Điện Kremlin gia tăng hạn chế internet khiến người Nga càng thêm bất mãn

Gần Điện Kremlin, vài chục người đang xếp hàng bên ngoài Văn phòng Tổng thống.

Họ đến để nộp đơn kiến nghị Tổng thống Vladimir Putin chấm dứt chiến dịch siết chặt internet.

Giới chức Nga đã tăng cường kiểm soát không gian mạng tại nước này. Việc truy cập các ứng dụng nhắn tin toàn cầu bị hạn chế, đồng thời xảy ra tình trạng gián đoạn diện rộng, thậm chí có lúc bị cắt hoàn toàn internet di động.

Dù việc gửi kiến nghị lên tổng thống là hợp pháp, ở một nhà nước độc đoán, điều đó chẳng khác nào tự đưa mình ra trước mũi tên hòn đạn. Và người dân đang cảm nhận rõ điều đó.

Từ bên kia đường, các nhân viên an ninh đang quay phim những người nộp đơn – và cả chúng tôi.

"Bạn không sợ à?" tôi hỏi Yulia, người đang xếp hàng.

"Rất sợ," cô trả lời. "Tôi đang run."

Ông Putin thừa nhận tình trạng gián đoạn, nói rằng điều này liên quan đến "các hoạt động nghiệp vụ nhằm ngăn chặn tấn công khủng bố", đồng thời nói ông đã chỉ đạo các quan chức đảm bảo "duy trì hoạt động không gián đoạn" của các dịch vụ internet thiết yếu.

Yulia, chủ một công ty dịch vụ ăn uống, đã chia sẻ về những tác động mà việc kiểm duyệt internet gây ra cho công việc của cô.

"Gần đây có những lúc website của chúng tôi không truy cập được. Chúng tôi không có doanh thu," cô nói.

"Chúng tôi mất tiền mỗi khi internet bị chặn, khi Telegram và WhatsApp bị hạn chế. Doanh nghiệp của tôi hoàn toàn dựa vào internet. Không có internet như thế này thì cơ sở của tôi sẽ không thể tồn tại được."

Giới chức Nga khẳng định việc triển khai biện pháp hạn chế liên lạc là vì lợi ích an toàn công cộng. Họ cho rằng việc ngắt internet di động có thể làm rối loạn những drone tấn công của Ukraine, dù các cuộc tấn công vẫn tiếp diễn ngay cả ở những khu vực đã bị cắt mạng.

Giới chức cáo buộc các ứng dụng nhắn tin toàn cầu không tuân thủ luật về dữ liệu của Nga. Quyền truy cập vào WhatsApp và Telegram bị hạn chế đáng kể. Đồng thời, cơ quan chức năng nhắm tới các VPN – mạng riêng ảo dùng để vượt qua kiểm duyệt.

Trong khuôn khổ thúc đẩy một "internet có chủ quyền", chính phủ đang quảng bá một ứng dụng nhắn tin do nhà nước hậu thuẫn có tên MAX.

Công chúng tỏ ra dè chừng.

"Nhiều người nghĩ ứng dụng này được chính phủ tạo ra để theo dõi tin nhắn của chúng tôi," cựu Nghị sĩ Boris Nadezhdin, người từng tìm cách chạy đua tranh cử tổng thống với ông Putin, nói.

Hơn nữa, tại nhiều khu vực của Nga hiện nay, các trang web và dịch vụ còn lại có thể mở trên điện thoại di động đều là những dịch vụ được chính phủ phê duyệt.

Cảm giác như một "Bức màn sắt" kỹ thuật số đang được dựng lên.

"Mục tiêu là tách Nga khỏi thế giới bên ngoài," nhà bình luận Andrei Kolesnikov từ tờ báo đối lập Novaya Gazeta nhận định, dựa trên quan điểm rằng "thế giới bên ngoài là độc hại đối với đầu óc của người Nga".

