Dharka "Huudheyda" ah ee lagu daadiyo meesha cidlada ah

Haddii aad waligaa u qaadday dhar duug ah xarunta dib-u-warshadaynta, ha ahaato UK ama Waqooyiga Ameerika, waxaa jirta fursad dhab ah in dharkaasi si sharci darro ah loogu daadiyo lama degaan ku yaal waqooyiga Chile.

Dalkan ku yaalla Koonfurta Ameerika waxa uu ka mid yahay kuwa ugu waaweyn ee soo dhoofsada dharka la isticmaalay, balse alaabooyinka aan dib loo iibin ayaa muddo sanado ah si fudud loogu tuuraa daadiyaa ayagoo xirmooyin ah saxaraha. Iyada oo laga jawaabayo isbeddel sharci ayaa shirkad ka dhisan dalka Chile waxay hadda u dhaqaaqeysa sidii ay wax uga qaban lahayd dhibaatada.

Dalka Chile waxa uu soo dhoofsadaa 123,000 oo tan oo ah dhar la isticmaalay sanad walba, marka loo eego qiyaasaha dowladda. Arrinta ugu weyn ee gadaal ka riixaysa ayaa ah agga ganacsiga xorta ah ee dekedda Iquique ee waqooyiga dalka.

Meheradaha magaalada iyo magaalooyinka ku xeeran waxay soo dejin karaan, kaydin karaan oo iibin karaan alaab iyagoon bixin cashuuraha kastamka iyo cashuurta dakhliga.

Waxaa loo yaqaan Zofri, oo u taagan Zona Franca del Iquique (Iquique Free Trade Zone), waxaa la sameeyay 1975 si kor loogu qaado horumarka dhaqaalaha iyo bulshada ee waqooyiga Chile.

Dharka la isticmaalay ayaa noqday mid ka mid ah waxyaabaha ugu waaweyn ee la soo dejiyo. Waxay sii wadaan inay ka yimaadaan Maraykanka, Kanada, Yurub iyo Aasiya, iyagoo ku xiran konteenarrada maraakiibta. Dharka waxaa lagu iibiyaa gudaha, ama waxaa loo dhoofiyaa waddamada kale ee Latin America.

Felipe González, oo ah maamulaha guud ee Zofri, ayaa sheegay in 50-ka shirkadood ee soo dejiya dharka ay caawiyaan dhaqaalaha maxalliga ah. "Waa waax shaqada ugu badan siisa haweenka deegaanka ee gobolka," ayuu yiri. "Ku dhawaad 10% waxay ku shaqeeyaan dharka.

"Haweenku waxay ka caawiyaan inay dharka u kala qaybiyaan qaybo kala duwan sida ay tayadoodu u kala duwan tahay. Ma aha shaqaale xirfad sare leh, taas oo ka dhigaysa mid la heli karo dadka aan lahayn shahaadooyin badan".

Dharka ugu tayada xun wuxuu ku dhamaanayaa La Quebradilla, oo ah suuq weyn oo dusha ka furan oo u dhow magaalada Alto Hospico, qiyaastii meel nus saac u jirta Iquique, oo wali ku dhex jirta Zofri.

Waxaa jira safaf teendhooyin ah oo ay yaalliin dhar badan oo lagu goglay baco.

Ganacsadaha meheradahaas leh waxay iibiyaan wax walba laga bilaabo funaanado, ilaa jiinis iyo lebbis. Qiimaha waa raqiis, laga bilaabo 500 pesos Chilean (54 senti; 42 pence). Dalxiisayaasha iyo dadka deegaanka ayaa halkan u soo qulqulaya, gaar ahaan maalmaha fasaxa ah si ay beec fiican u helaan.

Inkasta oo dharka ay shaqo u abuuraan dhaqaalaha gudaha, arrinta ugu weyn ayaa ah waxa ku dhacaya kaydka aan la iibin. Lama geyn karo goobta qashin qubka ee golaha deegaanka, sababtoo ah taasi waxa kaliya oo loo isticmaali karaa qashinka guriga, ee looma isticmaali karo alaab ganacsi.

Markaa waxa ganacsatadu ay tahay inay sameeyaan waa dhoofinta dharka, ama bixinta cashuurta si ay ugu iibiyaan Chile, meel ka baxsan aagga ganacsiga xorta ah, ama u diraan shirkad qashin ah oo idman.

Maaddaama dhammaan xulashooyinkaas ay ku kacayaan lacag, waxa ganacsatada aan naxariista lahayn ay dhab ahaantii sameeyaan waa si sharci-darro ah ay u gubaan dharka, ama si sharci darro ah ugu daadiyaan agagaarka lamadegaanka Atacama. Ilaa 39,000 oo tan ayaa si sharci darro ah loo daadiyaa sanad walba, marka loo eego qiyaasaha ugu weyn.

