جنگ ایران نشان داد قواعد جنگ‌های بین‌المللی فروپاشیده است

حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، تهدیدها علیه زیرساخت‌های انرژی این کشور و همچنین اقدام‌های تلافی‌جویانه تهران علیه همسایگان خلیج فارس، همگی نشان می‌دهد که هنجارهای آغاز و تشدید جنگ‌های بین‌المللی دگرگون شده‌اند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، دست‌کم دو بار تهدید کرده است که از «نیرویی قاطع و ویرانگر» علیه تاسیسات انرژی ایران استفاده خواهد کرد. او هفته گذشته گفت اگر ایران در واکنش به حمله به سایت‌های انرژی قطر دست به اقدام بیشتری بزند، میدان گازی پارس جنوبی را «در مقیاسی وسیع نابود خواهد کرد».

او همچنین با تعیین ضرب‌الاجل، هشدار داده است که اگر رهبران ایران تنگه هرمز را باز نکنند، آمریکا «نیروگاه‌های مختلف ایران را نابود خواهد کرد، و از بزرگ‌ترین آن‌ها آغاز می‌کند».

این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که نگرانی‌ها درباره ماهیت این جنگ رو به افزایش است؛ جنگی که فشار بی‌سابقه‌ای بر نظم جهانی مبتنی بر قواعد وارد کرده است.

لوئیس مورنو اوکامپو، نخستین دادستان ارشد دادگاه کیفری بین‌المللی، می‌گوید این نظم جهانی برای حفاظت از غیرنظامیان و جلوگیری از توسل کشورها به جنگ، مگر در دفاع مشروع یا با تائید شورای امنیت سازمان ملل، طراحی شده است.

او به بی‌بی‌سی گفت جنگ علیه ایران، بر اساس حقوق بین‌الملل، مصداق «جنایت تجاوز» است.

آقای مورنو اوکامپو همچنین تاکید کرد که تهدیدهای دونالد ترامپ برای بمباران نیروگاه‌های ایران، همانند حملات ایران و اسرائیل به زیرساخت‌های انرژی، در چارچوب اهداف مشروع نظامی قرار نمی‌گیرند.

او این اقدامات را با حملات روسیه به تاسیسات انرژی اوکراین مقایسه کرد؛ حملاتی که در پی آن مقام‌های روسیه به اتهام ارتکاب جنایت جنگی از سوی دادگاه کیفری بین‌المللی تحت پیگرد قرار گرفتند.

او گفت: «مواردی مانند اقدام روسیه در اوکراین، یا آمریکا در ایران و ونزوئلا، همگی در چارچوب آنچه «جنایت تجاوز» نامیده می‌شود قرار می‌گیرند. یعنی استفاده یک کشور از نیروی نظامی علیه حاکمیت، تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی کشور دیگر.»

«اکنون [از نظام مبتنی بر قواعد] به سمت حاکمیت فردی حرکت کرده‌ایم؛ هر آنچه امروز رئیس‌جمهور ترامپ تصمیم بگیرد، به قاعده تبدیل می‌شود. چنین جهانی قابل دوام نیست.»

در واکنش، کاخ سفید اظهارات آقای مورنو اوکامپو را «مضحک» خواند و اعلام کرد آقای ترامپ در حال انجام «اقدامی قاطع برای از میان بردن تهدید یک رژیم یاغی و تروریستی» است.

یکی از مقام‌های کاخ سفید افزود که کشته شدن غیرنظامیان «به دست ایران» در منطقه، «اهمیت اقدام رئیس‌جمهور» را برجسته می‌کند.

مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، در پاسخ به نگرانی‌ها درباره این‌ که حمله به نیروگاه‌های ایران می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود، به شبکه سی‌بی‌اس گفت: «وقتی با رژیمی مواجه هستید که بر بخش بزرگی از زیرساخت‌های حیاتی مسلط است و از آن برای سرکوب مردم خود، حمله به همسایگان و پیشبرد برنامه هسته‌ای در نقض تحریم‌های سازمان ملل استفاده می‌کند، این اهداف مشروع تلقی می‌شوند.»

آقای مورنو اوکامپو تاکید کرد که حملات ایران به همسایگان خلیج فارس، کشورهایی که به ایران حمله نکرده بودند، نیز طبق حقوق بین‌الملل «جنایت تجاوز» محسوب می‌شود.

آمریکا، اسرائیل و ایران هیچ‌ کدام عضو دادگاه کیفری بین‌المللی نیستند. با این حال، دولت آقای ترامپ در واکنش به تحقیقات پیشین این دادگاه درباره آمریکا و اسرائیل، چند تن از قضات آن را تحریم کرده است.

لوئیس مورنو اوکامپو گفت طبق اساسنامه رم، که مبنای تاسیس این دادگاه است، «هدف قرار دادن عمدی اماکن غیرنظامی… که هدف نظامی محسوب نمی‌شوند» به‌عنوان جنایت جنگی تعریف می‌شود.