"Nga luôn bị ngăn cách, chủ yếu với phương Tây – nơi được xem là cội nguồn của những 'ý tưởng xấu, mang tính cách mạng, tự do'. Luôn là như vậy."

Tuy nhiên, người Nga đã đón nhận kỷ nguyên số và internet ở mức độ sâu rộng đến mức các hạn chế và gián đoạn hiện nay trở thành một cú sốc.

"Điều này không hẳn liên quan đến tự do ngôn luận mà về thói quen nhiều hơn," nhà hoạt động Yulia Grekova giải thích.

"Mọi người đã quen thanh toán, đặt taxi bằng điện thoại. Họ nhắn tin khi ngồi trên xe buýt. Rất ít người không dùng internet di động cho công việc, dịch vụ công và liên lạc với gia đình. Vì vậy phản ứng tức giận mới mạnh như vậy. Ai cũng bị ảnh hưởng."

Tôi nói chuyện với Yulia Grekova tại thành phố Vladimir, cách Moscow khoảng 190km. Gần đây cô đã tìm cách tổ chức một cuộc biểu tình phản đối hạn chế internet tại đây.

"Chúng tôi đã nộp đơn lên chính quyền địa phương và đề xuất nhiều địa điểm. Họ trả lời rằng không thể, vì vào ngày chúng tôi đề xuất họ sẽ dọn dẹp đường phố tại cả 11 địa điểm đó.

"Tòa thị chính đưa ra địa điểm và thời gian khác. Nhưng sau đó lại nói không thể, do nguy cơ drone [của Ukraine] tấn công."

Sau đó, Yulia bị cảnh sát ghé tới tận nơi làm việc và cảnh báo không được biểu tình.

"Họ đến nơi tôi làm. Một xe cảnh sát và ba người. Họ quay phim khi tôi ký vào biên bản cảnh cáo của công tố viên. Tôi cảm thấy như mình là một kẻ khủng bố."

Những đơn xin tổ chức biểu tình tương tự đã bị từ chối tại hàng chục thành phố ở Nga. Ở khu vực Moscow, chính quyền viện dẫn lo ngại về Covid-19. Tại Penza, các quan chức cho biết không thể tổ chức vì địa điểm đã được dùng cho một lớp học trượt patin.

Ở trung tâm thành phố Vladimir, tôi kiểm tra điện thoại. Ứng dụng đặt taxi vẫn hoạt động và tôi có thể truy cập truyền thông nhà nước. Nhưng tìm kiếm Google không hoạt động và các trang tin độc lập không thể tải được.

"Việc liên lạc trở nên khó khăn hơn nhiều," Maria, đang dạo phố cùng con nhỏ, nói. "Chúng tôi muốn cập nhật tin tức và xu hướng mới nhất. Nhưng thay vào đó, chúng tôi đang tụt lại phía sau."

Tuy nhiên, khi trò chuyện lâu hơn, Maria dường như lại ít muốn cập nhật thông tin hơn.

"Trước đây, khi chưa có internet, thế giới có vẻ tươi sáng hơn, vì chúng tôi biết ít hơn," cô nói.

"Tôi cố tránh loại tin này. Tôi không muốn đầu óc bị lấp đầy bởi nó. Chúng tôi mệt mỏi với tin tức về cái chết" là lời chia sẻ của cô về cuộc chiến ở Ukraine.

"[Hạn chế internet] gây ra vấn đề hằng ngày," Denis nói. "Hôm nay tôi không thể trả tiền xăng. Hệ thống định vị của tôi cũng bị lỗi."

"Mọi người đang bực bội," Alexander cho hay. "Đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ. Họ mất khách khi không truy cập được internet."

"Như thể chúng tôi đang đi lùi vậy," Yulia Grekova, "thụt lùi về quá khứ."

Liệu việc siết chặt internet ở Nga có phải là con đường quay lại quá khứ?

"Không," người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov nói với tôi tại Moscow.

