Эрон уруши ва дастурхонимиз: Озиқ-овқат нархлари кескин ошиши мумкинми?

Ушбу инқирознинг икки маркази - Эрон жанубидаги 24 миллик Ҳормуз бўғози ва ундан 13000 км узоқликдаги Оқ уй.

Дунёнинг қолган қисми учун эса АҚШ Президенти Доналд Трамп маъмуриятига ўз иқтисодий далилларини тўғридан-тўғри етказиш учун бу ҳафта ноёб имконият бўлди. Бу имконият Вашингтонда, Оқ уйнинг шундоққина яқинида бўлиб ўтаётган Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) ва Жаҳон банкининг баҳорги йиғилиши доирасида пайдо бўлди.

Мен G7 давлатлари молия вазирлари, баъзи марказий банкирлар ва дунёнинг етакчи молиячилари билан суҳбатлашганимда, кўпчилик дунёнинг қолган қисми АҚШнинг уруш бошлаш ҳақидаги қарори туфайли келиб чиққан "кутилмаган, аммо башорат қилиниши мумкин бўлган" харажатларни тўлаётганидан норози эканлигини сездим.

Буюк Британия Ғазначилиги раҳбари Рэйчел Ривз ушбу урушни "аҳмоқлик", "хато" ва "бизники бўлмаган уруш" деб атаб, айниқса кескин муносабат билдирди.

Молия вазирлари иштирок этган G20 нонуштаси каби учрашувлар анча оғир руҳда ўтди. Қатнашчиларнинг сўзларига кўра, хонадагилар ичида фақат АҚШ вакилларигина яқин истиқболга ишонч билан қараётган ягона томон бўлиб турди.

Осиёлик молиячилар, айниқса, "энергия ресурсларининг ҳақиқий танқислигидан" жиддий хавотир билдиришди. Бу хавотирлар янграши биланоқ, АҚШ Ғазначилик котиби Скотт Бессент Америка молиявий телеканалларида чиқиш қилиб, безовталикка асос йўқлигини, бозорлар ва иқтисодиёт тез фурсатда ўзини тиклаб олишини таъкидлади.

Оқибати аста-секин намоён бўлувчи инқироз

Бироқ, барча асосий учрашувларда қатнашган ва Трампнинг тарифлар урушига қарши курашда тажрибага эга бўлган Канада молия вазири Франсуа-Филипп Шампан бошқача фикрда эди.

"География ўзгармайди. Одамлар ҳам унчалик ўзгармайди, шунинг учун бу жаҳон энергетикаси нуқтаи назаридан хавф бўлиб қолаверади ва биз буни ҳатто можаро тугаганидан кейин ҳам йиллар давомида бошқаришимизга тўғри келади", деди у.

ХВЖ ижрочи директори Кристалина Георгиева дунё "секин ҳаракатланувчи зарба"га дуч келганини айтган бўлса, Жаҳон банки президенти Ажай Банга иқтисодий жиҳатдан камбағал мамлакатларга таъсири ҳақида гапирди: Ироқ одатда даромадларининг 85 фоизини таъминлайдиган нефтни ташиш ва ишлаб чиқаришни тўхтатган. Бангладеш уй хўжаликлари овқат пишириш учун газга муҳтож, аммо у Яқин Шарқ етказиб берувчиларидан узилиб қолган. Тинч океани ороллари энергия захиралари кам бўлгани сабабли, узоқ йўлдан келаётган танкерларни кутиб қолишган.

Бунга жавобан Жаҳон банки камбағал мамлакатларга энергия ва озиқ-овқат нархлари ошишига қарши курашда ёрдам бериш учун 100 миллиард долларгача маблағ тайёрлаб қўйди.

Эрон бўғозни вақтинча қайта очишини айтишидан олдин Георгиева шундай огоҳлантирди: "Март ойи қийин бўлди, лекин апрел янада қийинроқ бўлиши мумкин.Чунки 28 февралгача йўлга чиққан танкерлар ўз манзилларига етиб борган, янги етказиб беришлар эса амалга оширилмаяпти... Танкер — бу секин ҳаракатланувчи кема. Масалан, унинг Фижи оролларигача етиб бориши учун 40 кун вақт кетади.

Жума кунги умидбахш ўзгаришларга қарамай, жаҳон бозорида озиқ-овқат нархлари кўтарилиши хавфи соат сайин яқинлашмоқда. Ўғит ишлаб чиқаришда асосий хомашё ҳисобланган карбамид нархи икки баравар ошди. Дунёнинг шимолий қисмидаги давлатлар ҳозир экин экиш билан банд бўлса-да, глобал миқёсда озиқ-овқат тақчиллиги муаммоси июн-июл ойларига келиб юзага чиқиши мумкин.