البته اگر از اماکن غیرنظامی برای مقاصد نظامی استفاده شود، ممکن است حمایت حقوقی خود را از دست بدهند، اما حتی در این موارد نیز حملات باید با اصول حقوق بشردوستانه بین‌المللی، از جمله تمایز میان غیرنظامیان و نیروهای نظامی، مطابقت داشته باشد.

گروه‌های حقوق بشری هشدار می‌دهند که حمله به نیروگاه‌های ایران می‌تواند تاثیرات ویرانگری بر زندگی غیرنظامیان داشته باشد؛ به ویژه در شرایطی که ایرانیان هم‌اکنون نیز با قطعی برق روبه‌رو هستند و برق در بسیاری موارد برای پمپاژ آب به خانه‌ها ضروری است.

ایران اعلام کرده است که در صورت اجرای چنین حمله‌ای از سوی آمریکا، زیرساخت‌های انرژی و آب همسایگان خلیج فارس را هدف قرار خواهد داد. آقای ترامپ تاکنون دو بار اجرای تهدید خود را به تعویق انداخته و مدعی شده است که با ایران در حال مذاکره است؛ ادعایی که مقام‌های جمهوری اسلامی آن را رد کرده‌اند.

در جریان این جنگ، موشک‌ها در نزدیکی تاسیسات هسته‌ای در ایران و اسرائیل نیز فرود آمده‌اند. سازمان بهداشت جهانی اعلام کرده است که این درگیری وارد «مرحله‌ای خطرناک» شده و خواهان خویشتنداری شده است.

برایان فینوکین، وکیل پیشین وزارت خارجه آمریکا، به بی‌بی‌سی گفت اگر دونالد ترامپ تهدیدهای خود علیه تاسیسات انرژی ایران را عملی کند، «به سختی می‌توان تفسیر کرد که چنین حمله‌ای چگونه می‌تواند قانونی باشد. او آماده است اهدافی را بزند که به وضوح اهداف مشروع نظامی نیستند.»

حملات هوایی اسرائیل چندین انبار سوخت در تهران و اطراف آن را هدف قرار داده و موجب شکل‌گیری آتش‌های عظیم و ستون‌های دود غلیظ در آسمان شده است.

ایران نیز زیرساخت‌های انرژی در قطر، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، بحرین، کویت، عمان، عراق و اسرائیل را هدف قرار داده است. آژانس بین‌المللی انرژی اعلام کرده از آغاز جنگ تاکنون دست‌کم ۴۰ تاسیسات انرژی در ۹ کشور به شدت آسیب دیده‌اند.

شورای امنیت سازمان ملل حملات ایران به همسایگان خلیج فارس را محکوم کرده است. اما منتقدان می‌گویند محکومیت نقض حقوق بین‌الملل از طرف ایران، در حالی که آمریکا به طور آشکار از این هنجارها فاصله می‌گیرد، اعتبار خود را از دست می‌دهد.

برایان کاتولیس، مقام پیشین امنیت ملی در دولت‌های دموکرات و جمهوری‌خواه، می‌گوید تهدیدهای دونالد ترامپ در بستر «لحظه‌ای بسیار حساس و خطرناک برای نظم بین‌المللی» مطرح شده است.

او به بی‌بی‌سی گفت تهدیدها و اقدامات آمریکا علیه زیرساخت‌های انرژی در ایران و ونزوئلا این پیام را منتقل می‌کند که «می‌توانید هر کاری که می‌خواهید انجام دهید. قانون جنگل بازگشته است. در واقع، این روند ادامه همان جریان‌هایی است که پیش‌تر در نظام بین‌الملل در حال شتاب گرفتن بود».

آقای کاتولیس همچنین معتقد است ناتوانی آقای ترامپ در ایجاد یک ائتلاف موثر برای تامین امنیت تنگه هرمز، نتیجه مستقیم کاهش اعتماد متحدان به آمریکا است.

او افزود دولت آمریکا در حال شکل دادن به دوره‌ای از «دیپلماسی زورمدارانه» است.

کاخ سفید این اظهارات را رد کرد. یکی از مقام‌ها گفت آقای ترامپ جایگاه آمریکا را به عنوان قدرتمندترین کشور جهان احیا کرده تا از این کشور و متحدانش در برابر تهدید ایران در صورت تجهیز به سلاح هسته‌ای محافظت کند.

او افزود: «روسای‌جمهور پیشین ۴۷ سال درباره مهار تهدید ایران صحبت کردند، اما هیچ اقدامی انجام ندادند، در عوض وضعیت موجود را حفظ کردند و اجازه دادند این رژیم تروریستی توانایی‌های مخرب خود را گسترش دهد.»