"Trong tình hình hiện nay, các yếu tố an ninh đòi hỏi phải có những biện pháp nhất định," ông tiếp tục. "Chúng đang được thực hiện và phần lớn người dân hiểu được sự cần thiết này.

"Rõ ràng việc hạn chế internet gây bất tiện cho nhiều người. Nhưng đây là giai đoạn hiện tại. Khi việc hạn chế không còn cần thiết, các dịch vụ sẽ được khôi phục hoàn toàn và trở lại bình thường."

Tuy nhiên, các biện pháp hạn chế và đàn áp đang dần trở thành "trạng thái bình thường mới".

"Tôi không nghĩ chế độ này sẵn sàng quay lại," nhà báo Andrei Kolesnikov kết luận. "Họ chỉ có thể đi tiếp theo hướng gia tăng đàn áp."

"Điều bất lợi cho chính quyền là sự tích tụ bất mãn và nó có thể bùng phát trong tương lai. Chúng ta không biết dưới hình thức nào. Nhưng rõ ràng sự khó chịu và bất mãn đang dần tích tụ."

Và đang dần có những dấu hiệu.

Gần đây, blogger nổi tiếng người Nga Victoria Bonya đã đăng một "thông điệp gửi tới tổng thống" trên Instagram, chỉ trích việc siết chặt internet và các vấn đề khác.

Video lan truyền với hàng chục triệu lượt xem. Trong bài phát biểu, cô không trực tiếp đổ lỗi cho ông Putin, nhưng nói: "Có một bức tường rất lớn và dày giữa ông và chúng tôi – những người dân bình thường."

Hôm thứ Năm (23/4), lãnh đạo của Điện Kremlin nói ông "không thể không chú ý" đến những vấn đề mà người dân Nga đang gặp phải do gián đoạn internet.

Ông chỉ đạo các cơ quan thực thi pháp luật thể hiện "sự linh hoạt và chuyên nghiệp", đồng thời "tính đến lợi ích thiết yếu của người dân".

Đây không phải là một bước ngoặt chính sách. Không có dấu hiệu nào cho thấy các hạn chế sẽ chấm dứt.

Các khảo sát gần đây tại Nga cho thấy mức tín nhiệm của ông đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Ukraine năm 2022.

Không chỉ cảm thấy bất an do tỉnh trạng hạn chế internet, người dân Nga còn lo lắng về kinh tế và ngày càng mệt mỏi với cuộc chiến tại Ukraine.

"Người dân bắt đầu nhận ra có mối liên hệ trực tiếp giữa những vấn đề hằng ngày của họ – như y tế, giá thực phẩm, internet – với chính trị của Vladimir Putin," ông Boris Nadezhdin nói.

"Và đây là một tình trạng mới ở Nga."

Sau khi nộp đơn kiến nghị, Yulia quay lại công việc làm bánh mì tại công ty của mình.

Cô đã lên tiếng, nhưng không chắc điều đó có tạo ra khác biệt. Cô đã bắt đầu nghĩ cách thích nghi với các hạn chế internet. Người Nga, cô nói, có nhiều kinh nghiệm thích nghi với những thay đổi lớn.

"Cụ tôi từng khá giả. Nhưng trong một làng thời Liên Xô, điều đó bị coi là sai trái. Tài sản của ông bị tịch thu và ông bị đưa đi Siberia. Nhưng gia đình ông đã thích nghi."

"Bố mẹ tôi trải qua sự sụp đổ của Liên Xô: Họ thích nghi với kinh tế thị trường. Giờ đến lượt tôi. Rồi sẽ đến lượt con gái tôi."

Yulia nhìn nhận tương lai nước Nga ra sao?

"Tương lai gần như không được nhắc đến trong các cuộc trò chuyện hằng ngày," cô nói. "Chỉ là: ba ngày nữa làm gì, một tuần, một tháng."

"Không hơn một tháng."

Giống như ổ bánh mì đang dần nở trong lò, khắp nước Nga cũng đang dâng lên một cảm giác bất định sâu sắc.