ማይ፡ ኣብ ውግእ ኣመሪካን እስራኤልን ምስ ኢራን ከም መሳርሒ ኲናት ውዒሉ ድዩ?

ኣብ ብርክት ዝበሉ ልብ-ወለዳትን ፊልምታትን ኣብ ድሕረ-ባይታ እናነከየ ዝኸይድ ዘሎ ተፈጥሮኣዊ ሃብቲ ምኽንያት ብምግባር ዝካየዱ ጐንጺታት ዘርእዩ ክስተታት፡ ካብ ክውንነት ዝረሓቑ ክዀኑ ኣይክእሉን እዮም - ብፍላይ ድማ ኲናት ኣመሪካን እስራኤልን ምስ ኢራን እናተጋደደ ኣብ ዝኸደሉ ዘሎ እዋን።

እቲ ኲናት ብኸፊል ኣብ ዙርያ ነዳዲ ዘተኰረ ኰይኑ፡ እዚ ንነዊሕ እዋን ምስ ምትእትታው ምዕራባውያን ኣብቲ ዞባ ዝተኣሳሰር ሃብቲ እዩ።

እዚ ኣብ ጐረባብቲ ወሽመጥ ዓረብ እናሰፍሐን እናሰሓበን ምስ ከደ ግን፡ ካልእ ተቓላዓይ ሃብቲ - ማይ - ማእከል እቲ ጐንጺ ኰይኑ ከም ዘሎ ገለ ተንተንቲ ይዛረቡ።

ወሽመጥ ዓረብ ክልተ ሚእታዊት ጥራይ ካብ ተሓዳሲ ዓለማዊ ቀረብ ጽሩይ ማይ ዝሓዘ ኰይኑ፡ ኣብ ምጽራይ ጨው መዓድናትን ይምርኰስ።

ካብ 1950ታት ጀሚሩ ዕብየት ኢንዱስትሪ ነዳዲ ናብቲ ዞባ ጸቕጥታት ኣምጺኡ'ዩ።

ብመሰረት ጸብጻብ ኢንስቲትዩት ኣህጉራዊ ዝምድናታት ፈረንሳ፡ 90 ሚእታዊት ማይ ኩዌት ካብ ምጽራይ ጨው ዝመጽእ ኰይኑ፡ ኣብ ዖማን 86% ፡ ኣብ ስዑዲ ዓረብ 70%፡ 42% ድማ ኣብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ (ኢማራት) ይርከብ።

"ኣብ 2021፡ ጠቕላላ መጠን ምህርቲ ናይተን ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ማይ ዝስሕባ ትካላት ምጽራይ ጨው ኣብ መዓልቲ ልዕሊ 20 ሚልዮን ሜትሮ ኪዩብ እዩ ነይሩ - እዚ ድማ ማዕረ ኣብ መዓልቲ 8000 መሐንበሲታት ኦሎምፒክ ምምላእ'ዩ፡" ክብል ክኢላ ማእከል ኣከባቢ፡ ዓሳን ሳይንስ ዓሳን ኣብ ዖማን ዶክተር ዊል ለ ኲስነ ንቢቢሲ ተዛሪቡ።

ኣብ መላእ እቲ ዞባ ዕቑር ማይ ትሕተ-ምድሪ - ብንቡር ንመስኖ ዝውዕል - ማይ ስለ ዝወድአ፡ ንሕርሻን ምህርቲ መግብን ዝውዕል ማይ'ዉን ኣብቲ ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ጨው ዝተኣልየ ማይ ይምርኰስ።

እዚ ጽግዕተኛነት ድማ ስትራቴጂካዊ ተቓላዕነት መሰረተ ልምዓት ማይ የምጽእ፤ እዚ ድማ፡ ኣመሪካን ኢራንን ክምዝምዛኦ ፍቓደኛታት ዝዀና ይመስላ።

ተንተንቲ፡ ቴህራን እትኽተሎ ዘላ መገዲ "ኣግማድ ምዕባለ" ክብሉ ይገልጽዎ፤ እዚ ድማ ንኣመሪካን እስራኤልን ብቐጥታ ካብ ምግጣም እቲ ጐንጺ ክሰፍሕ ምግባር ማለት እዩ።

