Chúng ta đang tiến gần tới Thế chiến III, hay các lo ngại đang bị thổi phồng?

Hơn một tháng kể từ khi cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran bắt đầu, đã xuất hiện những lo ngại về việc liệu cuộc xung đột hiện tại ở Trung Đông có thể leo thang thành một cuộc xung đột quy mô lớn hơn nhiều hay không.

Cuộc chiến không chỉ ảnh hưởng đến Iran mà còn cả hàng chục quốc gia lãnh thổ khác, bao gồm UAE, Iraq, Bahrain, Kuwait, Ả Rập Xê Út, Oman, Azerbaijan, Bờ Tây bị chiếm đóng, Síp, Syria, Qatar và Lebanon.

Nhiều người hiện đang tự hỏi liệu cuộc xung đột hiện tại có thể chuyển từ khu vực sang một cuộc chiến tranh thế giới toàn diện hay không.

Khi nào một cuộc chiến trở thành thế chiến?

"Mọi người thường nghĩ rằng chiến tranh được lên kế hoạch rất cẩn thận và những người tham chiến biết chính xác mình đang làm gì," Giáo sư lịch sử quốc tế tại Đại học Oxford ở Anh, bà Margaret MacMillan, trả lời phỏng vấn trên podcast Global Story của BBC.

"Trên thực tế, nếu bạn nhìn vào các cuộc chiến tranh trong quá khứ… Chiến tranh Thế giới thứ nhất… phần lớn nguyên nhân châm ngòi chiến tranh lại là do tai nạn, và do người ta đánh giá sai đối thủ," Giáo sư MacMillan giải thích.

"Đôi khi, hãy hình dung điều đó giống như một cuộc ẩu đả trong sân trường."

Bà MacMillan cho biết, vụ ám sát Đại công tước Franz Ferdinand, cháu trai của Hoàng đế Áo-Hungary Franz Joseph, đã châm ngòi cho chuỗi sự kiện dẫn đến Chiến tranh Thế giới thứ nhất năm 1914.

Trong vòng vài tuần, một mạng lưới các liên minh đã kéo châu Âu vào chiến tranh: Áo-Hungary chống lại Serbia, Đức ủng hộ Áo, Nga huy động lực lượng giúp đỡ Serbia, Pháp ủng hộ Nga, và Anh, nhân danh cả danh dự và lợi ích chiến lược, đã tham chiến.

Những gì xảy ra sau đó đã trở thành một thảm họa toàn cầu, bà nói.

Ông Joe Maiolo, giáo sư lịch sử quốc tế tại King's College London, định nghĩa thế chiến là một cuộc chiến tranh toàn diện liên quan đến tất cả các cường quốc.

"Trong Thế chiến I, đó sẽ là các cường quốc châu Âu. Trong Thế chiến II, các cường quốc đó gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản và Trung Quốc," ông nói với BBC.

Nhiều người sẽ vẫn cho rằng căng thẳng hiện nay ở Trung Đông chủ yếu mang tính khu vực.

Nhưng liệu các điều kiện cho một sự leo thang rộng lớn hơn đã xuất hiện?

Trong một cuộc phỏng vấn với BBC vào tháng Hai, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nói rằng ông tin Tổng thống Nga Vladimir Putin đã khơi mào Chiến tranh thế giới thứ ba, và cách duy nhất để đối phó là gây áp lực quân sự và kinh tế mạnh mẽ để buộc Moscow phải lùi bước.

"Tôi tin rằng Putin đã bắt đầu cuộc chiến đó rồi. Câu hỏi đặt ra là ông ta sẽ có thể chiếm được bao nhiêu lãnh thổ và làm thế nào để ngăn chặn ông ta... Nga muốn áp đặt lên thế giới một lối sống khác và thay đổi cuộc sống mà mọi người đã lựa chọn cho chính mình," ông nói.

Vậy nguy cơ xảy ra Thế chiến III hiện nay là gì?

"Tôi nghĩ quốc gia có khả năng leo thang chiến tranh nhất có lẽ là Iran, hoặc các đồng minh của Iran, chẳng hạn như lực lượng Houthi ở Yemen," bà MacMillan nói.

Theo Giáo sư McMillan, các hành động tiềm tàng của Iran - chẳng hạn như nhắm mục tiêu vào các tuyến đường vận chuyển hoặc đóng cửa eo biển Hormuz - có thể gây ra hậu quả toàn cầu, làm gián đoạn nguồn cung năng lượng và lôi kéo các cường quốc lớn vào cuộc.

Sự can thiệp của Mỹ cũng làm tăng thêm mức độ nghiêm trọng; các quốc gia khác, ngay cả khi không trực tiếp tham gia, cũng bị ảnh hưởng về kinh tế hoặc chiến lược, bà nói thêm.

Giáo sư McMillan cũng đánh giá còn một nguy cơ khác - đó là các cuộc xung đột ở một khu vực có thể tạo cơ hội ở những nơi khác.

Chẳng hạn, Trung Quốc có thể tính toán rằng việc phương Tây bị phân tâm sẽ tạo cơ hội cho họ hành động ở Đài Loan, hoặc Nga có thể tăng cường hoạt động ở Ukraine khi cả thế giới đang hướng sự chú ý về nơi khác.

"Luôn tồn tại nguy cơ xung đột lan ra ngoài một khu vực, một phần vì các tác nhân bên ngoài có thể nhìn thấy cơ hội trong tình hình hỗn loạn. Khi sự chú ý dồn vào cuộc xung đột, những người vốn có thể kiềm chế họ lại bị phân tâm," bà MacMillan nói.