Жаҳон банки президенти Аджай Банга шундай деди: "Агар бундан уч ой ўтиб ҳам ўғит таъминоти тикланмаса ва биз жанубий мамлакатларнинг экин экиш мавсумига етиб борсак, ана ўшанда ҳақиқий муаммо бошланади - биз озиқ-овқат етишмовчилигининг оғир занжирига тушиб қоламиз".

Трамп маъмуриятининг буларнинг барчасига икки жавоби бўлди: уруш тез орада тугайди ва келажакдаги манфаат ҳозирги қийинчиликларга арзийди.

АҚШ Ғазначилик биносининг шундоққина рўпарасида жойлашган Willard меҳмонхонаси - ўз вақтида "лоббизм" атамаси ўйлаб топилган маскан ҳисобланади. Дунёнинг қолган қисми эса бу ерга иқтисодий ҳалокатнинг олдини олиш учун дипломатик босим ўтказиш мақсадида йиғилган эди.

Бессент бир нечта матбуот вакиллари, жумладан мен билан ҳам суҳбатлашди. Хўш, у ХВЖнинг Эрон уруши камдан-кам учрайдиган глобал иқтисодий пасайишга сабаб бўлиши ҳақидаги хавотирли прогнозларига қандай муносабат билдирди?

"Агар Лондонга ядровий қурол тушса, глобал ялпи ички маҳсулот қанчалик зарар кўришини қизиқяпман", деди у менга.

"Мен узоқ муддатли хавфсизлик йўлида қисқа муддатли прогнозлардан камроқ хавотирдаман... бир неча ҳафталик кичик иқтисодий оғриқ, ҳисоблаб бўлмайдиган даражадаги улкан хавфларни бартараф этиш учун арзийди".

Мен ундан айнан нимани назарда тутганини сўраганимда, у Эроннинг Диего-Гарсияга қилган ҳужумига ишора қилди. Бессент, шунингдек, АҚШнинг Эронга нисбатан қўллаган қамалига қатъий ишонч билдирди ва Эрон кемалари "ўтолмайди", деб таъкидлади.

Шу билан бирга, у Эрон раҳбариятининг барча тармоқлари номидан ваколатли гапира оладиган вакиллар билан олиб бориладиган музокараларга ҳам некбинлик билан қаради.

Мен Франция молия вазири Роланд Лескюр билан кўришганимда, у Бессент билан шахсий учрашувни эндигина тугатган эди.

"Мен уларга нима деганимнинг ҳаммасини сизга айтмайман, лекин Ҳормуз бўғози - бу инқирознинг асосий тугуни ва уни ечиш керак. Бу вазият барчамизга қимматга тушмоқда", деди у менга.

У АҚШ ҳам бензин нархлари ошиши билан боғлиқ қийинчиликни ҳис қилаётганига алоҳида тўхталди. Унинг айтишича, эронликлар иқтисодий зарардан таъсир ўтказиш воситаси сифатида фойдаланмоқдалар.

Бундан фарқли ўлароқ, у Францияда ички энергия нархлари кескин ошмаслигига ишонади.

"70-йиллардаги нефт инқирозлари пайтида Франция энергиясининг 90 фоизи углеводородлардан олинган бўлса, ҳозир бу кўрсаткич 60 фоизни ташкил этади. Биз ушбу инқироз имкониятидан ядровий ва қайта тикланувчи энергия манбаларига сармояларни икки баравар ошириш учун фойдаланяпмиз".

Британия Ғазначилиги раҳбари Рэйчел Ривз учун ҳам энергетика сиёсатида ўзгаришлар кузатилмоқда. У ҳозирда Шимолий денгиздаги мавжуд конлардан қазиб олишни максимал даражага кўтариш ва электр энергияси нархлари билан ошиб бораётган газ нархлари ўртасидаги боғлиқликни узиш бўйича радикал ислоҳот ўтказиш устида ишламоқда. Янги таклифлар яқин кунларда эълон қилиниши кутиляпти.

Бирлашган Қироллик дуч келаётган муаммоларга қарамай, Англия банки раҳбари Эндрю Бейли менга банк уруш туфайли юзага келган юқори инфляцияга қарши курашиш учун фоиз ставкаларини оширишга шошилмаслиги кераклигини аниқ айтди.