'Bàni' hay 'Hồi giáo Bàni': Cuộc tranh cãi mới về định danh một tôn giáo của người Chăm

Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy Lâm Đồng gần đây đã ban hành công văn yêu cầu thống nhất dùng tên "Hồi giáo Bàni" cho một tôn giáo của người Chăm. Một số nhà nghiên cứu và cộng động dân tộc Chăm đã phản đối điều này, khẳng định tên gọi đúng của tôn giáo này là "Bàni".

Cụ thể, Công văn 404 ban hành vào đầu tháng 3/2026 cho rằng một số sở, ngành cấp tỉnh và địa phương đã sử dụng không đúng tên gọi của "Hồi giáo Bàni" – điều này "gây bức xúc trong chức sắc, chức việc và đồng bào Chăm" (có một số cách viết khác: Bà Ni, Bani).

Do đó, cơ quan này đề nghị "các sở, ban, ngành cấp tỉnh và cấp ủy, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị-xã hội trên địa bàn tỉnh thống nhất sử dụng đúng tên gọi tôn giáo của đồng bào Chăm theo Hồi giáo Bàni trên địa bàn tỉnh là 'Hồi giáo Bàni'."

Yêu cầu này ngay lập tức bị nhiều người phản đối, với lập luận rằng Bàni không phải Hồi giáo, và chỉ ra sự khác nhau trong cách thực hành tôn giáo giữa Hồi giáo (Islam) và Bàni.

Tôn giáo có tên gọi đang gây tranh cãi này được một bộ phận cộng đồng người Chăm, chủ yếu ở địa bàn thuộc các tỉnh Ninh Thuận và Bình Thuận cũ, thực hành. Có một bộ phận người Chăm khác được gọi là Chăm Islam. Trong khi người Chăm Islam thực hành giáo lý Hồi giáo một cách chặt chẽ, người Chăm Bàni có cách thực hành rất khác biệt.

Sau khi chính quyền ra Công văn 404, nhiều người Chăm đã lên tiếng phản đối định danh "Hồi giáo Bàni".

Ông Nguyễn Ngọc Quỳnh, một người Chăm sống ở Ninh Thuận, có bài viết vào ngày 25/3 trên tài khoản Facebook cá nhân phản biện lại cách gọi tên nói trên, viện dẫn một số sự khác biệt trong cách người Chăm Bàni thực hành tôn giáo này so với Hồi giáo.

"Gọi Bani là 'Hồi giáo bản địa hóa' không phải học thuật. Đó là áp đặt định danh lên một cộng đồng không đồng ý với định danh đó. Bani là Bani. Không cần thêm. Không cần ghép. Nếu bạn thấy 45.000 người Chăm Bani xứng đáng được gọi đúng tên của mình," ông Quỳnh khẳng định.

Trên mạng xã hội, nhiều hội nhóm đã lên tiếng về sở nguyện được gọi tôn giáo mà họ thực hành là Bàni.

Sau khi có ý kiến phản đối từ cộng đồng, các cơ quan truyền thông chính quyền đã đăng tải các bài viết nhằm định hướng dư luận.

Báo Lâm Đồng ngày 20/3 đăng bài viết của Đại tá, Tiến sĩ Huỳnh Ngọc Liêm, Phó Giám đốc Công an tỉnh Lâm Đồng, trong đó ông Liêm ủng hộ cách gọi tên "Hồi giáo Bàni", khẳng định rằng Hồi giáo du nhập vào Champa chủ yếu từ thế kỷ 13 - 15 qua các tuyến thương mại hàng hải quốc tế.

"Trên nền tảng đó, trong quá trình giao lưu lâu dài, một bộ phận người Chăm đã tiếp nhận Hồi giáo theo hướng chọn lọc và thích nghi với văn hóa bản địa, hình thành nên Bàni," ông Liêm khẳng định, cùng lúc cho rằng có những "biểu hiện suy diễn, đánh tráo khái niệm, lợi dụng khác biệt để kích động chia rẽ, trái với nguyên tắc thượng tôn pháp luật và tự do tín ngưỡng".