Giáo sư Maiolo tin rằng cuộc xung đột sẽ vẫn mang tính khu vực và lôi kéo các nước thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh, trong đó có Ả Rập Xê Út.

Nhưng ông không cho rằng Trung Quốc và Nga sẽ bị cuốn vào cuộc chiến.

"Ý tưởng rằng có chuyện gì đó xảy ra trên thế giới rồi Trung Quốc sẽ ngay lập tức nhảy vào chiếm Đài Loan… là hoàn toàn vô lý".

"Nhưng nếu chúng ta đang nói về thế chiến, bạn biết đấy, Thế chiến III, thì tôi không thấy có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy Trung Quốc hay Nga muốn trực tiếp tham gia, và rõ ràng là châu Âu càng không."

Ông tin Trung Quốc có những tính toán khác trong quan hệ ngoại giao của mình với Tổng thống Trump: "Khi đối thủ của bạn đang mắc phải một sai lầm chiến lược lớn, cứ để họ tiếp tục làm điều đó," ông nói.

Liệu việc không đóng vai trò ngoại giao tích cực có phục vụ lợi ích của Trung Quốc, bất chấp việc nước này cũng bị ảnh hưởng bởi giá dầu biến động?

Giáo sư Maiolo nói rằng đó là một cái giá nhỏ phải trả: "Trong thứ tự ưu tiên rộng lớn hơn về lợi ích chiến lược, việc Hoa Kỳ bận tâm ở Trung Đông còn quan trọng hơn nhiều so với các nguồn dầu mỏ của Trung Quốc."

Vai trò của các nhà lãnh đạo

Bà MacMillan cho rằng lịch sử đã chứng minh chiến tranh thường được khơi mào bởi lòng kiêu hãnh, danh dự hoặc nỗi sợ đối thủ.

Bà chỉ ra rằng lịch sử cũng cho thấy cá nhân các nhà lãnh đạo có thể định hình diễn biến sự kiện.

"Thủ tướng Pháp, [Georges] Clémenceau, trong Thế chiến I đã nói rằng thiết lập hòa bình còn khó hơn gây ra chiến tranh."

Theo bà MacMillan, thường có quan điểm cho rằng nếu người dân phải chịu tổn thất lớn hoặc hy sinh nhiều, giới lãnh đạo sẽ quyết tâm phải "tiếp tục giành chiến thắng trong chiến tranh".

Bà nói rằng lòng kiêu hãnh có thể là một yếu tố đối với các nhà lãnh đạo - mà ông Putin là một ví dụ: "Ông ấy rõ ràng đã mắc một sai lầm nghiêm trọng khi cố gắng xâm lược Ukraine."

Ngay sau khi phát động cuộc xâm lược toàn diện bốn năm trước, Tổng thống Putin tuyên bố mục tiêu của ông là "phi quân sự hóa và phi phát xít hóa" Ukraine, nhưng Nga nói rằng các mục tiêu quân sự của họ ở Ukraine vẫn chưa đạt được, bà nói.

Bộ Quốc phòng Anh ước tính Nga đã chịu tổng cộng 1,25 triệu thương vong, con số này được cho là thấp hơn thực tế, và cao hơn tổng số thương vong của Mỹ trong Thế chiến II, theo Bộ trưởng Quốc phòng Anh.

Bà MacMillan đánh giá các nhà lãnh đạo không chịu thừa nhận thất bại hoặc nhượng bộ có thể khiến cuộc xung đột thêm kéo dài và lún sâu hơn.

Bà cũng cho biết trong quá khứ, những nhân vật như Adolf Hitler vẫn tiếp tục chiến đấu ngay cả khi thất bại là điều không thể tránh khỏi, bị thúc đẩy bởi ý thức hệ, lòng kiêu hãnh hoặc ảo tưởng.

Những quyết định như vậy có thể biến các cuộc xung đột cục bộ thành những cuộc chiến tranh tàn khốc.

Các cách thức hạ nhiệt căng thẳng

Để đạt được mục tiêu giảm leo thang căng thẳng, ngoại giao đóng vai trò rất quan trọng, theo Giáo sư Margaret MacMillan.

"Bạn cần hiểu về phía bên kia… và bạn cần giữ liên lạc với họ."

Bà MacMillan cho biết việc liên lạc giữa các bên đã được cải thiện trong giai đoạn sau của Chiến tranh lạnh, với sự tham gia của NATO.

"Có rất nhiều ví dụ khi người ta nói rằng: khoan đã, chuyện này đang trở nên điên rồ. Họ nhận ra tình hình đã quá căng thẳng và cần phải hạ nhiệt."

Sự tồn tại của vũ khí hạt nhân luôn là yếu tố được cân nhắc trong các chính sách giảm leo thang khi các cường quốc lớn có liên quan.

Giáo sư Joe Maiolo cũng đồng tình: "Cần phải có sự thừa nhận… ở Tel Aviv, Washington, D.C. và Tehran… rằng họ đã đạt tới giới hạn của những gì có thể đạt được."

Ông cho rằng việc tiếp tục chiến tranh sẽ không "tạo ra kết quả mong muốn" cho bất kỳ bên nào.

"Sẽ cần có một số thỏa thuận về việc dỡ bỏ trừng phạt, một số thỏa thuận an ninh, cũng như sự hiểu biết chung về vị thế của Iran trong chính trị toàn cầu."

Giáo sư Maiolo nói rằng chỉ thông qua trung gian hòa giải, các cường quốc liên quan mới có thể đưa cuộc chiến đến một lệnh ngừng bắn, từ đó chuyển thành một thỏa thuận bền vững hơn.