Đám cưới cuối cùng ở Chernobyl: kết hôn ngay khi thảm họa hạt nhân diễn ra

Đã qua nửa đêm. Iryna Stetsenko vừa làm xong móng tay để chuẩn bị cho ngày cưới, mở cửa ban công và cố trấn tĩnh để đi ngủ.

Ở một căn hộ gần đó, chật kín khách mời, vị hôn phu của bà, Serhiy Lobanov, đang ngủ trên một tấm nệm đặt trong bếp.

Rồi một tiếng "ầm" phá vỡ sự yên tĩnh, bà Iryna kể. "Như thể có rất nhiều máy bay bay trên đầu, mọi thứ rung lên và kính cửa sổ cũng rung theo."

Serhiy nói ông "cảm thấy một chấn động, như thể có một làn sóng đi qua", tự hỏi liệu đó có phải là một trận động đất nhẹ không, rồi lại ngủ tiếp.

Cô gái 19 tuổi, đang thực tập sư phạm, và chàng kỹ sư nhà máy điện 25 tuổi khi đó đang háo hức chờ đợi cuộc sống hôn nhân tại thành phố Xô viết mới xây có tên Pripyat. Họ không hề biết rằng thảm họa hạt nhân tồi tệ nhất thế giới đang diễn ra chỉ cách đó chưa đầy 4 km.

Lò phản ứng số 4 của nhà máy điện Chernobyl – thuộc khu vực hiện nay là miền bắc Ukraine – đã phát nổ, phát tán vật liệu phóng xạ lan rộng khắp nhiều vùng của châu Âu.

Bốn mươi năm sau, tàn tích có mức phóng xạ cao lại nằm trong một vùng chiến sự. Hai vợ chồng hiện sống tại Berlin, sau khi một lần nữa phải rời bỏ cuộc sống – lần này để tránh xung đột, chứ không phải thảm họa hạt nhân.

Nhưng vào sáng ngày 26/4/1986, Serhiy nhớ lại mình thức dậy vào khoảng 6 giờ sáng, tràn đầy háo hức, và thấy ngày cưới bắt đầu dưới ánh nắng rực rỡ.

Ông còn nhiều việc phải làm – mang ga giường đến căn hộ của một người bạn, nơi ông và Iryna dự định nghỉ đêm hôm đó, và đi mua hoa.

Ông nói rằng ông nhìn thấy binh sĩ đeo mặt nạ phòng độc bên ngoài, và những người đàn ông đang rửa đường bằng một dung dịch có bọt.

Một số người ông quen từ nơi làm việc tại nhà máy điện hạt nhân nói với ông rằng họ đã được gọi đến khẩn cấp vì "có chuyện xảy ra", nhưng họ không biết đó là chuyện gì.

Nhìn ra từ căn hộ cao tầng của người bạn, ông thấy khói bốc lên từ lò phản ứng số 4.

Sau này mới rõ rằng lực lượng cứu hỏa và công nhân nhà máy đã phải làm việc suốt đêm, chịu liều phóng xạ chết người để khống chế một đám cháy độc hại lớn.

"Tôi cảm thấy hơi lo lắng," ông nói. Dựa trên kiến thức chuyên môn, ông lấy một mảnh vải, làm ướt rồi treo lên cửa vào căn hộ như một biện pháp phòng ngừa bụi phóng xạ, ông cho biết thêm.

Sau đó ông vội đi ra chợ. Khác thường là vào sáng thứ Bảy, chợ gần như không có người, nên ông mua năm bông tulip để làm hoa cưới.

Iryna Stetsenko, lúc đó đang ở cùng mẹ trong căn hộ gia đình, nói rằng điện thoại đã đổ chuông suốt đêm. Giọng mẹ bà nghe "rất lo lắng", khi hàng xóm gọi báo rằng "điều gì đó kinh khủng đã xảy ra", nhưng không ai biết cụ thể là gì.