Tuy nhiên, bài viết của tiến sĩ, sĩ quan an ninh này mang tính tuyên truyền định hướng, chứ không nêu được các căn cứ khoa học để chứng minh cho lập luận của mình, cũng như các bằng chứng chứng minh cho các cáo buộc "kích động chia rẽ".

Bên cạnh đó, các bài viết theo hướng "nhận diện và đập tan luận điệu xuyên tạc" của "các thế lực thù địch" cũng xuất hiện rầm rộ.

Ngày 28/3, trang Facebook có tên "Công an Xã Hồng Thái - Tỉnh Lâm Đồng" đăng một bài viết nói rằng trong thời gian qua, "dưới sự giật dây của các thế lực thù địch từ bên ngoài, một bộ phận trí thức lệch lạc đã cố tình rêu rao những luận điệu xuyên tạc về tên gọi 'Hồi giáo Bàni'."

"Họ mưu đồ tách rời khái niệm 'Bàni' khỏi 'Hồi giáo' để tạo ra một thực thể 'tôn giáo nội sinh' tự phát, hòng thoát ly sự quản lý của Nhà nước và chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc," bài viết khẳng định. Tương tự như bài viết của Tiến sĩ Liêm, không có ví dụ hay căn cứ khoa học nào được nêu ra.

Một bài viết có nội dung y hệt cũng được đăng vào ngày 30/3 trên trang Facebook có tên "Công an xã Bảo Lâm 1".

Về vấn đề này, có hai câu hỏi quan trọng cần trả lời:

Nguồn gốc và cách thực hành

Trả lời phỏng vấn của BBC News Tiếng Việt vào ngày 19/4, Tiến sĩ Toshihiko Shine từ Viện Nghiên cứu Văn hóa châu Á, Đại học Toyo (Nhật Bản) lưu ý rằng tôn giáo của người Chăm ở miền Trung Việt Nam không thể được hiểu đầy đủ nếu chỉ đặt trong một sự phân đôi cứng nhắc giữa "Ấn Độ giáo" và "Hồi giáo", đồng thời nhắc tới Sakarai Po Kuk – một tác phẩm về triết học và vũ trụ luận Hồi giáo với chủ đề trung tâm là "chức năng sáng tạo của đấng duy nhất (Allāh)".

Theo ông Shine, văn bản này được lưu giữ trong cả hai nhóm tôn giáo lớn của người Chăm là Bhap Cam (Chăm Bà La Môn) và Bhap Bini (Chăm Bàni).

"Theo cách diễn giải của chúng tôi về văn bản này, 'Brahmā và Allāh có thể được xem là tương đương', và sự phân chia vai trò nghi lễ được sắp xếp sao cho nhóm Bhap Bini thực hiện các nghi lễ dành cho Allāh, trong khi nhóm Bhap Cam thực hiện các nghi lễ dành cho Po Kuk và các thần linh khác," ông nói.

Brahmā là vị thần nằm trong hệ thống Tam vị nhất thể của Ấn Độ giáo, bên cạnh Shiva và Vishnu.

Tiến sĩ Shine giải thích rằng nghiên cứu của ông nhận thấy Po Kuk phản ánh một cấu trúc vũ trụ luận đã được chuyển hóa, ở một số phương diện có thể so sánh với một nguyên lý phi nhị nguyên kiểu Brahman – khái niệm trung tâm trong triết học Ấn Độ giáo.

Dựa trên cách diễn giải trên, ông Shine cho rằng việc chính quyền Pháp trước đây và sau này là chính quyền Việt Nam "phân loại Bhap Cam là 'les Cham Brahmanistes' hay 'Chăm Bà La Môn' cũng không phải là hoàn toàn sai lệch".

"Theo cùng lập luận đó, việc gọi Bhap Bini là 'Hồi giáo Bàni' cũng không phải là hoàn toàn sai," ông đánh giá.

