'Waxay ii sheegeen inuu dhintay': Carruurta ku dhalatay meel u dhow saldhigga ciidanka Ingiriiska waxay ogaadeen runta ku saabsan aabbeyaashood

"Edward", oo ah wiil Kenyan ah oo sagaal jir ah, ayaa waligiis ka warqabay in aabbihiis uu u shaqeeyo millatariga Ingiriiska. Midabka maqaarka wiilka, oo ka cad kan asaaggii, ayaa sababay sanado badan oo takoor ah.

Aabbihii ayaa la waayay ka hor inta uusan dhalan Edward [ma ahan magaciisa saxda ah], isaga oo hooyadiis uga tagay faqri aad u daran, oo ay takooreen qaar ka mid ah qoyskeeda.

Haddaba ninkan oo qandaraasle ka ahaa saldhig ciidan oo Ingiriisku ku leeyahay dalka Kenya, isaga iyo 19 Askari oo kale oo halkaas askar ka ahaa, ayaa la ogaaday in DNA-ga iyo hab-raac sharciyeedba lagu ogaaday inay yihiin aabbaha carruur ku dhashay saldhigga agtiisa, lana baafinayo.

Aabbenimada ilaa hadda waxa si sharci ah u xaqiijiyey 12 kiis oo ka mid ah kuwa xaakimka maxkamadda qoyska ee ugu sarreeya UK.

Nidaamku wuxuu jawaabo siiyaa carruurta aan garanayn meel, ama xitaa xaaladaha qaarkood kuwaa aabbayaashood - ama loo horseeday inay rumaystaan inay dhinteen. Dhammaantood waxay raadinayeen jawaabo ku saabsan isirkooda, waxayna la kulmeen dhibaato dhaqaale. Inta badan 12-ka kiis ee la xaqiijiyay ayaa hadda xaq u leh in ay isku diiwaangeliyaan dhalashada Ingiriiska. Kuwa ka hooseeya 18 ama waxbarashada sii wata waxay xaq u yeelan doonaan masruufka ilmaha.

Qareenka UK James Netto, iyo Kelvin Kubai, oo ah qareen ka helaya macaamiil gudaha Kenya, ayaa sheegay in ay jiraan ku dhawaad 100 kiis oo la diiwaan galiyay oo carruur ah oo ku dhashay agagaarka Qaybta Tababarka Ciidanka Biritishka ee Kenya (Batuk) oo ay dhaleen askar British ah. Netto wuxuu aaminsan yahay inay jiri karaan kuwo kale oo badan.

Batuk, oo la aas aasay 1964-kii, isla markaana la geeyo in ka badan 5,000 oo shaqaale Ingiriis ah oo soo mara sannad kasta, ayaa soo jiitay muran muddo tobnaan sano ah oo ay ku taallay Nanyuki, oo ah magaalo suuq oo 185km (115 mayl) waqooyi kaga beegan Nairobi.

Baadhitaan baarlamaani ah oo Kenya laga sameeyay oo laba sano socday oo la daabacay bishii December ee la soo dhaafay ayaa askarta Ingiriiska ku eedeeyay in ay ku hawlgalayeen "dhaqan la'aan" markay joogeen saldhigga, taasoo keentay xadgudub galmo, labo eedaymo dil, ku xad-gudbi xuquuqul insaanka, burburinta deegaanka iyo dayaca carruurta deegaanka.

Wasaaradda Difaaca ee UK ayaa ku jawaabtay "in ay aad uga xun tahay arrimahaas iyo caqabadaha ka dhashay ee la xiriira joogitaanka UK ee difaaca Kenya... Waxaan sii wadeynaa inaan qaadno tallaabo kasta oo suurtagal ah si aan wax uga qabanno".

James Netto ayaa markii ugu horreysay lagu wargaliyay arrinta ku saabsan carruurta aabbayaashood u doonanaysa Nanyuki 2024. Waxa uu la midoobay borofisar hormuud ka ah cilmiga hidde-sidaha ee maxkamadda Denise Syndercombe Court waxayna yimaadeen Kenya "iyagoo ku hubaysan shandad ay ka buuxaan xirmooyinka DNA-da".

Ka dib waxay tixraaceen muunadaha DNA-da ee ay ku soo ururiyeen astaamaha hidde-sidaha ee la heli karo si ay u eegaan xogta abtirsiimada ganacsiga si ay u helaan aabbeyaasha milatariga Ingiriiska ee maqan ee macaamiisha da'doodu u dhaxayso saddex sano ilaa 70.

"Wax la mid ah tan oo kale weligeed lama samayn, halkaas oo aad ku samaynayso baaritaanka DNA ee miisaankan oo kale" ee maxkamadaha UK, Netto ayaa yidhi. Oo isaga iyo kooxdiisu waxay haystaan xog badan oo hidde-sidaha ah si ay isu barbar dhigaan muunaddooda. Sannadkii hore, waxaa jiray ku dhawaad 30 milyan oo xog oo laga heli karo Ancestry.com, oo ah kan ugu weyn ee mareegaha ganacsiga DNA ee Syndercombe Court ay ku biirtay oo u adeegsatay isha ugu weyn ee baaritaankeeda.

