تنگه مالاکا؛ چرا این گلوگاه تجارت جهانی باعث نگرانی شده است؟

با ادامه محاصره تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین آبراه‌های جهان در خاورمیانه، یکی دیگر از شریان‌های مهم تجارت جهانی در حال جلب توجه جهانی است.

پس از آن‌ که مقامات اندونزی تائید کردند که ایالات متحده پیشنهادی برای دریافت مجوز نظامی فراگیر برای پرواز بر فراز قلمرو اندونزی ارائه کرده است، تنگه مالاکا در جنوب ‌شرق آسیا دوباره مورد توجه قرار گرفته است. این پیشنهاد در پی توافق دفاعی امضا شده اخیر مطرح شده است.

کارشناسان می‌گویند چنین اقدامی می‌تواند پیامدهای ژئوپولیتیکی در سطح جهانی به همراه داشته باشد.

اما تنگه مالاکا چیست و چرا اهمیت دارد؟

اهمیت جهانی

عزیفه آسترینا، دانشجوی دکترا در دانشگاه ایلینوی در اربانا-شمپین در آمریکا و کارشناس منطقه‌ای که مطالعه‌ای درباره حوادث دریایی در این تنگه برای موسسه بین‌المللی مطالعات راهبردی مستقر در بریتانیا انجام داده است، می‌گوید: «تنگه مالاکا حیاتی است زیرا کوتاه‌ترین و کارآمدترین مسیر دریایی است که اقیانوس هند را به اقیانوس آرام متصل می‌کند و همین آن را برای تجارت میان خاورمیانه، اروپا و شرق آسیا ضروری می‌سازد.»

او می‌گوید: «این تنگه مستقیما به دریای جنوبی چین متصل می‌شود، جایی که حدود یک‌ سوم تجارت جهانی از آن عبور می‌کند.»

باریک‌ترین نقطه آن، در حدود کانال فیلیپس نزدیک سنگاپور، تنها حدود ۲/۸ کیلومتر عرض دارد.

بر اساس تازه‌ترین گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ روزانه ۲۳.۲ میلیون بشکه نفت از مالاکا عبور کرده است. که معادل حدود ۲۹ درصد از جریان‌های جهانی نفت دریابرد است. در همین دوره، این آبراه همچنین روزانه حدود ۹/۲ میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی مایع را جابه‌جا کرده است.

گوکچای بالچی، مدرس حمل‌ونقل بار پایدار و لجستیک در دانشگاه لیدز، می‌گوید این آبراه همچنین مسیر اصلی برای «لوازم الکترونیکی، کالاهای مصرفی، کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات و خودروها» است.

او می‌گوید: «حدود ۲۵ درصد از تجارت خودروی جهان از این مسیر عبور می‌کند. محموله‌های فله خشک، مانند غلات و سویا، نیز از این تنگه عبور می‌کنند.».»

آقای بالچی می‌افزاید: «وقتی جغرافیا، وابستگی انرژی، حجم کالاها و تنوع آن‌ها را با هم در نظر بگیرید، تنگه مالاکا با تنگه هرمز متفاوت است. هرمز نیز برای تجارت جهانی حیاتی است، اما به اندازه مالاکا یک مرکز مهم انتقال مجدد کالا میان کشتی‌ها نیست. نقش مالاکا فراتر از انرژی است و طیف بسیار گسترده‌تری از کالاها را در بر می‌گیرد.»

عزیفه آسترینا هم می گوید: «می‌توان گفت مالاکا یکی از شریان‌های مرکزی اقتصاد جهانی است.»

دزدی دریایی همچنان یک نگرانی پایدار است. بر اساس داده‌های مرکز تبادل اطلاعات« توافق همکاری منطقه‌ای برای مبارزه با دزدی دریایی و سرقت مسلحانه علیه کشتی‌ها در آسیا» مستقر در سنگاپور، در سال ۲۰۲۵ تعداد ۱۰۸ مورد سرقت دریایی در تنگه‌های مالاکا و سنگاپور گزارش شده است. این بالاترین سطح از سال ۲۰۰۷ تاکنون است.