Vào năm 2017, ông Inrasara Phú Trạm, nhà thơ, nhà phê bình văn học và người vận động gìn giữ văn học Chăm, từng có một bài viết, trong đó khẳng định rằng "dù Bà-ni có nguồn gốc Islam nhưng đã được bản địa hóa từ xa xưa".

Mới đây, ông có một bài viết khác trên trang Facebook cá nhân, tập trung vào sự khác nhau trong cách thực hành giữa Hồi giáo và "Bàni", bao gồm việc "Bàni hóa giải Islam [tức Đạo hồi], cả 5 cột trụ bị Cham làm khác, hay thay đổi toàn triệt, ở đó Bà-ni đa thần là khác biệt lớn".

Theo lập luận này, việc người Chăm Bàni thờ cúng tổ tiên (tảo mộ, dâng bánh trái cho người đã khuất...) cũng là một khác biệt mang tính cốt lõi với Đạo Hồi.

Cách thực hành khác biệt là lý do chính khiến ông Inrasara khẳng định rằng "Bàni" không phải "Hồi giáo Bàni". Đây cũng là luận điểm mà nhiều người khác đưa ra để khẳng định rằng tên gọi chính xác phải là "Bàni".

Tiến sĩ Philipp Bruckmayr, cố vấn học thuật bộ môn Nghiên cứu Hồi giáo tại Đại học Otto-Friedrich Bamberg (Đức), cho rằng sự khác biệt trong cách thực hành tôn giáo này có thể bị các nhóm Hồi giáo khác, bao gồm cả người Chăm Islam, xem là không mang tính Hồi giáo hoặc mang tính dị giáo.

"Tuy nhiên, dưới góc độ học thuật, họ không nhất thiết xa rời Hồi giáo chính thống hơn so với các thực hành và giáo lý của nhiều nhóm Hồi giáo khác. Thuật ngữ 'chính thống' là một khái niệm mơ hồ, nhưng thường chỉ những cách hiểu Hồi giáo phổ biến trên phạm vi toàn cầu trong cả cộng đồng tín đồ Hồi giáo và không phải tín đồ Hồi giáo," ông nói với BBC News Tiếng Việt vào ngày 20/4. Ông cũng chỉ ra việc người Chăm Bàni không thực hiện năm lần cầu nguyện mỗi ngày, không hành hương đến Mecca hoặc việc họ có những nghi thức liên quan đến tổ tiên.

Ông cho biết giới học giả thời thuộc địa Pháp và các nghiên cứu về sau đã mô tả họ là một cộng đồng theo Đạo Hồi, đi kèm những đánh giá mang tính hạ thấp, như "không thuần khiết", "bị biến dạng", "pha trộn", "hời hợt"...

Theo ông Bruckmayr, cả chính phủ lẫn giới học thuật đều không nên định nghĩa thế nào là "chính thống" theo nghĩa niềm tin và cách thực hành đúng đắn.

"Thứ nhất, điều này nên thuộc về chính những người có đức tin tự quyết định. Thứ hai, các quan niệm về chính thống thay đổi theo thời gian và không gian và luôn có khả năng biến đổi. Các quan niệm về chính thống thực chất là những tuyên bố mang tính quy chuẩn, chứ không phải sự phản ánh của các giáo lý mang tính bất biến," ông giải thích.

Không chỉ người Chăm Bàni không muốn định danh tôn giáo của họ là "Hồi giáo", mà người Hồi giáo cũng từng phản đối chuyện này.

Liên quan tới vấn đề này, Tiến sĩ Rie Nakamura, nhà nghiên cứu thỉnh giảng tại Viện Nghiên cứu Văn hóa châu Á thuộc Đại học Toyo (Nhật Bản), chia sẻ rằng bà từng nói về người Chăm Bani như một nhóm người Hồi giáo tại một hội nghị tổ chức ở Kuala Lumpur, Malaysia.

"Tôi đã phải đối mặt với nhiều chỉ trích, vì người Hồi giáo Mã Lai không chấp nhận việc tôi xếp người Bani vào nhóm Hồi giáo.