ከምኡ'ውን ትሕተ ቅርጺ ማይ ዒላማ ምግባር ኣካል ስትራተጂ ኢራን ይመስል - ዋላ'ኳ ከም ሕነ ምፍዳይ ዝተቐረጸ እንተዀነ።

"መንግስታት ወሽመጥ ዓረብ ትሕተ ቅርጺ ማይ ኣብ ትሕቲ መጥቃዕቲ ከም ዘሎ እንተዝኣምኑ፡ ኣመሪካ ነቲ ኲናት ደው ከተብሎ ክትፍትን ጸቕጢ ናይ ምግባር ተኽእሎኦም ዝለዓለ'ዩ፡" ይብል ኣብ ቀጠር ዩኒቨርሲቲ ኖርዝዌስተርን ፕሮፌሰር ዝዀነ ማርክ ኦወን ጆንስ።

መጥቃዕቲ ኢራን "ደረጃ ስንባደ ንምፍጣር" ዝዓለመ ኰይኑ፡ ሲቪላት ኣብ ዘለውዎ "ክጸንሑ ወይ ክወጽኡ፡" ኣብ ምድራኽ ጽልዋ ኣለዎ።

ባሕሬን፡ ኢራን ብቐጥታ ንሓደ መጻረዪ ጨው ከም ዝሃረመት ክትከስስ ከላ፡ ኢራን ድማ ኣቐዲማ ኣመሪካ ብዘካየደቶ መጥቃዕቲ ኣብ መጻብቦ ሆርሙዝ ደሴት ቂሸም ንዝርከብ መሳለጥያ ማይ ከም ዝሃሰየት ገሊጻ።

ኢራን ኣብ ወደብ ጀበል ዓሊ ዱባይ ዝፈጸመቶ መጥቃዕቲ'ውን ኣብ ጥቓ ሓደ ካብቶም ዝዓበዩ መጻረዪ ጨው ዓለም ከም ዝዓለበ ይግመት።

ካብዚ ብዝሰገረ፡ ኣብ ኢማራት ዓረብ ኣብ ጥቓ መመንጨዊ ማይን ሓይሊ ኤሌክትሪክን ፉጃይራ ኤፍ 1 ባርዕ ሓዊ ኣጋጢሙ ክኸውን ከም ዝኽእል ይጥርጠር።

እዚ መመንጨዊ ጸዓት ክሳብ ሕጂ ኣገልግሎት ይህብ ከም ዘሎ ሰበ ስልጣን ይዛረቡ።

ፋብሪካ ዶሃ ዌስት ኩዌት እውን ብተዘዋዋሪ መገዲ እኳ እንተዀነ ኣብ ጥቓኡ ብዝተፈጸመ መጥቃዕቲ ወደብ ወይ ካብ መጥቃዕቲ ሰብ ኣልቦ ነፈርቲ ብዝወድቕ ፍርስራስ ከም ዝተሃስየ ይግለጽ።

"[ንኢራን] እዚ ዝያዳ ምልክት ዝህብ ጸወታ'ዩ፡" ክብል ንናይ ሕቡራት ሃገራት ዩኒቨርሲቲ ኢንስቲትዩት ማይ፡ ከባብን ጥዕናን ዝመርሕ ፕሮፌሰር ካቨህ ማዳኒ ገሊጹ።

ኢራን ንዝዀነ ስጉምቲ፡ ኣብ ልዕሊ ገዛእ ርእሳ ንዝፍጸም መጥቃዕቲ "ምኽኑይ" ምላሽ ምዃኑ'ውን ኣነጺራ ኣላ - ብፍላይ ድማ ኣብ ልዕሊ ባሕሬን ዝፈጸመቶ መጥቃዕቲ ከም ሕነ ምፍዳይ ናይቲ ኣመሪካ ኣብ ደሴት ቀሺም ዝፈጸመቶ መጥቃዕቲ'ዩ።

ዝዀነ ይኹን ኣብ ልዕሊ ወሳኒ ትሕተ ቅርጺ ማይ ዝፍጸም መጥቃዕቲ፡ ዓቕሚ ኢራንን ንወተሃደራዊ ስጕምቲ ኣመሪካን እስራኤልን ንምምላስ ክሳብ ክንደይ ክትከይድ ድልውቲ ምዃናን ዘርኢ እዩ።