Netto waxa uu sheegay in aanay wax fikrad ah ka haysan inta meel ee ay heli doonaan oo ay la yaabeen natiijada wanaagsan. "Waxa aanu lahayn xubno qoys oo fog, waxa aanu lahayn xubno qoys oo aad isugu dhow, ilaa iyo inta la helay ee aabayaasha la magacaabay oo la aqoonsaday."

Horumarka ayaa suurtagal ah inuu wax ka beddelo nolosha Edward iyo hooyadiis Nasibo, maaddaama uu hadda xaq u yeelan doono taageero dhaqaale oo uu ka helo aabbihiis.

"Waxaan markii hore u malayn jiray inay ahaayeen rag edeb leh," ayay Nasibo ka sheegtay ciidanka milatariga ee Ingiriiska. Waxay rumaysnayd in aabbaha Edward uu si dhab ah u jeclaa una daryeelayay. Waxaan aragnay warqad ay hooyadii askarigu u qortay Nasibo ka hor inta aysan uur qaadin, taas oo ay uga mahadcelinayso sida ay wiilkeeda uga dhigtay mid aad u faraxsan. Markii ay Nasibo u sheegtay inay uur leedahay, waxay sheegtay inuu aad u farxay. Wuxuu ku boorriyay inay ilmaha ugu magac-darto walaalkiis haddii uu wiil noqdo, ayay tiri, wuxuuna safar uu dib ugu laabtay UK kaga soo noqday faraanti ballan‑guur ah.

Laakiin markii Nasibo ay afar bilood uur lahayd, ayay tiri wuxuu u sheegay inuu ku qasbanaanayo inuu UK dib ugu laabto sababo degdeg ah awgood, kadibna wuu gooyay dhammaan xiriirkii.

Nasibo waxay sheegtay in qaar ka mid ah ehelladeedu ay ku qasbeen inay ka guurto gurigii qoyska, wiilkeedana dugsiga lagu dhibi jiray midabkiisa oo ka iftiin badan kuwa kale awgiis.

"Waxay ugu yeeraan naanays ah 'gumaystihii Ingiriiska'," ayay noo sheegtay. UK ayaa Kenya xukumi jirtay intii u dhaxaysay 1895 ilaa 1963.

Netto wuxuu awooday inuu helo aabbaha Edward kadib markii maxkamaddu amartay Wasaaradda Difaaca, Waaxda Shaqada iyo Hawlgabka, iyo Hay'adda Canshuuraha iyo Dakhliga HMRC inay wadaagaan magaca iyo cinwaanka ninka. Ninku wuxuu ka codsaday Netto inaan macluumaadkiisa lala wadaagin Nasibo ama wiilkooda, balse qareenku hadda wuxuu ku guda jiraa bilaabista dacwad maxkamadeed si loogu qasbo inuu bixiyo masruufka ilmaha.

Kiis kale, Yvonne oo Kenyan ah, 18 jir, waxay ka ogayd aabbaheed wax ka yar intii Edward ka ogaa. Waxaa loo sheegay inuu ku jiray ciidanka milatariga Ingiriiska, balse magaciisa maysan garaneyn, waxayna ku kortay aaminsanaanta inuu dhintay. Hooyadeed ayaa dhimatay iyada oo cunug yar ah, waxaana lagu eedeeyay in askar ku sugnaa Batuk ay ayeeyo iyo awooweheed u sheegeen in aabbaheed dhintay.

Mashruuca sharciyeedka ayaa daaha ka qaaday — iyada oo loo marayo is‑waafajin DNA ah oo lala helay ina‑adeer hooyadii ninka, kaas oo xogtiisa geliyay Ancestry.com — in aabbaheed dhab ahaantii nool yahay oo ku sugan yahay UK.

Kadib markii uu jebiyay shan amar maxkamadeed, ugu dambayn wuxuu soo xaadiray maalintii dacwaddiisa la dhageysanayay. Wuxuu codsaday in la sameeyo tijaabada DNA si loo xaqiijiyo inuu yahay aabbaha Yvonne, natiijaduna toddobaad kadib waxay muujisay inay arrintaasi run tahay.

Waqtigan xaadirka ah, ma doonayo xiriir uu la yeesho Yvonne. Si kastaba ha ahaatee, ina‑adeerka hooyadiis ayaa sheegtay inay si weyn u doonayso inay Yvonne la kulanto.

Dhammaan aabbeyaasha la aqoonsaday ma ahayn kuwo ka gaabsaday ka‑qaybgalka.

Phill, oo ahaa askari hore oo Ingiriis ah kana tirsanaa ciidamada ku sugnaa Nanyuki sanadkii 2004, ayaa sheegay inuu ku raaxaysanayo barashada gabadhiisa Cathy, oo 20 jir ah. Wuxuu hore ugu soo bandhigay guur hooyada Cathy, Maggie, wuxuuna waqti dheer la qaatay gabadhiisa bilihii ugu horreeyay ee nolosheeda. Laakiin markii loo wareejiyay goob kale oo hawlgallo ah, wuxuu sheegay in taleefankiisa la xaday, isla markaana uu waayay dhammaan faahfaahinta xiriirkooda.

