Dagaalka Iiraan: Seddex cashar oo Trump uu ka baran karo taariikhda

Taariikhdu waxay soo noqnoqonaysaa marka la eego dagaalka ay Maraykanka iyo Israa'iil ku hayaan Iran muddo bil ku dhow, iyadoo falanqeeyayaasha arrimaha dibadda iyo dadka dhaliila ay isku dayayaan inay go'aamiyaan jihada dagaalka iyagoo dib ugu laabanaya isla markaana falanqaynaya dhacdooyin hore oo dhacay. Dhacdooyinkaasi waxay ahaayeen saddex qaybood:

Kanaalka Suweys

Tan iyo markii fallaagada Xuutiyiinta Yemen ay weerarro ku qaadeen Israa'iil Jimcihii - kii ugu horreeyay tan iyo markii uu billowday dagaalka Mareykanka iyo Israa'iil ee Iran - tani waxay ka dhigan tahay in dad badan ay ku biireen dagaalka.

Galitaanka dagaalka Xuutiyiinta ayaa sare u qaaday cabsida caalamka laga qabo in dhaqaalaha dalkaas uu mar kale galo marxalad cusub, maadaama kooxda ay awood u leedahay inay weerarto maraakiibta ku sugan badda cas, gaar ahaan kanaalka Suweys.

Inkasta oo aanay kooxdu xannibi karin waddada ay maraan boqolkiiba 30 ee taraafikada booyadaha saliidda iyo 15 boqolkiiba taraafikada xamuulka, haddana waxay caqabad ku abuuri kartaa Kanaalka Suweys. Tani waxay ka dhigan tahay in xaaladdu ay ka sii dari doonto marka la eego xiritaanka Iran ee marin biyoodka Hormuz.

Taasi waa sababta ay khubaradu u eegeen taariikhda wixii ku dhacay kanaalka Suweys 70 sano ka hor, taas oo la mid ah tan maanta taagan.

Markii madaxweynihii Masaarida Jamaal Cabdinaasir uu qarameeyey kanaalka Suweys 1956, wuxuu la wareegay koontaroolka mid ka mid ah marinnada adduunka ugu muhiinsan ee badeecadaha ay maraan. Faransiiska, Britain iyo Israa'iil ayaa isku dayey inay dib ula wareegaan kanaalka, laakinse kuma aysan guuleysan.

Laakinse madaxweyne Trump iyo ra'iisul wasaaraha Israa'iil taariikhdu waxay tusaysaa arrimo taa la xiriira.

"Si wax kasta ka muhiimsan ayey tani waxay calaamad u tahay dhammaadka awoodda Britain oo ah waddanka ugu awoodda badan adduunka," ayuu yiri weriyaha BBC Jeremy Bowen. "Waxay ka talinaysay bariga dhexe ilaa dagaalkii 1aad ee adduunka, tanina waa bilawga dhamaadka xukunkeeda."

Xeeladaha ay Iran iyo Xuutiyiintu adeegsadaan si ay u xaddidaan socodka dhaqaalaha adduunka ayaa ah kuwo ku soo xusuusinaya falkii uu sameeyay Gamal Abdel Nasser.

Markii ciidamada Faransiiska iyo Ingiriiska ay gaareen dhanka waqooyi ee kanaalka Suweys, Naasir ayaa quusiyay maraakiibta, wuxuuna xannibay marinkaasi isagoo Yurub ka jaray goobihii saliidda ee gacanka Faaris, sida uu sheegay Alfred McCoy oo ah taariikhyahan Mareykan ah.

Madaxweynihii Maraykanka ee xilligaas, Dwight D. Eisenhower oo ka walaacsanaa sii hurinta dagaalkii qaboobaa ee Yurub– ayaa isna soo dhexgalay, taas oo ku khasabtay Ingiriiska iyo Faransiiska inay ka baxaan.

"Waqtigaas Britain waxaa saarnayd cunaqabatayn Qaramada Midoobay, lacagteedu waxa ay qarka u saarnayd in ay burburto, haybadeedii ahayd boqortooyo awood lehna waxa ay bilawday in ay sii yaraato, joogitaankeeda caalamkana waxa uu ahaa mid sii dhimanaya" ayuu yiri McCoy.

Si kastaba ha ahaatee, sida uu Bowen leeyahay, waxaa jira isku ekaanshaha muuqda oo u dhexeeya xidhitaanka marinka Suweys iyo marin biyoodka Hormuz maanta.