"Nhóm người Chăm Bani tổ chức tháng Ramadan (Ramuwan) và một số người có học Kinh Qur'an, nhưng theo cách riêng của họ. Tôi gọi người Bàni là người Hồi giáo vì họ tin vào Allah (họ gọi là Po Alwah), và đó là điểm tương đồng giữa Bàni và Hồi giáo chính thống," bà nói với BBC News Tiếng Việt vào ngày 20/4.

Cùng lúc, bà lưu ý rằng vì người Chăm Bàni và người Chăm Bà La Môn có mối quan hệ mang tính bổ sung, gắn với biểu tượng nhị nguyên nam – nữ, việc nhìn nhận tôn giáo của người Chăm Bàni nên được hiểu trong bối cảnh rộng hơn của toàn bộ hệ thống tôn giáo của người Chăm.

Nên gọi theo cách nào?

Ông Bruckmayr nhận định rằng mấu chốt nên là việc những người thực hành tôn giáo này có tự xem mình là người Hồi giáo hay coi tôn giáo của họ là (một phần của) Hồi giáo hay không. Theo ông, sự tự nhận thức này có thể thay đổi theo thời gian do nhiều yếu tố khác nhau. Theo ông, không có quy định hay quy ước phổ quát nào về cách gọi tên một tôn giáo.

"Trong bối cảnh lý tưởng, việc đặt tên nên dựa trên cách hiểu hiện tại của chính những người có đức tin về vị trí của họ, nhưng điều này có thể bị xem là không thực tế đối với nhà nước.

"Thông thường, nhà nước và giới chức sắc tôn giáo – đặc biệt khi họ được tổ chức trong các cơ quan hành chính được nhà nước công nhận hoặc bổ nhiệm – đóng vai trò then chốt trong vấn đề này. Tuy nhiên, không phải lúc nào đa số tín đồ cũng đồng thuận với quan điểm của nhà nước hoặc của các cơ quan tôn giáo được nhà nước thừa nhận," ông nói.

Tiến sĩ Shine nói rằng cách thực hành tôn giáo "chắc chắn là một yếu tố quan trọng, nhưng không nên là tiêu chí duy nhất." Ông cho biết các chính phủ thường phân loại các tôn giáo thiểu số vào những nhóm rộng hơn dựa trên phả hệ lịch sử và tính liên tục về mặt hành chính.

"Ví dụ ở Indonesia, người Towani Tolotang duy trì hệ thống tôn giáo bản địa của riêng họ, nhưng về mặt chính thức lại được nhà nước xếp vào phạm vi của Ấn Độ giáo. Ở Campuchia, người Kan Imam San có chung nguồn gốc với cộng đồng Bàni, nhưng lại được công nhận trong chính sách tôn giáo quốc gia như một cộng đồng Hồi giáo riêng biệt.

"So với những trường hợp này, việc Việt Nam phân loại một cộng đồng tôn giáo địa phương vào trong một khuôn khổ Hồi giáo rộng hơn là điều không hiếm gặp," ông giải thích, nêu rằng việc sử dụng cách gọi "Hồi giáo Bàni" là hợp lý cho mục đích hành chính, đồng thời phản ánh quá trình lịch sử lâu dài.

"Tuy nhiên, nếu một số thành viên của cộng đồng phản đối thuật ngữ này, cách tiếp cận cân bằng nhất không phải là lập tức từ bỏ tên gọi chính thức, mà là áp dụng một hệ thống song song [hai cách gọi]," ông lưu ý.

Theo đề xuất của ông Shine, cách gọi "Hồi giáo Bàni" được sử dụng trong thống kê nhà nước và đăng ký hành chính để đảm bảo tính nhất quán, nhưng đồng thời các cơ quan chức năng cũng công nhận rõ ràng và cho phép sử dụng các thuật ngữ tự thân của cộng đồng trong các bối cảnh văn hóa, giáo dục và học thuật.

Trên thực tế, trong quản lý hành chính, nhà nước từng sử dụng định danh Bàni một cách chính thức, chẳng hạn như trong mục "Tôn giáo" của giấy Chứng minh nhân dân.

