«هدیه‌ای به ولادیمیر پوتین»؛ جنگ ایران چه پیامدهایی برای اوکراین دارد؟

سه هفته از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران می‌گذرد و هنوز نشانه‌ای از پایان آن در آینده نزدیک دیده نمی‌شود. تحولات خاورمیانه تاثیر مستقیمی بر جنگ دیگری گذاشته که روسیه بیش از چهار سال پیش علیه اوکراین آغاز کرد.

روزنامه بریتانیایی فایننشال تایمز در سرمقاله‌ای که این هفته منتشر کرد، جنگ دونالد ترامپ علیه ایران را «هدیه‌ای به ولادیمیر پوتین» توصیف کرد، هرچند این جنگ پیامدهایی هم دارد که برای مسکو چندان مطلوب نیست. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، دقیقا چه معنایی برای اوکراین و روسیه دارد؟

مذاکرات صلح به تعویق افتاد

نخستین و آشکارترین پیامد حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، لغو دور جدید مذاکرات سه‌جانبه صلح (اوکراین، آمریکا، روسیه) بود که قرار بود در هفته نخست مارس در امارات متحده عربی برگزار شود.

روشن است که در شرایطی که پهپادهای ایرانی، از جمله پهپاد شاهد (با طراحی مشابه آنچه روسیه نزدیک به چهار سال است علیه اوکراین به کار می‌برد)، در آسمان پرواز می‌کنند، صحبت از صلح چندان ممکن نیست.

اما دلیل مهم‌تری نیز وجود دارد که ولودیمیر زلنسکی روز سه‌شنبه در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی به آن اشاره کرد.

او گفت: «احساس بسیار بدی درباره تاثیر این جنگ بر وضعیت اوکراین دارم. تمرکز توجه آمریکا متاسفانه بیش از اوکراین بر خاورمیانه است. به همین دلیل می‌بینید که نشست‌های سه‌جانبه ما مدام به تعویق می‌افتد. علت هم فقط یک چیز است: جنگ در ایران.» در کرملین نیز این هفته گفته شد که مذاکرات سه‌جانبه «در حالت تعلیق» قرار گرفته است.

فایننشال تایمز روز یکشنبه گذشته نوشت دونالد ترامپ در پی جنگ ایران «علاقه خود» را به روند صلح اوکراین از دست می‌دهد.

با این حال، حتی اگر جنگ ایران آغاز نمی‌شد و این مذاکرات برگزار می‌شد، به سختی می‌توان تصور کرد که به سرعت به آتش‌بس واقعی در اوکراین منجر می‌شد.

در گزارشی که روز چهارشنبه منتشر شد، نهادهای اطلاعاتی آمریکا تایید کردند آنچه در سال نخست حضور دونالد ترامپ در کاخ سفید بارها مطرح شده بود، همچنان برقرار است: روسیه هنوز دلیلی برای پایان دادن به جنگ ندارد، زیرا «برتری خود را حفظ کرده» و «احتمالا به جنگ فرسایشی ادامه خواهد داد تا توانایی‌ها و اراده مقاومت کی‌یف را تضعیف کند».

آقای ترامپ از مدت‌ها پیش تهدید می‌کرد که اگر چشم‌انداز روشنی برای موفقیت نبیند، تلاش‌ها برای پایان دادن به جنگ روسیه علیه اوکراین را متوقف خواهد کرد. اکنون به نظر می‌رسد بهانه‌ای آشکار برای این کار پیدا کرده است.

ذخایر موشکی جهان رو به پایان است

آقای زلنسکی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی به پیامد عملی دیگری نیز اشاره کرد. در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل، تهران شروع به هدف قرار دادن کشورهای همسایه با موشک و پهپاد کرده و برای مقابله با آن‌ها، سامانه‌های پدافند هوایی «پاتریوت» مستقر در خاورمیانه در سه روز نخست بیش از ۸۰۰ موشک شلیک کرده‌اند.

رئیس‌جمهور اوکراین گفت که این کشور «هرگز چنین تعداد موشکی برای دفع حملات در اختیار نداشته است».

این رقم بسیار بزرگی است، نه فقط به این دلیل که قیمت هر موشک پک-۳ برای سامانه‌های پاتریوت حدود ۳/۷ میلیون دلار است،‌ بلکه از این لحاظ که طبق برآورد کارشناسان، در حال حاضر کل تولید سالانه موشک‌های پک-۳ در سراسر جهان تنها حدود ۵۸۰ فروند است.