Dòng chảy thông tin ở Liên Xô bị kiểm soát chặt chẽ. Họ bật radio nhưng không hề có thông tin nào về sự cố.

Sáng hôm sau, mẹ bà gọi cho chính quyền: "Họ nói không cần hoảng loạn, mọi kế hoạch trong thành phố vẫn nên thực hiện bình thường."

Trên phương diện chính thức, mọi thứ vẫn diễn ra như thường lệ. Trẻ em vẫn được gửi đến trường.

Sau đó trong ngày, cô dâu, chú rể và khách mời đi thành một đoàn xe đến Cung Văn hóa Pripyat, nơi thường tổ chức cả lễ nghi và các buổi khiêu vũ.

Họ trao lời thề trên một tấm vải thêu tên mình, rồi cùng khách mời chuyển sang một quán cà phê gần đó.

Nhưng bữa tiệc cưới lại mang cảm giác "buồn bã", không hề vui vẻ, ông Serhiy nói. "Ai cũng hiểu có chuyện gì đó đã xảy ra, nhưng không ai biết chi tiết."

Để chuẩn bị cho điệu nhảy đầu tiên, họ đã tập trước một điệu waltz truyền thống. Nhưng khi nhận thức ngày càng rõ rằng một thảm họa đang diễn ra, "ngay từ những bước đầu chúng tôi đã không còn đúng nhịp nữa", bà Iryna nhớ lại.

"Chúng tôi chỉ ôm nhau và đung đưa qua lại."

Sau đó – kiệt sức nhưng đã nên vợ nên chồng – hai người quay lại căn hộ của người bạn.

Nhưng Serhiy kể rằng vào rạng sáng Chủ nhật, một người bạn khác gõ cửa, báo họ phải lên gấp chuyến tàu sơ tán, khởi hành lúc 5 giờ sáng.

Iryna chỉ còn duy nhất một chiếc váy mỏng dành cho ngày thứ hai của lễ cưới, nên bà mặc lại váy cưới để chạy về căn hộ của mẹ lấy đồ thay.

Bên cạnh đó, giày đã làm chân bà phồng rộp. "Tôi mặc váy cưới và chạy chân trần qua những vũng nước," bà Iryna kể lại.

Trời vẫn còn tối khi họ ngồi trên tàu và nhìn thấy ánh sáng từ lò phản ứng sụp đổ từ trên tàu.

Ông Serhiy nói: "Giống như đang nhìn vào con mắt của một ngọn núi lửa."

Khi thông báo chính thức được đưa ra, "tạm thời" là từ được dùng để mô tả việc sơ tán.

"Chúng tôi rời đi trong ba ngày, nhưng cuối cùng lại đi suốt cả đời," ông nói thêm.

Liên Xô đã bị chỉ trích nặng nề vì chậm công bố quy mô thảm họa. Chỉ đến hai ngày sau vụ nổ – khi phóng xạ được phát hiện ở Thụy Điển – chính quyền mới thừa nhận rằng đã xảy ra một tai nạn. Và phải hơn hai tuần sau đó, nhà lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev mới công khai phát biểu về sự việc.

Một sai sót nghiêm trọng đã diễn ra trong cuộc thử nghiệm an toàn. Theo ước tính được Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế và Tổ chức Y tế Thế giới trích dẫn, các vụ nổ đã giải phóng lượng vật liệu phóng xạ gấp 400 lần quả bom ở Hiroshima.

Ông Nikolai Solovyov khi đó đang làm kỹ sư trưởng tại khu nhà tua-bin.

"Nó giống như một trận động đất ngay dưới chân vậy," ông nhớ lại. "Chúng tôi thấy mái nhà sụp xuống… Một luồng gió thổi tới mang theo thứ bụi đen… Và còi báo động bắt đầu vang lên."

Ông nói rằng ông và đồng nghiệp đã chạy về phía hiện trường, nghĩ rằng một máy phát điện đã nổ – không thể ngờ rằng đó lại là lò phản ứng.

