Iran khẳng định với BBC rằng không bao giờ từ bỏ eo biển Hormuz

"Không bao giờ." Đó là câu trả lời của một nghị sĩ cấp cao Iran khi nói về thời điểm họ sẵn sàng từ bỏ quyền kiểm soát Eo biển Hormuz.

"Đó là quyền không thể chuyển nhượng của chúng tôi," ông Ebrahim Azizi, cựu chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), nói với BBC tại Tehran.

"Iran sẽ quyết định quyền đi lại, bao gồm việc cấp phép cho các tàu đi qua eo biển."

Và ông nói điều đó sắp được luật hóa.

"Chúng tôi đang đưa ra một dự luật tại quốc hội, dựa trên Điều 110 của Hiến pháp, bao gồm môi trường, an toàn hàng hải và an ninh quốc gia – và lực lượng vũ trang sẽ thực thi luật," vị nghị sĩ, người đứng đầu Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại, cho biết.

Khi lo ngại gia tăng về việc việc đóng cửa tuyến đường thủy chiến lược này có thể gây ra các cú sốc kinh tế ngày càng lớn trên toàn cầu, ngày càng rõ ràng rằng đây không phải là một cuộc khủng hoảng ngắn hạn có thể được giải quyết trong một sớm một chiều.

Chiến tranh đã mang lại cho Tehran điều mà họ coi là một vũ khí mới – ông Azizi mô tả eo biển mang tính chiến lược cao này, mà Iran đã "vũ khí hóa" trong cuộc xung đột, là "một trong những tài sản của chúng tôi để đối phó với kẻ thù".

Ông là một nhân vật chủ chốt trong Quốc hội do phe cứng rắn kiểm soát. Azizi cũng phản ánh tư duy của một số nhà hoạch định quyết sách cấp cao đang nổi lên trong trật tự mới hình thành từ cuộc chiến, vốn ngày càng mang tính quân sự hóa và do phe cứng rắn chi phối, đặc biệt là IRGC, sau một loạt các vụ ám sát cấp cao bằng các cuộc không kích của Israel.

Tehran hiện coi khả năng kiểm soát việc lưu thông hàng hải quan trọng, bao gồm các tàu chở dầu và khí đốt then chốt, không chỉ là một con bài mặc cả trong các cuộc đàm phán hiện tại, mà còn là đòn bẩy dài hạn.

"Ưu tiên hàng đầu của Iran sau chiến tranh là khôi phục năng lực răn đe và Eo biển Hormuz nằm trong số những đòn bẩy chiến lược chủ chốt của Iran," Mohammad Eslami, một nghiên cứu viên tại Đại học Tehran, giải thích.

"Tehran sẵn sàng thảo luận về việc các quốc gia khác có thể hưởng lợi như thế nào từ khuôn khổ mới của Iran đối với eo biển, nhưng quyền kiểm soát là giới hạn cuối cùng."

Nhưng một số quốc gia láng giềng của Iran đã bác bỏ viễn cảnh đó. Họ vốn đã tức giận trước các cuộc tấn công của Iran nhằm vào lãnh thổ của họ trong năm tuần chiến tranh – điều đang tạm dừng lại trong một lệnh ngừng bắn mong manh.

"Một hành động cướp biển mang tính thù địch" – đó là cách Tiến sĩ Anwar Gargash, cố vấn ngoại giao của Tổng thống Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, mô tả hành động của Iran trong một cuộc phỏng vấn gần đây.

Ông cảnh báo rằng nếu Iran từ chối từ bỏ quyền kiểm soát các vùng biển quốc tế này, điều đó sẽ tạo ra một "tiền lệ nguy hiểm" đối với các tuyến đường thủy chiến lược khác trên thế giới.

"Họ mới chính là những kẻ cướp biển đã bán khu vực của chúng tôi cho người Mỹ," ông Azizi đáp trả, ám chỉ các căn cứ quân sự của Mỹ trên khắp Trung Đông – những cơ sở, cùng với các hạ tầng khác, đã nhiều lần bị thiết bị bay không người lái và tên lửa của Iran tấn công. Ông nói thêm Mỹ là "kẻ cướp biển lớn nhất thế giới".

"Chúng tôi luôn nói rằng chúng ta cần cùng nhau hợp tác để bảo đảm an ninh khu vực," ông Azizi nhấn mạnh.

Tầm nhìn đó đã bị phá vỡ đối với hầu hết các quốc gia vùng Vịnh, ngoại trừ Oman, một trong những đồng minh gần gũi nhất của Iran trong khu vực.

Quốc gia này đang kiểm soát bờ phía nam của eo biển. Họ đã tham gia các cuộc thảo luận với Tehran vào đầu tháng này nhằm bảo đảm việc lưu thông tàu thuyền an toàn và thông suốt.

Cùng lúc, cũng có những dấu hiệu bất đồng – chưa rõ mức độ – trong giới tinh hoa quân sự và chính trị của Iran.