این تنگه همچنین در معرض خطرات طبیعی، از جمله سونامی و فعالیت‌های آتشفشانی، قرار دارد. برای مثال، سونامی دسامبر سال ۲۰۰۴ خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌های ساحلی در نزدیکی ورودی جنوبی آن وارد کرد.

چرا اهمیت دارد؟

کارشناسان می‌گویند اهمیت مالاکا نه ‌تنها در وزن اقتصادی آن، بلکه در حساسیت ژئوپولیتیکی رو به افزایش آن نهفته است.

آقای بالچی می‌گوید: «هرگونه تشدید تنش میان چین و ایالات متحده یا هند بر سر برتری دریایی در منطقه می‌تواند به‌شدت عبور از این تنگه را مختل کند.»

خانم آسترینا می‌گوید حتی احتمال افزایش دسترسی نظامی آمریکا به حریم هوایی اندونزی می‌تواند پیامدهای بلند مدتی داشته باشد.

او می‌گوید: «من آن را از نظر ساختاری بالقوه بی‌ثبات‌کننده توصیف می‌کنم، حتی اگر بلافاصله تجارت را مختل نکند.»

پژوهش او نشان می‌دهد که ساختار امنیتی کنونی در تنگه مالاکا برای مدیریت رقابت میان قدرت‌های بزرگ طراحی نشده است.

او می‌گوید: «این ساختار برای مقابله با تهدیدهای غیرسنتی یعنی دزدی دریایی، قاچاق و جرایم دریایی، طراحی شده و برای مدیریت رقابت قدرت‌های بزرگ طراحی نشده است.»

او می‌افزاید: «بنابراین وقتی یک قدرت بزرگ مانند ایالات متحده حضور عملیاتی خود را افزایش می‌دهد، یک پویایی امنیتی را وارد می‌کند که این سیستم برای مدیریت آن ساخته نشده است.»

با این حال، او می‌گوید در کوتاه‌ مدت اختلالی در آن بعید است.

او می‌گوید: «من همچنان انتظار ندارم که کشتیرانی تجاری مختل شود. انگیزه‌ها برای حفظ جریان تجارت بسیار قوی‌تر از آن است.»

او می‌گوید خطر بزرگ‌تر در آینده نهفته است.

خانم آسترینا می‌گوید: «نگرانی مربوط به مسیر تشدید تنش در بلند مدت است. اگر چین این وضعیت را به‌عنوان افزایش نظارت یا موقعیت‌گیری راهبردی آمریکا در نزدیکی یک شریان دریایی حیاتی تفسیر کند، ممکن است واکنش نشان دهد. این واکنش نه لزوما با مختل کردن تجارت، بلکه با گسترش حضور یا نفوذ خود در منطقه و اطراف آن خواهد بود.»

او می‌گوید: «ریسک در همین‌جاست. ممکن است شاهد تغییر تدریجی از یک محیط امنیتی مبتنی بر همکاری و اجرای قانون به محیطی رقابتی‌تر و نظامی‌شده باشیم.»

او هشدار می‌دهد حتی بدون درگیری مستقیم نیز چنین تغییری می‌تواند اثرات ملموسی داشته باشد.

او می‌گوید: «برای تجارت جهانی، تاثیرات احتمالا غیرمستقیم اما واقعی خواهد بود. افزایش حق بیمه، افزایش برداشت از ریسک و نوسان بیشتر در مسیری که اقتصاد جهانی به‌شدت به آن وابسته است.»

او همچنین نسبت به نگاه محدود به نقش اندونزی هشدار می‌دهد.

عزیفه آسترینا می‌گوید: «مهم است که این موضوع را به‌عنوان همسویی اندونزی با یک طرف خاص تلقی نکنیم.»