Chia sẻ với BBC News Tiếng Việt, ông Bửu Nguyễn, nghiên cứu sinh ngành Di sản văn hóa và Khảo cổ tại Đại học Padua, Ý, cho rằng chính quyền nên tôn trọng ý kiến của người dân vì tôn giáo một khi được du nhập vào một nền văn hóa khác thì nó đã trải qua một quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa.

"Người Chăm đã tiếp nhận và chuyển biến Hồi giáo cho phù hợp với đời sống tâm linh của họ thì tự thân tôn giáo mới sinh ra đã không còn giống Hồi giáo gốc nữa. Và chính những tín đồ của tôn giáo này tự đặt một cái tên mới để phù hợp với bối cảnh văn hóa, xã hội địa phương.

"Về góc độ quản lý nhà nước, chính quyền có thể phân loại Chăm Bàni là một tôn giáo dựa trên Hồi giáo nhưng không thể định danh nó là Hồi giáo, trái với ý chí của tập thể tín đồ tôn giáo này," ông nêu ý kiến.

Bà Nakamura lại cho rằng vấn đề không nên là liệu người Bàni có thể được xếp vào Hồi giáo hay không, mà là tại sao cần phải phân loại họ, và ai có thẩm quyền để làm điều đó.

"Tôi cho rằng việc thống nhất bản sắc tôn giáo thường nhằm mục đích kiểm soát các nhóm. Chính phủ Việt Nam thường gộp các nhóm tôn giáo khác nhau vào những đơn vị chung: Công giáo và Tin Lành được xếp chung thành Kitô giáo, Phật giáo Theravada và Mahayana cũng được xếp chung.

"Tôn giáo phải được đặt vào các danh mục do nhà nước quy định. Giống như cách nhà nước phân loại các nhóm dân tộc: họ được xem xét, phân loại và gắn nhãn," bà nói.

Cách gọi từ trước

Thực chất, truyền thông và cả chính quyền đã sử dụng tên gọi "Bàni" từ lâu, một cách độc lập hoặc song song với "Hồi giáo Bàni". Một số bài nghiên cứu ở Việt Nam cũng gọi tôn giáo này là "Bàni".

Ví dụ, bài viết có nhan đề Vài nét về tín ngưỡng, tôn giáo của người Chăm đăng trên trang Biên phòng Việt Nam của Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng vào năm 2021 cho biết cộng đồng người chăm được chia làm bốn nhóm tôn giáo khác nhau, một trong số đó là "Chăm Bàni, còn gọi là đạo Bàni hoặc Hồi giáo Bàni. Nhóm này, hiện cư trú tại ba tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Phước, với khoảng 39.500 người".

Trước đó, vào năm 2012, một bài viết có nhan đề Khái quát về Hồi giáo và Hồi giáo ở Việt Nam trên trang web chính thức của Ban Tôn giáo Chính phủ cũng sử dụng song song "Bàni" với "Hồi giáo Bàni".

Một bài báo khoa học có nhan đề Quan hệ nhóm tộc người - tôn giáo của người Chăm ở tỉnh Ninh Thuận với quốc gia trong phát triển hiện nay đăng trên Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam vào năm 2023 cũng cho rằng có hai tiêu chí phân chia tộc người Chăm là tôn giáo và ý thức tự nhận.

"Theo tiêu chí thứ nhất, các nhóm Chăm được gọi theo tên tôn giáo: Bà La Môn, Bàni và Islam," bài báo này nêu.

Báo chí cũng có nhiều trường hợp sử dụng cả "Bàni" và "Hồi giáo Bàni" để gọi tôn giáo này.

Theo Tiến sĩ Bruckmayr, thuật ngữ có thể biến đổi theo thời gian.

"Về mặt lịch sử, người Bàni – dựa trên những gì có thể suy ra từ các văn bản – tự gọi mình đơn giản là 'Bàni' hoặc 'Chăm Awal'," ông nói, đồng thời cho rằng giới học thuật và các chính sách thời thuộc địa đã tác động đến những động lực địa phương – chẳng hạn, bằng cách khiến người Bàni tin rằng tôn giáo của họ có nguồn gốc hoặc chịu ảnh hưởng từ Hồi giáo, cũng như góp phần khiến các chính quyền Việt Nam nhìn nhận và đối xử với người Bàni như một cộng đồng Hồi giáo.