ግን፡ ሓይላ ኣብ ስግኣት ዝያዳ ቀጻልን ዒላማ ዝገበረን ኣብ ልዕሊ ክቡር ቀረብ ማይ ወሽመጥ ዓረብ ዝፍጸም መጥቃዕቲ ምዃኑ ማዳኒ ይእምት።

ኢራን ኣብ መጻኢ ብርግጽ እንታይ ከም እትገብር ድማ ናይ ግድን ዘአንፍት ኣይኰነን።

"ማይ [ብታሪኽ] ወትሩ ንምፍርራሕ ከም ኣጽዋር ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ'ዩ፡" ይብል።

ማዳኒ፡ ዓንቀጽ 45 ውዕል ጀነቫ ብምጥቃስ፡ ቴህራን ኣብ ልዕሊ ኣብ ወሽመጥ ወሽመጥ ኣብ ዝርከባ ትካላት ምጽራይ ጨው ዝያዳ ቀጥታውን ርኡይን መጥቃዕቲታት ክትፍጽም ከላ፡ ከምኡ'ውን ኰነ ኢልካ ንናይ ገዛእ ርእሳ መጥቃዕቲ ከም ሕነ ምፍዳይ ምቕራጻ፡ ርኡይ ጥንቃቐን ምግታእን ክኸውን ከም ዝኽእል ይጠቅስ።

"እቲ ሕጊ ንሲቪላዊ ትሕተ ቅርጺ ከተጥቅዕ ኣይትኽእልን ኢኻ ይብል - [ኢራን] ግን ኣይጀመረቶን። ኣብ [ማሕበራዊ-ሚድያ] ዓባስ ኣራግቺ ዝነበረ'ዉን ንሱ'ዩ፡" ይብል ማዳኒ፡ ንርእይቶ ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ኢራን ብኻልእ ኣዘራርባ ብምግላጽ።

ኣራግቺ፡ መጥቃዕቲ ደሴት ቀሽም፡ "ከቢድ ሳዕቤን ዘለዎ ሓደገኛ ስጉምቲ... ቅሉዕን ናይ ተስፋ ዝቘረጸ ገበንን፡" ክብል ገሊጽዎ። እዚ ቀረብ ማይ ኣብ ሓያሎ ዓድታት ክግደብ ገይሩ'ዩ።

እዞም ፍጻመታት ቀጻልነት ይሃልዎም ኣይሃልዎም፡ ኣብ ድሕነት ማይ ክመጽእ ከሎ፡ ምስ ኣመሪካ ዝተሰለፋ ሃገራት ዘለወን ተቓላዕነት ዘጉልሑ እዮም።

ዋላ እኳ ማዳኒ ቀረብ ማይ ኢራን ካብ ጎረባብታ ወሽመጥ ዓረብ ዝያዳ ዝተፈላለየ ምዃኑን እንተገለጸ፡ ኢራን እውን ተቓላዕቲ እያ።

እዚ ከምዚ ኢሉ እናሃለወ ካልኦት ተዓዘብቲ፡ ኢራን ኣብ ወሽመጥ ዓረብ ኣብ ልዕሊ ወሳኒ ትሕተ ቅርጺ ማይ ዝፍጸም ዝዀነ ይኹን መጥቃዕቲ ንባዕሉ ሕነ ምፍዳይ መጥቃዕቲ ክዕድም ከም ዝኽእል ይዛረቡ።

ኢራን ንዝተወሰነ እዋን "ሕጽረት ማይ" ኣጋጢሙዋ ጸኒሑ እዩ።

ትሑት ዝናብ፡ "ብሰንኪ ሓደ ክፍለ ዘመን ዘቑጸረ ትሕተ ቅርጺ ማይ ርእሰ ከተማ እታ ሃገር ዝፈጠሮ ምፍሳስ ማይ"፡ ከምኡ'ውን ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ምስ እስራኤል ዝተኻየደ ናይ 12 መዓልታት ኲናት፡ ኩሎም ንሕጽረት ቀረብ ማይ ኣበርክቶ ከም ዝገበሩ ሚኒስተር ጸዓት ዓባስ ዓልያባዲ ገሊጹ።

