Chiến tranh Iran: Vì sao Pakistan bất ngờ trở thành trung gian hòa giải?

Vai trò trung gian hòa giải của Pakistan trong cuộc xung đột này đã khiến nhiều người bất ngờ.

Nhưng có lẽ không nên ngạc nhiên về điều đó.

Người đứng đầu lực lượng vũ trang Pakistan, Thống chế Asim Munir, được Tổng thống Mỹ Donald Trump ưu ái.

Nhà lãnh đạo Mỹ thường xuyên gọi ông Munir là Thống chế "ưa thích" của mình và trước đây đã từng nói về việc ông Munir hiểu Iran "hơn bất cứ ai".

Iran không chỉ là nước láng giềng của Pakistan, với đường biên giới chung dài khoảng 900km, mà theo chính những tuyên bố của nước này, còn có mối quan hệ "anh em" với những gắn kết sâu sắc về văn hóa và tôn giáo.

Nước này cũng không có căn cứ không quân nào của Mỹ.

Và không giống như nhiều nước trung gian hòa giải thường thấy ở vùng Vịnh, Iran vẫn chưa bị cuốn vào cuộc xung đột.

Quan trọng hơn, quốc gia này sẵn sàng can dự - theo nhiều nguồn tin, hòa bình giữa Mỹ và Iran sẽ có lợi cho họ.

Tuy nhiên, vẫn có những câu hỏi về việc làm thế nào một quốc gia đang vướng vào xung đột với hai nước láng giềng - Afghanistan và Ấn Độ - lại có thể tự định vị mình là người mang lại hòa bình.

Quốc gia này hiện vẫn đang không kích Afghanistan, và chỉ năm ngoái, căng thẳng với Ấn Độ đã khiến người ta lo sợ về một kịch bản leo thang hạt nhân.

Pakistan cho đến nay vẫn đang đi trên lằn ranh mong manh giữa Iran và Mỹ, chuyển tải thông điệp giữa hai bên, tiếp đón các bộ trưởng ngoại giao từ các quốc gia Hồi giáo liên quan, đồng thời tăng cường các kênh ngoại giao.

Nhưng màn đi dây này không phải là không có rủi ro.

Nhiều thứ để mất

Pakistan phụ thuộc rất nhiều vào dầu nhập khẩu, phần lớn được vận chuyển qua eo biển Hormuz.

"Tôi cho rằng Pakistan, hơn hầu hết các quốc gia khác ngoài Trung Đông, có rất nhiều lợi ích trong vấn đề này," ông Michael Kugelman, một chuyên gia cao cấp về Nam Á tại Hội đồng Đại Tây Dương, nói với BBC.

"Nước này có động lực rất lớn để làm mọi điều có thể nhằm đóng góp vào nỗ lực giảm leo thang xung đột."

Chính phủ Pakistan đã tăng giá xăng và dầu diesel khoảng 20% ​​vào đầu tháng Ba và đã đưa ra các biện pháp tiết kiệm nhiên liệu, trong đó có việc để nhân viên nhà nước làm việc tuần bốn ngày.

"Nếu chiến tranh tiếp diễn, áp lực kinh tế ở Pakistan sẽ tăng lên rất nhiều," ông Farhan Siddiqi, Giáo sư Khoa học Chính trị tại Viện Quản trị Kinh doanh, Karachi, cho biết.

Nhưng đã có nỗi lo về hậu quả leo thang xung đột có thể gây ra.

Tháng Chín năm ngoái, Pakistan đã ký một hiệp ước quốc phòng với Ả Rập Xê Út, trong đó nhất trí rằng "bất kỳ hành động gây hấn nào chống lại một trong hai nước sẽ được coi là hành động gây hấn chống lại cả hai".

Điều này dẫn đến những câu hỏi về việc Pakistan sẽ làm gì nếu Ả Rập Xê Út tham chiến và viện dẫn hiệp ước này.

"Vấn đề đối với chúng tôi là nếu chúng tôi được yêu cầu tham chiến bên phía Ả Rập Xê Út, toàn bộ biên giới phía Tây của chúng tôi sẽ trở nên không an toàn," ông Siddiqi nói.

Pakistan hiện đang trong tình trạng "chiến tranh toàn diện" với Afghanistan; nước này cáo buộc Taliban chứa chấp các nhóm khủng bố trong lãnh thổ Afghanistan, nhưng chính phủ Taliban phủ nhận.

Khi bị chất vấn về lập trường ngoại giao dường như mâu thuẫn khi áp dụng vào các cuộc xung đột của chính mình, Pakistan cho biết họ đã thử đàm phán nhiều năm nhưng không đạt mức độ an ninh mong muốn.

Nhưng ông Siddiqi chỉ ra rằng việc mở thêm một mặt trận mới không phải là mối lo ngại duy nhất nếu Pakistan bị cuốn vào cuộc chiến, đồng thời nói thêm rằng còn có "cái giá về uy tín trong nước".

Trong những ngày sau khi lãnh đạo tối cao của Iran bị giết trong một cuộc không kích chung của Mỹ và Israel, những người biểu tình ủng hộ Iran đã xuống đường trên khắp Pakistan - một số người đã thiệt mạng, kể cả những người tìm cách xông vào lãnh sự quán Mỹ ở Karachi.