Madax-xanuun bay ku tahay maamulka hoose ee Alto Hospico. Miguel Painenahuel, oo ka shaqeeya waaxda qorsheynta ee magaalada, ayaa sheegay inay adag tahay in lala socdo oo la joojiyo qashinka.

"Alto Hospico waxaa ku hareereysan saxaraha iyo buuro ay si fudud ugu geli karaan gaari xamuul ah ama kuwa xamuulka qaada ah si ay dharka uga daadiyaan, golaha deegaanka wuxuu leeyahay roondo leh baabuur iyo kamarado si ay ula socdaan waxa dhacaya iyo ganaaxyada dembiilayaasha".

Laakiin wuxuu qirtay "Waxaa jira baabuur aad u badan oo daadinaya dharka, runtii way adag tahay in lagu sii wado! Ma haysanno agab".

Dhanka kale, xal ayaa soo baxay in dharka qashinka loo rogi karo fursad ganacsi.

Aan ku noqonno Iquique, Luis Martínez waa agaasimaha fulinta ee Centro Tecnológico de Economía Circular (CircularTec).

Waa urur Chile ka dhisanh oo diiradda saaraya horumarinta dib-u-isticmaalka kheyraadka halkii la tuuri lahaa. Martínez wuxuu dhawaan hogaamiyay mashruuc eegayay sida ugu wanaagsan ee dib loogu habeyn karo oo dib loogu isticmaali karo dharka duugga ah ee aan la iibin.

"Ma doonayno in lamadegaanka Atacama uu caan ku noqdo goob dalxiis oo dadka soo booqda ay arki karaan buuro dhar ah" ayuu yiri.

Martínez waxa uu iftiimiyay warshad loo dhisayo si loo helo isticmaalka cusub ee dharka aan loo baahnayn. "Waxa maamula shirkad gaar loo leeyahay, marka la eego saadaashayadu waxay awood u yeelan doontaa inay wax ka qabato qayb weyn oo ka mid ah saamiyada aan la rabin," ayuu yidhi.

Kulaylka lama degaanka dabaysha leh oo 20 daqiiqo u jirta Alto Hospico xarunta ay su'aashu ka taagan tahay ganacsade Bekir Conkur.

Asal ahaan waxa uu ka yimid Turkiga, laakiin wuxuu ka shaqeynayay Chile in ka badan 15, waa mid ka mid ah kuwa ugu waaweyn ee soo dejinta dharka ee gobolka. Shirkadiisu waxay keentaa ilaa 50 konteenar oo dhar ah bishiiba.

Waxa uu sheegay in uu doonayo in xal loo helo dhibaatada dharka la daadiyo, "waxana ay ila tahay in warshadani ay taasi caawin doonto" ayuu yiri.

Waxa uu qeexayaa waxa goobta ay awood u yeelan doonto marka ay shaqeyso dhowr bilood gudahood. "Warshada aan dhisaynaa uma baahna biyo iyo kiimiko.

"Waxaan isticmaaleynaa mashiino dharka u rogi doona Fiber, ka dibna dhadhamin doona, kuwaas oo loo isticmaali doono waxyaabo ay ka mid yihiin joodariyaasha, alaabta guriga, gudaha baabuurta iyo in lagu daboolo.

"Waxaan u maleyneynaa inaan yeelan doono awood aan ku farsameyn karno 20 tan maalintii". Waxa uu qiray in mid ka mid ah sababaha uu u samaynayo ay tahay in uu u hoggaansamo isbeddelka sharciga ee socda.

Bishii Luulyo ee la soo dhaafay, dharka ayaa lagu daray sharciga Chile ee jira ee loo yaqaan Rep. Tani waxay ka dhigeysaa shirkadaha iibiya alaabada inay mas'uul ka yihiin waxa ku dhaca dhamaadka jiritaanka alaabtaas.

Shirkadaha dharka, waxay la macno tahay noocyada, tafaariiqleyda, iyo soo dejiyayaasha oo ugu dambayntii ay tahay inay maalgeliyaan oo ay habeeyaan ururinta, dib u isticmaalida, dib u warshadaynta, ama sida saxda ah u tuuridda dunta, halkii ay kharashkaasi ku dhici lahaayeen golayaasha deegaanka ama Wasaaradda Deegaanka.

Dawladdu hadda waxay ku hawlan tahay diyaarinta tafaasiisha gaarka ah ee qaybta dharka.

Bekir waxay u tahay fursad ganacsi oo weyn. Waxa uu $7m (£5.2m) ku maalgeliyey warshadda cusub, waxaana uu rajaynaya in uu dib u soo ceshado isaga oo ka qaadanaya Chile gudaheeda dharka aan la rabin, iyo mustaqbalka, dalalka kale ee adduunka.