Một người đã kiểm tra máy đo và nói mức phóng xạ "vượt ngoài thang đo", Nikolai nhớ lại.

Ông kể rằng họ tìm thấy một đồng nghiệp đứng trên một trong các tua-bin, có vẻ không bị thương nhưng đang nôn mửa – dấu hiệu của nhiễm xạ cấp tính.

"Ông ấy là một trong những người thiệt mạng đầu tiên," ông nói.

Số người chết chính thức trong sự cố là 31 người – trong đó 2 người chết ngay do vụ nổ, 28 người chết vì bệnh nhiễm xạ cấp tính (Acute Radiation Sickness), và 1 người chết vì ngừng tim trong những tuần sau đó.

Tác động rộng hơn của thảm họa vẫn còn gây tranh cãi và khó xác định. Không có nghiên cứu y học dài hạn toàn diện nào được thực hiện vào thời điểm đó.

Năm 2005, một nghiên cứu của nhiều cơ quan thuộc Liên Hợp Quốc kết luận rằng có thể có 4.000 người tử vong do tai nạn này. Các ước tính khác cho rằng con số có thể lên tới hàng chục ngàn người.

Một chiến dịch khẩn cấp đã được triển khai để ngăn lò phản ứng bị hở tiếp tục phát tán phóng xạ.

Trực thăng được huy động để thả cát và các vật liệu khác xuống khu vực. Chính quyền cũng đưa hàng trăm ngàn người từ khắp Liên Xô đến để khống chế thảm họa.

Mức phóng xạ cực cao khiến máy móc bị hỏng, vì vậy một số công việc buộc phải thực hiện thủ công.

Ông Jaan Krinal cùng ông Rein Klaar được điều động từ Estonia (khi đó thuộc Liên Xô) và nằm trong nhóm được cử đi dọn mảnh vỡ trên mái lò phản ứng số 3.

"Bạn phải mặc các tấm chì – một tấm trước ngực, một tấm sau lưng và một tấm giữa hai chân. Nó rất nặng, hơn 20kg," ông Jaan nói.

"Trên đầu: mũ bảo hộ xây dựng kiểu Liên Xô, kính bảo hộ, găng tay và một máy đo liều phóng xạ (dosimeter) trong túi," ông kể thêm.

Ông Rein nhớ rằng họ được đưa lên làm việc theo từng đợt kéo dài chỉ một phút để hạn chế phơi nhiễm. "Không ai biết mình đang làm gì… Không có thời gian để suy nghĩ," ông nói.

Khi công tác dọn dẹp bắt đầu, Iryna và Serhiy đang ở cùng bà ngoại của Iryna, cách đó khoảng 300 km tại vùng Poltava, phía đông Kyiv.

Vài ngày sau khi họ đến nơi, các bác sĩ theo dõi người sơ tán về phóng xạ đã báo một tin bất ngờ: Iryna đang mang thai ba tháng.

Bà nhớ lại mình đã bật khóc khi biết các bác sĩ khi ấy đã cảnh báo việc phơi nhiễm phóng xạ có thể ảnh hưởng đến thai nhi, và khuyên phụ nữ nên phá thai:

"Tôi sợ sinh con và cũng sợ phá thai."

Nhưng một nữ bác sĩ đồng cảm đã khuyên bà giữ lấy cái thai, và Iryna đã sinh một bé gái khỏe mạnh tên Katya. Nhiều thập kỷ sau, Katya cũng đã trở thành mẹ, và bà Iryna cùng ông Serhiy hiện có một cháu gái 15 tuổi.

Cặp đôi này chia sẻ rằng vụ tai nạn hạt nhân đã ảnh hưởng đến sức khỏe của họ, dù điều này chưa được các bác sĩ xác nhận.