"Dư luận ở Pakistan phần lớn ủng hộ Iran," bà Maleeha Lodhi, cựu đại sứ Pakistan tại Mỹ, Anh và Liên Hợp Quốc, cho biết.

"Tôi chắc chắn rằng những người ra quyết định ở Pakistan đã rất nhạy cảm với điều đó."

Vài lợi ích cần đạt được

Và rồi còn vấn đề về vị thế toàn cầu của Pakistan.

"Pakistan rất nhạy cảm với các chỉ trích rằng nước này không có ảnh hưởng trên trường quốc tế," ông Kugelman nói.

"Tôi không nghĩ đó là động cơ chính khiến Pakista tự định vị vai trò như hiện nay, nhưng điều này cũng có phần liên quan."

"Đây là một ván bài ngoại giao đầy rủi ro," bà Lodhi nói thêm. "Rủi ro cao nhưng phần thưởng cũng cao. Nếu thành công, dĩ nhiên, điều đó sẽ đưa Pakistan lên đỉnh cao của cuộc chơi ngoại giao toàn cầu."

Còn nếu không thành công thì sao?

Bà Lodhi không nghĩ rằng thiệt hại sẽ quá lớn.

"Pakistan vẫn sẽ được coi là đã nỗ lực thiện chí. Và nếu điều đó không hiệu quả thì không phải vì Pakistan thiếu kỹ năng, mà vì họ đang đối mặt với một người vô cùng thất thường và hoàn toàn không đáng tin cậy.

Tuy nhiên, ông Kugelman cho rằng có khả năng phản ứng ngược nếu sau tất cả những đồn đoán về các cuộc đàm phán, hai bên chỉ đơn giản quay lại giao tranh với cường độ còn mạnh hơn.

Trong kịch bản đó, "Pakistan có thể bị coi là ngây thơ," ông nói. "[Và rằng nước này] bị lôi kéo vào một nỗ lực đàm phán trong khi cả hai bên thực chất chỉ đang tìm cách câu giờ nhằm tính toán các bước tiếp leo thang tiếp theo."

'Những trò chơi ngoại giao phi truyền thống'

Chưa rõ mọi chuyện sẽ diễn biến thế nào, nhưng điều rõ ràng là Pakistan đã nhanh chóng tận dụng mối quan hệ với ông Trump.

Bà Lodhi chỉ ra việc Pakistan đề cử ông Trump cho giải Nobel Hòa bình, "để ghi nhận sự can thiệp ngoại giao quyết đoán của ông" trong cuộc khủng hoảng Pakistan-Ấn Độ năm 2025, và việc Kabul giao nộp người bị cáo buộc lên kế hoạch đánh bom sân bay Kabul trong thời gian rút quân khỏi Afghanistan cho Mỹ.

"Pakistan đã mang lại cho ông Trump hai thắng lợi ban đầu, điều rất quan trọng đối với ông ấy. Điều đó đã giúp mối quan hệ được khởi sắc và giờ đây nồng ấm hơn," bà Lodhi nói.

"Họ sẵn sàng chơi những trò chơi ngoại giao phi truyền thống, không giống như Ấn Độ," ông Kugelman nói thêm.

"Việc các nhà lãnh đạo cấp cao của Pakistan đã cố gắng hết sức nhằm lấy lòng tổng thống Mỹ thực sự đã giúp ích cho họ ở Washington và khiến Pakistan trở thành một bên trung gian hòa giải hấp dẫn hơn trong mắt chính quyền Mỹ."

Nhưng mối quan hệ với Mỹ không phải là con át chủ bài duy nhất của Pakistan.

"Pakistan đã nhận ra rằng việc giữ thế cân bằng là cách tốt nhất trong ngoại giao khu vực," ông Siddiqi nói.

"Thế giới mà chúng ta đang đối mặt hiện nay là một thế giới mà các quốc gia, đặc biệt là các cường quốc tầm trung, cảm thấy thoải mái hơn khi tham gia vào chính sách đa liên kết."

"Tôi nghĩ lý do Pakistan có vị thế tốt nhất để đàm phán với Iran là vì nước này không mang tiếng là thân Israel hay thậm chí là rất thân Mỹ."

Trong khi đó, các cuộc gặp ngoại giao vẫn tiếp tục.

Theo lịch, Bộ trưởng Ngoại giao Pakistan Ishaq Dar đến Trung Quốc theo lời mời của người đồng cấp Trung Quốc, Vương Nghị vào ngày 31/3.

Nhưng vẫn còn những câu hỏi lớn đối với Pakistan; và việc đạt được một thỏa thuận hòa bình là điều rất khó khăn.

"Nói thẳng ra, khả năng đạt được một thỏa thuận không cao lắm, xét đến sự thiếu tin tưởng giữa Mỹ và Iran, cũng như những yêu cầu cực đoan từ cả phía Mỹ và Iran," ông Kugelman nói.

"Tôi nghĩ đó là phương trình khó khăn nhất mà Pakistan sẽ phải suy nghĩ thấu đáo nếu các kế hoạch hiện tại của họ không thành công."