کی‌یف مدت‌هاست از کمبود موشک‌های پاتریوت شکایت دارد. این سامانه‌ها برای این کشور حیاتی‌اند، زیرا تنها ابزار موثر برای رهگیری موشک‌های بالستیکی هستند که روسیه به طور مداوم برای هدف قرار دادن شهرها و زیرساخت‌های حیاتی اوکراین استفاده می‌کند.

ولودیمیر زلنسکی پیش‌بینی کرده است که جنگ جدید قطعا به کمبود «موشک‌های رهگیر» پاتریوت منجر خواهد شد و این مسئله به مشکلی جدی برای اوکراین تبدیل می‌شود.

پهپادها؛ «برگ برنده» جدید اوکراین

یکی از معروف‌ترین جملات دونالد ترامپ در جریان مشاجره‌اش با ولودیمیر زلنسکی در کاخ سفید، این ادعا بود که اوکراین «برگ برنده» یا ابزار قدرتی در برابر روسیه ندارد. اما جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران نشان داد که کی‌یف اکنون دست‌کم یک برگ مهم در اختیار دارد؛ چیزی که حتی آمریکا هم از آن بی‌بهره است.

اوکراین در طول چهار سال جنگ با روسیه، فناوری‌های موثری برای مقابله با پهپادهایی توسعه داده که در ابتدا عمدتا ساخت ایران بودند. کی‌یف اکنون پهپادهای ارزان‌قیمت خود را تولید می‌کند که به گفته الکساندر سیرسکی، فرمانده کل نیروهای مسلح اوکراین، حدود ۷۰ درصد از «شاهدها» را ساقط می‌کنند.

روز ۵ مارس، آقای زلنسکی اعلام کرد که آمریکا از اوکراین درخواست کمک برای مقابله با پهپادهای ایرانی در خاورمیانه را کرده و او دستور داده این درخواست برآورده شود. همچنین گزارش‌هایی منتشر شده که کشورهای خاورمیانه به خرید پهپادهای رهگیر اوکراینی علاقه نشان داده‌اند.

با این حال، وقتی در آخر هفته گذشته از دونالد ترامپ پرسیده شد که آیا اوکراین واقعا به آمریکا در این زمینه کمک می‌کند، او با لحنی تند پاسخ داد که واشنگتن به چنین کمکی نیاز ندارد و «زلنسکی آخرین کسی است که ما به کمک او نیاز داریم».

آقای زلنسکی روز سه‌شنبه گذشته در پارلمان بریتانیا اعلام کرد که در حال حاضر ۲۰۱ اوکراینی در خاورمیانه حضور دارند. او گفت «کارشناسان نظامی که می‌دانند چگونه با پهپادهای شاهد مقابله کنند» به امارات، قطر و عربستان سعودی رسیده‌اند و در حال اعزام به کویت هستند.

هدیه نفت و گاز برای روسیه

مهم‌ترین پیامد عملی جنگ ایران برای روسیه، یک «پاداش» غیرمنتظره برای بودجه مسکو است که از افزایش قیمت انرژی ناشی می‌شود.

تحریم‌های آمریکا و اروپا علیه روسیه، شکاف قابل توجهی در بودجه این کشور ایجاد کرده است.

درآمدهای جدید نفتی این شکاف را به طور کامل پر نمی‌کند، اما کمک قابل توجهی محسوب می‌شود. به نوشته فایننشال تایمز، تا پایان مارس، بودجه روسیه ممکن است بین ۳/۳ تا ۴/۹ میلیارد دلار درآمد اضافی از این محل کسب کند.

کمبود سوخت در بازار، در پی بسته شدن تنگه هرمز، باعث شد دونالد ترامپ به صورت موقت تحریم‌ها علیه نفت روسیه‌ را که در نفتکش‌ها قرار دارد، تعلیق کند. این اقدام از نظر اقتصادی محدود است، اما از نظر سیاسی اهمیت دارد و با انتقاد شدید کشورهای اروپایی مواجه شده است.

به گفته کارشناسان، تشدید درگیری و حملات ایران به بزرگ‌ترین تاسیسات گازی قطر می‌تواند سودی حتی بزرگ‌تر و راهبردی برای مسکو به همراه داشته باشد. پس از این حملات، قیمت گاز در اروپا ۳۰ درصد افزایش یافت.

کمبود گاز قطر در بازار جهانی، که به ویژه کشورهای آسیایی به آن وابسته‌اند، می‌تواند به بازگشت روسیه به بازار گاز اروپا کمک کند.

