรายยังคงลังเล เนื่องจากความผันผวนภายในประเทศและในภูมิภาคโดยรอบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการโจมตีซีเรียซ้ำแล้วซ้ำเล่าของอิสราเอล

อิสราเอลระบุว่าการกระทำดังกล่าวเป็นการตอบโต้ต่อภัยคุกคามที่ตนมองว่ามาจากกลุ่มติดอาวุธในซีเรีย

ระหว่างที่เรานั่งอยู่ในห้องนั่งเล่นที่งดงามของคาบาวัต ซึ่งรายล้อมด้วยกรอบรูปภาพถ่ายครอบครัวและธงชาติซีเรียแบบใหม่ที่จัดวางอย่างประณีต ความสุขุมและท่าทีแบบ "มั่นใจว่าทำได้" ของเธอพลันสั่นคลอนลงชั่วขณะ

"ฉันเห็นความทุกข์ยากของประชาชน… และทำให้รู้สึกว่าจะต้องรับผิดชอบต่อความเจ็บปวดของพวกเขาเหล่านั้น" เธอยอมรับพร้อมกับเช็ดน้ำตา

คาบาวัตบอกว่าเมื่อใดก็ตามที่รู้สึกว่าตนเองไม่มีทรัพยากรมากพอจะช่วยเหลือผู้คน นั่นคือช่วงเวลาเดียวที่เธอถามตัวเองว่า "ฉันมาทำสิ่งนี้ไปทำไมกัน"

จากนั้นก็มีเสียงเคลื่อนไหวเบา ๆ นอกประตู คณะผู้แทนอีกกลุ่มหนึ่งกำลังรอเข้าพบเธอ

"พอแล้ว พอแล้วกับน้ำตา" เธอกล่าวอย่างหนักแน่น "นี่คืออีกวันหนึ่ง และถึงเวลาต้องกลับไปทำงานต่อแล้ว !"