Điều này thể hiện qua những chỉ trích hiếm hoi nhưng gay gắt nhằm vào Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khi ông đăng một tuyên bố trên mạng xã hội hôm thứ Sáu 17/4 rằng Eo biển Hormuz "hoàn toàn mở".

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngay lập tức phản hồi bằng dòng chữ viết hoa "CẢM ƠN" trên mạng xã hội.

Chỉ trong vài phút, các cơ quan truyền thông liên kết với IRGC đã chỉ trích ông Araghchi.

Hãng thông tấn nhà nước Mehr cho rằng bài đăng của ngoại trưởng đã "tạo cơ hội tốt nhất để ông Trump thoát ra khỏi thực tế, tự tuyên bố là người chiến thắng trong cuộc chiến và ăn mừng chiến thắng".

Một hãng tin khác, Tasnim, mô tả đó là một "dòng tweet tệ hại và không đầy đủ, tạo ra sự mơ hồ gây hiểu lầm về việc mở lại Eo biển Hormuz".

Ông Araghchi nhấn mạnh rằng tuyến đường thủy này chỉ mở cho các tàu được hải quân IRGC cho phép và đi theo các tuyến được chỉ định, đồng thời phải trả phí.

Ông Azizi phủ nhận bất kỳ ấn tượng nào về sự chia rẽ trong nội bộ chính quyền.

"Khi nói đến an ninh quốc gia, không có cách tiếp cận ôn hòa hay cứng rắn."

Số phận của eo biển này sẽ được quyết định ở các cấp cao nhất của nhà nước.

Đây là một trong những vấn đề cốt lõi trong các cuộc đàm phán cấp cao được cho là sẽ nối lại tại Islamabad vào thứ Ba 21/4, sau vòng đàm phán trực tiếp lịch sử đầu tiên diễn ra tại thủ đô Pakistan vào cuối tuần trước.

Ông Trump cho biết ông đang cử một phái đoàn – một quan chức Nhà Trắng nói với BBC rằng đoàn sẽ một lần nữa do Phó Tổng thống Mỹ JD Vance dẫn đầu.

Các quan chức Iran hiện vẫn im lặng về việc liệu phái đoàn của họ, do Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf dẫn đầu, có quay trở lại Pakistan hay không.

Truyền thông địa phương đưa tin rằng Iran sẽ không tham dự chừng nào lệnh phong tỏa các cảng của Iran do Mỹ áp đặt vẫn còn hiệu lực.

Ông Trump đã nhiều lần yêu cầu Iran mở tuyến hàng hải này, bao gồm cả trong một bài đăng trên mạng xã hội ngày 5/4 với ngôn từ thô tục, trong đó ông cảnh báo Iran sẽ "sống trong địa ngục" nếu không tuân theo yêu cầu của ông.

Hiện ông cáo buộc Tehran đang tìm cách "tống tiền" Mỹ.

"Tôi không kỳ vọng nhiều từ một người bóp méo sự thật," ông Azizi mỉa mai. "Chúng tôi chỉ đang bảo vệ quyền của mình trước sự tống tiền của Mỹ."

Giống như nhiều quan chức cấp cao Iran, ông thường đáp trả ông Trump bằng các bài đăng mang tính châm biếm trên mạng xã hội X.

Việc "đấu khẩu" cho thấy họ vẫn có quyền truy cập internet quốc tế – điều mà phần lớn người dân Iran không có trong bối cảnh gần như bị phong tỏa kỹ thuật số trong nhiều tuần.

Ông Azizi, người cũng phụ trách các vấn đề an ninh quốc gia tại Quốc hội, không cho biết khi nào tình trạng này sẽ được dỡ bỏ, chỉ nhấn mạnh rằng "khi có sự an toàn và bảo đảm, chúng tôi sẽ dỡ bỏ lệnh hạn chế để không bị kẻ thù lợi dụng".

Tôi cũng hỏi ông về các đợt bắt giữ gần đây và những gì các tổ chức nhân quyền, bao gồm Amnesty International, cho biết là hàng chục bản án tử hình đã được tuyên đối với những người biểu tình bị bắt trong các cuộc biểu tình toàn quốc hồi tháng Một, vốn đã bị trấn áp bằng vũ lực gây chết người và khiến hàng ngàn người thiệt mạng.

Một số vụ hành quyết, bao gồm cả đối với người trẻ, gần đây đã được thực hiện.

Ông Azizi lặp lại cáo buộc của chính phủ rằng các cơ quan tình báo Mỹ và Israel (lần lượt là CIA và Mossad) đã can dự vào tình trạng bất ổn.

Ông bác bỏ những lo ngại ngày càng gia tăng trong một bộ phận người dân Iran rằng an ninh nội bộ sẽ tiếp tục bị siết chặt hơn nữa.

"Trong chiến tranh, ngay cả khi ngừng bắn, cũng có những quy tắc," ông tuyên bố.