چگونه جنگ ایران، جانی دوباره به صنعت نفت و گاز روسیه بخشید؟

در حالی که جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران سراسر خاورمیانه را دچار آشوب کرده، این بحران به شکل غیرمنتظره‌ای به سود روسیه تمام شده است.

مسکو پیش‌تر از افزایش قیمت‌های جهانی انرژی، سودی چند میلیون دلاری از درآمدهای نفت و گاز به دست آورده است و اگر قیمت‌های بالا ادامه یابد، کرملین می‌تواند میلیاردها دلار دیگر نیز کسب کند. چنین روندی فشار بر بودجه این کشور را کاهش می‌دهد و هزینه‌های جنگ در اوکراین را، که اکنون وارد پنجمین سال خود شده، تقویت می‌کند.

با این حال، تاثیر بحران خاورمیانه بر انرژی روسیه فراتر از مزایای کوتاه‌ مدت است. این جنگ می‌تواند بازارهای جدیدی برای نفت و گاز روسیه ایجاد کند. این در حالی است که در مقابل، بعد از پایان درگیری اگر ایران بتواند نفت و گاز بیشتری به بازار عرضه کند، این احتمال وجود دارد که افزایش قیمت‌ها از بین برود و حتی شرایط به زیان مسکو تمام شود.

افزایش شدید قیمت‌ها

مسدود شدن تنگه هرمز که شاهراهی حیاتی برای حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع جهان است، جان تازه‌ای به بخش انرژی روسیه بخشیده است.

پیش از جنگ ایران، این صنعت با مشکل مواجه بود. درآمد نفت و گاز در بودجه دولت روسیه در سال ۲۰۲۵ به پایین‌ترین سطح خود در پنج سال گذشته رسیده بود و این صنعت تحت تاثیر قیمت‌های پایین و تحریم‌ها قرار داشت.

تحریم‌هایی که دولت دونالد ترامپ در نوامبر ۲۰۲۵ علیه غول‌های نفتی روس‌نفت و لوک‌اویل اعمال کرد، باعث شد این کشور مجبور شود که نفت خام اورال را با تخفیف عرضه کند. این تخفیف‌ها به حدی بود که قیمت نفت خام اورال روسیه نسبت به شاخص جهانی برنت تا فوریه ۲۰۲۶ به حدود ۳۰ دلار رسیده بود.

اما با گرفتار شدن عملی صادرات نفت و گاز خاورمیانه در خلیج فارس، تقاضا و قیمت برای عرضه‌های روسیه دوباره افزایش یافته است.

گزارش‌ها حاکی است که نفت اورال اکنون هم‌‌سطح با برنت معامله می‌شود، یا حتی بنا بر برخی برآوردها با قیمتی بالاتر. این در حالی است که قیمت برنت طی سه هفته گذشته در حدود هر بشکه ۱۰۰ دلار بوده است.

دو خریدار بزرگ نفت روسیه، یعنی کشورهای چین و هند نیز خریدهای خود را افزایش داده‌اند.

بر اساس داده‌های شرکت اطلاعات محصولات «اس‌اندپی»، صادرات نفت خام روسیه به چین در هفته منتهی به ۱۰ مارس به ۱۲ میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسیده است. این در حالی است که این رقم در هفته قبل ۱۰ میلیون و ۳۰۰ هزار بشکه بود. هند نیز تا اواخر ماه مارس خرید نفت روسیه را ۲۷ درصد افزایش داده و آن را به یک میلیون و ۴۰۰ هزار بشکه در روز رسانده است.

و این تنها خریداران سنتی روسیه نیستند که علاقه تازه‌ای نشان می‌دهند.

بر اساس گزارشی از خبرگزاری روسی ریانووستی در روز ۱۶ مارس، کره جنوبی واردات گاز طبیعی مایع روسیه را افزایش داده است. در همان روز، روزنامه اقتصادی کومرسانت هم گزارش داد که برزیل واردات گازوئیل روسیه را دو برابر کرده است.

وزارت امور خارجه سری‌لانکا نیز در ۱۳ مارس خواهان یک توافق «فوری» با روسیه برای افزایش واردات سوخت به منظور جلوگیری از کمبود شده است.

مقاومت روسیه

مقام‌های روسیه از احیای بخش انرژی استقبال کرده‌اند و تصویری از کرملین به عنوان تامین‌کننده‌ای باثبات و قابل اعتماد در زمان بحران جهانی ارائه داده‌اند.

کریل دمیتریف، نماینده ویژه سرمایه‌گذاری ریاست‌جمهوری، در روز ۱۳ مارس کاهش برخی تحریم‌های آمریکا علیه نفت روسیه را نشانه‌ای دانست از این که «بدون نفت روسیه، بازار جهانی انرژی نمی‌تواند باثبات بماند».

آقای دمیتریف در ۲۲ مارس در شبکه ایکس به زبان انگلیسی نوشت: «با ورود جهان به عصر کمبود و فروپاشی زنجیره‌های تامین جهانی، هم شرکای روسیه و هم رقبایش بیش از پیش به نقش حیاتی آن به عنوان یکی از سه تامین‌کننده بزرگ جهانی نفت، گاز، هلیوم، کود، غلات و دیگر کالاها و محصولات اساسی پی خواهند برد.»

بارت د وور، نخست‌وزیر بلژیک، روز ۱۶ مارس پس از آنکه خواستار «عادی‌سازی» روابط اروپا با روسیه برای دسترسی دوباره به منابع انرژی ارزان شد، با انتقاد شدید شرکای اتحادیه اروپا روبه‌رو شد.