او می‌گوید: «به نظر می‌رسد اندونزی در حال دنبال کردن یک راهبرد موازنه است. تعمیق همکاری با ایالات متحده در حالی که روابط اقتصادی قوی خود با چین را حفظ کرده و با شرکای دیگر مانند روسیه نیز تعامل دارد.»

او می‌افزاید: «تصویر بزرگ‌تر، ایجاد ائتلاف نیست، بلکه واقعیتی است که رقابت قدرت‌های بزرگ وارد فضایی می‌شود که به‌طور تاریخی به‌عنوان یک گذرگاه مشترک و کارکردی برای تجارت جهانی مدیریت شده است.»

«معمای مالاکا»

در سال ۲۰۰۳، هو جین‌تائو، رئیس‌جمهور وقت چین، اصطلاح «معمای مالاکا» را برای توصیف وابستگی شدید چین به این آبراه مطرح کرد.

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا و پروژه «چاینا پاور»، در مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، حدود سه‌ چهارم واردات نفت چین و تقریبا ۶۰ درصد از تجارت دریایی آن از نظر ارزش، از تنگه مالاکا و دریای جنوبی چین عبور می‌کند.

آقای بالچی می‌گوید: «اما فقط چین نیست. ژاپن و کره جنوبی نیز به‌شدت به این تنگه برای انرژی وابسته‌اند، به‌طوری که حدود ۹۰ درصد از واردات نفت آن‌ها از این مسیر عبور می‌کند.»

او می‌افزاید که این آبراه همچنین برای سنگاپور حیاتی است، کشوری که میزبان دومین بندر کانتینری پرتردد جهان است.

گوکچای بالچی می‌گوید: «اهمیت سنگاپور و تنگه مالاکا فقط به جابه‌جایی کالاها محدود نمی‌شود، بلکه به زیرساخت‌های سوخت‌رسانی برای کشتیرانی تجاری نیز مربوط است.»

او می‌گوید: «سنگاپور بزرگ‌ترین مرکز سوخت‌رسانی و تامین سوخت کشتی‌ها در جهان است.»

خانم آسترینا می‌گوید برای چین، کاهش وابستگی به این تنگه در کوتاه‌ مدت گزینه‌ای واقع‌بینانه نیست.

او می‌گوید: «فکر نمی‌کنم چین راه واقع‌بینانه‌ای برای کاهش معنادار این وابستگی، دست‌کم در کوتاه‌ مدت، داشته باشد.»

او می‌گوید: «مسیرهای جایگزین، چه خطوط لوله یا کریدورهای دیگر می‌توانند تا حدی کمک کنند، اما نمی‌توانند در مقیاس بزرگ جایگزین مالاکا شوند.»

آقای بالچی موافق است. او می‌گوید دو جایگزین قابل‌ قبول‌تر، تنگه سوندا و تنگه لومبوک، نیز در آب‌های اندونزی قرار دارند.

او توضیح می‌دهد: «تنگه تورس، نزدیک پاپوآ گینه نو، یک آبراه کم‌عمق و حساس با صخره‌های مرجانی است و کشتی‌های بزرگ تجاری قادر به عبور از آن نخواهند بود.»

آقای بالچی می‌افزاید که عبور از جنوب استرالیا «هزینه و زمان بسیار زیادی» خواهد داشت.

با توجه به این محدودیت‌ها، خانم آسترینا می‌گوید تمرکز چین احتمالا بر مدیریت، نه حذف، این آسیب‌پذیری باقی خواهد ماند.

او می‌گوید: «این معما واقعا درباره کاهش وابستگی نیست. درباره این است که چین چگونه این وابستگی را مدیریت می‌کند.»

او در پایان می‌گوید: «به همین دلیل است که می‌بینیم چین نه‌تنها بر تنوع‌بخشی تمرکز دارد، بلکه بر گسترش نفوذ و حضور خود در سراسر منطقه گسترده‌تر به‌ویژه در دریای جنوبی چین و در امتداد مسیرهای کلیدی دریایی نیز تمرکز کرده است.»