Xasaraddii shidaalka 1973

"Mid ka mid ah tusaalooyinka ugu cadcad ayaa dhacay 20 sano ka dib xiisaddii xiritaanka Marinka Suweys. 'Sannadkii 1973-kii, waxaa dhexmaray Israa'iil, Masar iyo Suuriya dagaal loo yaqaanno dagaalkii Yom Kippur.

Xilligaas, Maraykanku wuxuu Israa'iil siiyay hub aad u badan,' ayuu yiri Bowen. 'Intaas ka dib, waddamada Carabta ayaa kaga jawaabay cunaqabatayn sababtay in qiimaha shidaalku aad u kaco, sidoo kalena horseedday yaraanta shidaalka ee galbeedka Yurub.'

Wasiirkii shidaalka ee Sacuudi Carabiya ee xilligaas, Sheekh Axmed Zaki Yamaani, ayaa si fagaare ah uga hadlay kheyraadka dabiiciga ah sida shidaalka sannadkii 1973-kii, taas oo saameyn ku yeelatay suuqa shidaalka ee caalamka.

Isagoo qeexaya awoodda waddamada Carabtu u leeyihiin shidaalka, ayuu ku tilmaamay 'hubka shidaalka' kaas oo dumin kara dhaqaalaha adduunka. Cunaqabatayntu waxay socotay muddo shan bilood ah, balse khubarradu waxay sheegeen in saameynteedu ay muddo dheer dunida ka jirto.

Tusaale ahaan, kor u kaca qiimaha ee Maraykanka iyo waddamada ku tiirsan shidaalka ee warshadahooda — iyo sidoo kale guul-darradii Bangiga Dhexe ee Maraykanka uu ku xallin waayay dhibaatada qiimo kacga nolosha."

Inkastoo hadda la dhihi karo ku tiirsanaanta saliiddu ma aha sidii ay ahayd 50 sano ka hor, maaddaama waddamadu ay ballaariyeen ilaha ay ka helaan tamarta, haddana dhacdadan waxay cashar u noqon kartaa madaxweynaha Mareykanka, Donald Trump.

Dagaalka Ciraaq iyo Iiraan

Taariikhyahanadu waxay sheegeen in dagaalkii Iiraan iyo Ciraaq ee ka dhacay 1980-meeyadii uu cashar dhow u noqon karo fahamka sida ay cadawga Maraykanku u carqaladayn karaan dhaqaalaha adduunka.

Intii uu dagaalku socday, Iiraan iyo Ciraaq labaduba waxay isku dayeen inay xiraan marin-biyoodka Hormuz si ay indhaha caalamka ugu soo soo jeediyaan colaadda. Markay ahayd bartamihii ilaa dabayaaqadii 1980-meeyadii, weerarradu waxay noqdeen kuwo aad u xooggan taasoo keentay in Kuwait ay caawimaad caalami ah weydiisato si maraakiibteedu ay u maraan marin-biyoodka.

Maraykanku wuxuu aqbalay codsigaas si uu uga hortago in Ruushka, oo ahaa dalkii ay iska soo horjeedeen xilligii Dagaalkii Qaboobaa, uu gobolka ku yeesho saameyn iyo gacan sare.

"Waxaa lagu bilaabay wehelinta maraakiibta shidaalka ee marinka iyadoo loo marayo barnaamij loogu magac daray Operation Earnest Will, halkaas oo la bilaabay ilaalintooda bishii Luulyo 1987. Balse, taasi waxay ceeb ku noqotay Maraykanka oo loo arkayay dhex-dhexaadiye—iyadoo Iran ay weerarro ku qaadday maraakiibtii la rabay in la ilaaliyo iyagoo ku sii jeeda Kuwait.

Khubarrada ayaa sheegay in dhacdadaas ay muujisay tabar yaraanta awoodda Maraykanka ee dhanka miinooyinka badda ee ay Iran dhigtay marinka Hormuz, taas oo weli cabsi ku haysa milkiilayaasha maraakiibta.

Taariikhdu waxay casharro u soo saartay kuwa ku jira dagaalka ka socda Bariga Dhexe, sida ay u fahmaan casharradaasna waxay muujin doontaa jihada iyo waqtiga ay dunidu u baahan doonto si ay u wajahdo dhibaatooyinka."