الکسی پوشکوف، سناتور روس، در ۱۵ مارس در تلگرام نوشت: «این که [ویکتور] اوربان و [روبرت] فیتسو درباره این موضوع صحبت کنند، یک چیز است، اما وقتی رهبر بلژیک که تا کنون در جبهه‌ای متحد با اتحادیه اروپا بود، شروع به گفتن همان حرف‌ها می‌کند، کاملا متفاوت است.»

درگیری ایران همچنین فرصت دیگری به کرملین داده است تا تصمیم اروپا برای فاصله گرفتن از انرژی روسیه را یک اشتباه راهبردی جلوه دهد.

با افزایش قیمت انرژی در آغاز جنگ، ولادیمیر پوتین در ۴ مارس تلاش کرد این موضوع را برجسته کند و پیشنهاد داد که روسیه، پیش از آنکه ممنوعیت کامل اتحادیه اروپا بر واردات گاز طبیعی مایع این کشور که قرار است در سال ۲۰۲۷ اجرایی شود، اعمال شود، به طور کامل عرضه گاز به اروپا را قطع کند.

آقای پوتین گفت: «بازارهای دیگری در حال باز شدن هستند. حتی ممکن است برای ما سودمندتر باشد که فعلا عرضه به بازار اروپا را متوقف کنیم، به این بازارهای نوظهور برویم و جایگاه خود را در آنجا تثبیت کنیم.»

دو روز بعد، الکساندر نوواک، معاون نخست‌وزیر، اعلام کرد که روسیه در حال هدایت مجدد گاز طبیعی مایع از اروپا به چین، هند، فیلیپین و تایلند است و افزود احتمال قراردادهای بلند مدت جدید نیز وجود دارد.

آقای دمیتریف در ۱۹ مارس در شبکه ایکس گفت: «یک سونامی قیمت نفت و گاز در آستانه ویران کردن اروپا است» و آنچه را «روس‌هراسان» در اتحادیه اروپا خواند، به دلیل «حماقت راهبردی سرسختانه» در رد «انرژی قابل اعتماد و مقرون‌ به‌ صرفه روسیه» مقصر دانست.

پایان نامشخص

میزان سود انرژی روسیه به طول مدت این درگیری بستگی دارد. پایان جنگ احتمالا به تثبیت قیمت‌های جهانی منجر خواهد شد و سودهای اضافی مسکو را از بین خواهد برد.

پس از آنکه دونالد ترامپ در ۲۳ مارس اعلام کرد مذاکرات با ایران برای پایان دادن به درگیری در حال پیشرفت است، ارزش شرکت‌های نفتی روسیه در بورس مسکو حدود پنج درصد کاهش یافت که نشانه‌ای از پایان ناگهانی احتمالی این درآمد بادآورده نفتی بود.

الکسی زابوتکین، معاون رئیس بانک مرکزی روسیه، در همان روز اعلام کرد که این کشور برنامه‌های اقتصادی بلند مدت خود را بر اساس قیمت‌های بالای کنونی نفت بنا نخواهد کرد و این فرضیات را «به ‌طورغیرمنطقی تهاجمی» توصیف کرد.

ولادیمیر پوتین گفت شرکت‌های نفتی روسیه می‌توانند از افزایش موقت قیمت نفت برای بازپرداخت بدهی‌هایی که طی سال‌های اخیر به بانک‌های داخلی انباشته‌اند، استفاده کنند.

چگونگی پایان درگیری ایران نیز برای بخش انرژی روسیه اهمیت زیادی دارد.

ایران دارای دومین ذخایر اثبات‌شده گاز و سومین ذخایر نفت در جهان است. بخش بزرگی از این منابع به دلیل تحریم‌های بین‌المللی و سرمایه‌گذاری خارجی اندک، توسعه نیافته باقی مانده است.

یک حکومت جدید در ایران، چیزی که دونالد ترامپ بارها خواستار آن شده، می‌تواند درهای کشور را دوباره به روی سرمایه‌گذاران باز کند و اگر این سرمایه‌گذاران بتوانند منابع بیشتری از ایران را وارد بازار جهانی کنند، ممکن است موقعیت مسکو را تضعیف کنند.

کریل رودیونوف، تحلیلگر انرژی مستقر در مسکو، در ۸ مارس نوشت: «ایران غول خفته بازارهای نفت است.»

او افزود: «اگر این درگیری کنونی به توافقی با آمریکا، رفع تحریم‌ها و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری منجر شود، ایران می‌تواند عرضه را به ‌طور چشمگیری افزایش دهد»، و اضافه کرد که هزینه سر به سر تولید جدید در خاورمیانه بسیار کمتر از روسیه است (۲۷ دلار در برابر ۴۷ دلار برای هر بشکه).

اندیشکده موسسه وین برای مطالعات اقتصادی بین‌المللی در گزارشی در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که «عادی‌سازی سیاسی» در ایران همراه با کاهش تحریم‌ها می‌تواند تولید گاز ایران را سالانه بین ۵۰ تا ۸۰ میلیارد متر مکعب افزایش دهد، که تقریبا دو برابر صادرات کنونی گاز طبیعی مایع روسیه است.

این عرضه می‌تواند «فشار نزولی قابل توجهی بر قیمت‌های جهانی و اروپایی گاز وارد کند» و به اروپا کمک کند تا خود را با زندگی بدون انرژی روسیه تطبیق دهد.

اما صرف‌ نظر از اینکه درگیری ایران چه مدت ادامه یابد، در حال حاضر کرملین از قیمت‌های بالاتر نفت و گاز استقبال می‌کند؛ قیمت‌هایی که دست‌کم تا حدی، تسکین اقتصادی فراهم کرده‌اند.