Iryna Stetsenko đã phải thay cả hai đầu gối, và tin rằng phóng xạ có thể đã làm xương của cô yếu đi. Họ cũng cho rằng phóng xạ có thể là một yếu tố dẫn đến cơn đau tim mà Serhiy Lobanov gặp phải vào năm 2016, một tuần sau khi trở lại thăm quê cũ Pripyat.

Ông Jaan Krinal, người đứng đầu một tổ chức dành cho những người Estonia đã tham gia dọn dẹp sau thảm họa, nói rằng một số người đã gặp vấn đề sức khỏe, nhưng họ không thấy "ung thư xuất hiện tràn lan" như lo ngại ban đầu.

Ông cho biết năm 1991, có 51 người Estonia từng tham gia công tác dọn dẹp đã qua đời, trong đó có 17 người tự tử.

Ông Nikolai Solovyov, kỹ sư tua-bin, khi đó đã có vợ và hai con trai. Ông quay lại làm việc tại nhà máy và vừa nghỉ hưu gần đây.

Con trai út của ông đã gia nhập quân đội Ukraine sau cuộc xâm lược toàn diện của Nga năm 2022, nhưng đã mất tích trong chiến sự kể từ tháng 9/2023.

Bản thân nhà máy điện hạt nhân vẫn cần được giám sát và bảo trì liên tục.

Một "quan tài" bê tông bao phủ lò phản ứng số 4 đã được hoàn thành trong bảy tháng sau tai nạn. Tuy nhiên, nó trở nên không ổn định, và vào năm 2016, một tấm chắn kim loại trị giá khoảng 1,8 tỷ USD đã được phủ lên phía trên để ngăn rò rỉ.

Mức phóng xạ ở phần lớn "vùng cấm" xung quanh nhà máy hiện đã giảm xuống mức đủ an toàn để ghé thăm trong thời gian ngắn, nhưng không ai được phép sinh sống hợp pháp tại đây.

Tuy nhiên, vẫn còn những "điểm nóng" có mức phóng xạ nguy hiểm, cả trong và gần lò phản ứng bị phá hủy, cũng như tại những khu vực như "Rừng Đỏ", nơi từng bị nhiễm xạ nghiêm trọng.

Các tòa nhà của thành phố Pripyat – từng được xem là biểu tượng của sự lạc quan trẻ trung và công nghệ Liên Xô – nay chỉ còn là những khối bê tông đổ nát, bỏ hoang, bao gồm cả Cung Văn hóa nơi ông Serhiy và bà Iryna trao nhau lời thề nguyện.

Bên trong mái vòm mới, ống khói của lò phản ứng số 4 là một tàn tích ám ảnh, phủ lớp bê tông xám thô ráp, nằm dưới mái vòm kim loại sáng bóng đủ lớn để chứa cả Tượng Nữ thần Tự do.

Năm 2022, quân đội Nga đã tiến vào khu vực nhà máy bằng xe tăng, bắt giữ nhân viên làm con tin trong năm tuần, đặt mìn và đào chiến hào.

Và vào năm ngoái, một thiết bị bay không người lái đã đâm thủng mái che mới. Ukraine cáo buộc Nga thực hiện vụ tấn công – điều mà Điện Kremlin phủ nhận.

Mức phóng xạ không tăng, nhưng Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế cho biết mái che đã mất đi "chức năng an toàn chính".

Ông Serhiy và bà Iryna chuyển đến Đức vào năm 2022 sau khi căn hộ của con gái họ ở Kyiv bị tên lửa tấn công. Cuộc hôn nhân của họ, bắt đầu trong bối cảnh bất định và thảm kịch, vẫn là một điểm tựa.

"Tôi nghĩ chúng tôi đã phải trải qua những khó khăn trong đời, để hiểu rằng chúng tôi… thực sự không thể thiếu nhau."

"Sau 40 năm, tôi có thể khẳng định rằng chúng tôi giống như sợi chỉ với cây kim," Iryna nói. "Chúng tôi làm mọi thứ cùng nhau."

Paul Harris và Ellie Jacobs tường thuật bổ sung.