ኣብ መላእ እታ ሃገር ዝርከባ ግድባት ድሮ ኣብ "ዘሰክፍ ኩነታት" ከም ዘለዋ፡ ሃገራዊ ማእከል ምሕደራ ቅልውላው ክሊማን ደርቅን ኢራን ኣሕመድ ቫዚፈህ ገሊጹ።

ዓበይቲ ማይ ዝሓዙ ማይ ካብ መጠን ንላዕሊ ማይ መሊኦም፡ ከም ዛያንደ ሩድ ዝኣመሰሉ ሩባታት ነክዮም፣ ቀላይ ኡርሚያ ድማ ኣዝዩ ከም ዝነከየ ይፍለጥ።

ንዓሰርተታት ዓመታት ዝጸንሐ ህንጸት ግድብ፡ ብዙሕ ማይ ዝሓትት ሕርሻን ግጉይ ምሕደራን ነቲ ኩነታት ከም ዘጋደዶ ከም በዓል ፍረድ ፒርስ ዝኣመሰሉ ተጣበቕቲ ከባቢ ይገልጹ።

ኣብ ገለ ዞባታት ምውጻእ ማይ ትሕቲ ምድሪ እውን ከቢድ ሃሚ መሬት ኣስዒቡ እዩ።

ሰበስልጣን እታ ሃገር፡ ቴህራን ሓደ መዓልቲ ምምቕራሕ ማይ ወይ ብኸፊል ምውጻእ ነበርቲ ከጋጥማ ከም ዝኽእል ከይተረፈ ኣጠንቂቖም ኣለዉ።

እዚ፡ ንውሽጣዊ ምርግጋእን ቁጠባዊ ጽንዓትን ኢራን ዝጸሉ ከባብያውን ሃገራዊ ድሕነትን ሓደጋ ምዃኑ ገለ ተመራመርቲ ይዛረቡ - እዚ ኩሉ ብሰሙናት ምስ ኣመሪካን እስራኤልን ብዝተኻየደ ጽዑቕ ግጭት ዝተጋደደ እዩ።

ቅድሚ እቲ ኲናት፡ ሕጽረት ማይ ኣብ ኢራን ኣብ ዘቤታዊ ናዕቢ ኣበርክቶ ገይሩ ነይሩ፤ ኣብ ኩዘስታን፡ እስፋሃንን ካልእ ቦታታትን ዝተኻየደ ተቓውሞታት ምስ ሰፊሕ ቅሬታታት ዋጋ መነባብሮን ፖለቲካዊ ሃዋህውን ዘንቀሎም'ዮም።

ብድሆታት ማይ ኢራን ምስ ዞባዊ ወጥሪ'ውን ይራኸብ። ምስ ኣፍጋኒስታን ብሩባ ሄልማንድ፡ ምስ ቱርኪ ብዲጋታት ቲግሪስን ኤፍራጥስን፡ ምስ ዒራቕ ድማ ብሓባራዊ መስመራት ማይ ነዊሕ ዝጸንሐ ዘይምርድዳእ ኣለዋ።

እቲ ኲናት፡ ስርዓተ ማይ ማእከላይ ምብራቕ ክሳብ ክንደይ ተዘሪጉ ከም ዘሎን፡ ንኣንፈትን ንውሓት ግዜን እቲ ግጭት ብኸመይ ክጸልዎ ከም ዝኽእልን ተንተንቲ ይገልጹ።

ጎኒ ጎኒ ከም ዕቑር ነዳድን ጋዝን ዝኣመሰሉ ረቛሒታት ጸቕጢ ከባቢ ከይውስኽ ይስጋእ።

ኣብ መጻኢ ኣብቲ ዞባ ዝፍጠሩ ግጭታት ብሻምብቈታትን ጋለሪያታትን ጥራይ ዘይኰነስ ብሩባታት፡ ማይን ትካላት ምጽራይ ጨውን ክውሰን ይኽእል።

ማይ፡ ኣብዚ ግርጭትን ኪኖኡን፡ ካብ ነዳዲ ዝሓፍስ ክኸውን ይኽእል እዩ።