"Trong khoảng thời gian dài, các cơ quan chức năng Việt Nam đã phân biệt giữa người Bàni và các cộng đồng Chăm Hồi giáo khác, mô tả họ lần lượt là 'Hồi giáo cũ' và 'Hồi giáo mới', hoặc gần đây hơn là 'Hồi giáo Chăm Bàni' và 'Hồi giáo Chăm Islam'," ông nói.

Ông Bruckmayr đánh giá việc không gắn nhãn người Bàni là Hồi giáo – ít nhất trong thời điểm hiện tại – có thể đẩy nhanh quá trình họ tách khỏi (các cộng đồng) Hồi giáo khác ở Việt Nam.

Cùng lúc, ông cho rằng các lãnh đạo tôn giáo và tín đồ Chăm Bàni ngày càng nhận thấy sự ảnh hưởng gia tăng của Hồi giáo và xu hướng "ly khai" khỏi Bàni để chuyển sang Hồi giáo dòng chính là một mối đe dọa.

"Việc từ chối nhãn 'Hồi giáo' có thể được xem như một biện pháp tự vệ trước mối đe dọa đó, cũng như trước một diễn ngôn toàn cầu mang tính áp đặt, vốn thường nhìn nhận Hồi giáo và người Hồi giáo theo hướng tiêu cực," ông đánh giá.

Đây không phải lần đầu tiên cách gọi tên tôn giáo này của người Chăm gây ra tranh cãi. Một ví dụ nổi bật là việc vào năm 2017 khi một loạt giấy Chứng minh nhân dân của người Chăm Bàni được ghi "Đạo Hồi" ở mục tôn giáo, dù trước đó từng được ghi là "Bàni".

Khi ấy, ông Inrasara Phú Trạm đã nói chuyện với một số người Chăm Bàni gặp vấn đề này. Trong đó, một người nói với ông Inrasara rằng khi họ lên cấp huyện xin sửa lại, thì được người của cơ quan chức năng cho hay: "Đó là ghi thống nhất từ trung ương cho cả tỉnh Ninh Thuận."

Một lần khác, vào năm 2021, cũng trong mục tôn giáo ở trong chứng minh nhân dân, tôn giáo Bàni được thay bằng "tôn giáo khác" dẫn đến những bức xúc lớn trong cộng đồng Chăm Bàni.

Một bài viết vào tháng 3/2021 trên VOV cho biết tại xã Phan Hòa, huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận, nhiều người Chăm "băn khoăn, thắc mắc khi danh mục tôn giáo Bàni không thể hiện được thông tin trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, trong khi các tôn giáo khác thì có thể hiện".

Ông Bá Hoàng Anh Tuân, chủ tịch xã này, cho biết người dân phản ánh đúng thực tế.

"Theo mục thông tin và cả dữ liệu quốc gia về Căn cước công dân thì Bàni không thuộc hệ thống danh mục trong cơ sở dữ liệu, bắt buộc ghi tôn giáo khác. Vì vậy, vừa qua một số bà con đã phản ánh. Các cơ quan chức năng của huyện và tỉnh đã tiếp thu, có ý kiến đến cơ quan cấp cao hơn để sau này bổ sung cho phù hợp với tình hình đặc điểm của địa phương," VOV dẫn lời ông Tuấn.

Lúc bấy giờ, Thượng tá Nguyễn Văn Sen, Phó Trưởng Công an huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận, cho biết trong hệ thống phần mềm không thể hiện danh mục tôn giáo Bàni, nên vẫn làm thống nhất theo chỉ đạo của Bộ Công an. Sau này có ý kiến từ cấp trên thì sẽ sửa sau.

Sau năm năm, giờ đây lại nảy sinh tranh cãi mới.