همچنین این جنگ ممکن است چین را به امضای قراردادهای بلندمدت گازی با روسیه ترغیب کند و برای سال‌ها منابع درآمدی تازه‌ای برای مسکو فراهم آورد.

کمک به اوکراین برای اروپا دشوارتر می‌شود

پس از آنکه آمریکا تحت رهبری ترامپ عملا کمک‌های مالی و نظامی خود به اوکراین را کاهش داد، اتحادیه اروپا به منبع اصلی حمایت از کی‌یف تبدیل شد. اما افزایش شدید قیمت انرژی، کمک‌رسانی اروپا را از نظر سیاسی و مالی دشوارتر می‌کند.

اتحادیه اروپا وام ۹۰ میلیارد یورویی برای اوکراین را تصویب کرده، اما مجارستان همچنان مانع اجرای آن شده است. ویکتور اوربان، نخست‌وزیر این کشور، که روابط نزدیکی با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه دارد، دلیل این تصمیم را بی‌میلی کی‌یف برای ازسرگیری انتقال نفت روسیه از طریق خط لوله دروژبا عنوان کرده است.

همبستگی اروپا در حمایت از اوکراین نیز دچار شکاف‌هایی شده است. در جمهوری چک، دولت جدیدی با گرایش‌های ضد اتحادیه اروپا روی کار آمده و در اسلواکی نیز نخست‌وزیری مخالف کمک نظامی به اوکراین قدرت را در دست دارد.

بارت دو وور، نخست‌وزیر بلژیک، اخیرا در مصاحبه‌ای خواهان «عادی‌سازی روابط با روسیه و دسترسی دوباره به انرژی ارزان» شده و گفته است بسیاری از رهبران اروپایی در خفا با او هم‌نظرند، اما علنا این موضوع را بیان نمی‌کنند.

ولودیمیر زلنسکی در حالی تور اروپایی اخیر خود را آغاز کرد که به وضوح از تمامی تهدیدهای ناشی از جنگ ایران آگاه است و تلاش می‌کند تا از خروج موضوع اوکراین از اولویت‌های دستور کار جهانی جلوگیری کند.

امیدهای او عمدتا مبتنی بر این واقعیت است که بازیگران بزرگ اروپایی - یعنی فرانسه، آلمان و بریتانیا - تا این لحظه تعهد کامل خود را به حمایت از اوکراین حفظ کرده‌اند.

پدرو سانچز، نخست‌وزیر اسپانیا، در دیدار با آقای زلنسکی گفت: «نمی‌توان انکار کرد که بحران خاورمیانه توجه‌ها را به خود معطوف کرده است، اما هیچ‌چیز و هیچ‌کس باعث نخواهد شد آنچه را که در اوکراین رخ می‌دهد فراموش کنیم.»

آقای سانچز که از منتقدان اصلی دونالد ترامپ در اروپا محسوب می‌شود، جنگ آمریکا علیه ایران را «غیرقانونی» خوانده و اجازه استفاده از پایگاه‌های نظامی اسپانیا برای این عملیات را نداده است.

آیا این جنگ فقط به سود روسیه است؟

پیامدهای جنگ ایران برای اوکراین به پنج مورد بالا محدود نمی‌شود. این جنگ در چارچوبی گسترده‌تر رخ می‌دهد که در آن نه‌تنها قدرت ارتش آمریکا، بلکه انسجام ناتو نیز در معرض آزمون قرار گرفته است.

دونالد ترامپ از خودداری اعضای ناتو برای کمک به بازگشایی تنگه هرمز ناراضی است. هرگونه تضعیف این ائتلاف، به نفع مسکو خواهد بود، زیرا روسیه آن را رقیب راهبردی اصلی خود می‌داند.

از سوی دیگر، ایران نیز در نتیجه این جنگ به طور قابل توجهی تضعیف شده است؛ کشوری که یکی از معدود متحدان روسیه بود و با ارسال پهپاد، موشک و فناوری نظامی از جنگ علیه اوکراین حمایت می‌کرد.

رسانه‌های آمریکایی گزارش داده‌اند که روسیه نیز در مقابل، اطلاعاتی را برای حملات ایران در اختیار تهران گذاشته است. اما این موضوع هنوز باعث نشده است که آقای ترامپ موضع سخت‌تری در قبال پوتین اتخاذ کند.

بر اساس رویدادهای سه هفته گذشته، به نظر می‌رسد روسیه - و شاید اسرائیل - تنها کشورهایی هستند که از جنگ جدید در خاورمیانه بیش از آنچه از دست می‌دهند، سود می‌برند.