Maggie waxay u aragtay inay ka sahlan tahay inay Cathy u sheegto in aabbaheed dhintay. Laakiin markay weynaadeen, Cathy waxay ogaatay inuu nool yahay, waxayna isku dayday inay fariimo ugu dirto Facebook, balse wuxuu sheegay inuu xannibay akoonnadeeda maaddaama uusan garanayn cidda ay yihiin.

Halkaa marka ay marayso, waxa uu sheegay in uu ka baxay Ciidanka oo in muddo ah uu ahaa guri la'aan oo uu la tacaalayay caafimaadkiisa maskaxeed. "U wareegitaanka nolosha rayidka ma ahayn wax fudud," ayuu yidhi.

Cathy sidoo kale waqtigaas way la halgamaysay, iyada oo ku dhammaatay isku day ay ku doonayso inay nafteeda iska qaado.

"Markaan koray, waxaan dareemay inaan runtii u baahanahay qof aabe ah sababtoo ah waxaa jira waxyaabo hooyaday aysan fahmi karin sababtoo ah jinsiyadda iyo waxaas oo dhan. Waxay i dareensiisay cidlo dhab ah.

"Waxaa jirta qayb idinka mid ah oo aadan aqoon. Sida gabi ahaanba adiga ayay sir kugu tahay."

Aabbihiis oo dhawaan laga xaqiijiyay maxkamadaha UK, Phill wuxuu sheegay inuu ku faraxsan yahay in la helay, isagoo ku tilmaamay "la yaab aad u faraxsan".

Waxa uu sheegay in uu la xiriirayo Cathy, oo uu haatanba siinayo iyada iyo Maggie xoogaa taageero dhaqaale ah.

"Waxaan u sheegay Cathy… dhib malahan waxaan sameeyo, waligey ma buuxin karo inta waqti ee iga luntay iyada. Laakiin waxa aan samayn karo waa inaan sameeyo waxa ugu fiican."

Cathy waxay hadda rajaynaysaa inay booqato UK.

Netto wuxuu sheegay in, aqoontiisa, Phil uu yahay kan kaliya ee aabbeyaasha macaamiishiisa ee ilaa hadda u soo diraya carruurtooda lacag.

Waxaan weydiinnay qareen Kenyan ah oo maxalli ah, Kelvin Kubai, kaas oo aasaasay hay'ad samafal oo la yiraahdo Connecting Roots Kenya si ay dhaqaale ahaan u taageerto carruurta ay dhaleen askarta Ingiriiska, haddii uu rumaysan yahay in la soo rogo mamnuucid guud oo ka dhan ah xiriirrada noocan ah, marka la eego tirada carruurta ku dhalata bannaanka guurka. Wuxuu si adag uga horyimid arrintaas.

"Arrintani waxay ahaan lahayd mid si cad u cunsuriyadeysan, sababtoo ah waxaad ka codsanaysaa askar u badan dad caddaan ah inay ka fogaadaan haweenka madow keliya sababtoo ah waxaa laga yaabaa inay dhibaato u keenaan. Xalka keliya ee macquulka ah waa in la hubiyo in raggan lagula xisaabtamo marka ay carruur dhalaan inta ay tababarka ku joogaan Kenya," ayuu yiri.

Shaqada Netto iyo Kubai, ayay sheegeen, inay sii socoto, iyadoo kiisas kale la filayo in maxkamadda sare la horgeeyo bilaha soo socda.

Wasaaradda Difaaca ee UK ayaa noo sheegtay: "Haddii aysan jirin eedeyn dambiyeed oo la xiriirta falal sharci-darro ah oo ka dhan ah shaqaalaha adeegga UK, isla markaana aysan jirin walaac gaar ah oo ay muujiyeen booliiska maxalliga ah, markaas UK MoD ma sameyn doonto baaritaan. Qaar ka mid ah sheegashooyinka aabbannimo waxay la xiriiri karaan xiriirro labada dhinac oggol yihiin, kuwaas oo aan ka hor imaanayn siyaasadda Wasaaradda Difaaca ee UK."

Brigadier Simon Ridgway, oo ah taliyaha Kooxda Tababarka Wadajirka ah ee bixisa tababarka Ciidanka Ingiriiska, ayaa intaas ku daray in dadka ay saameeyeen arrimaha la xiriira aabbannimada ay la xiriiraan Adeegga Qaranka Carruurta ee Kenya. "Kadibna iyagu waxay la xiriiraan UK, annaguna waxaan bixinnaa taageerada ku habboon ee ku saabsan ka jawaabidda su'aalaha iyo la macaamilka eedeymaha marka ay soo gudbaan."

Baaritaankii baarlamaanka Kenya ee la sameeyay bishii Diseembar ayaa ku baaqay in dowladda Nairobi ay dejiso habab cusub "lagula xisaabtamo askarta Batuk bixinta masruufka carruurta ku dhalatay xiriirro labada dhinac oggolaadeen, oo ay ku jiraan tijaabooyinka DNA-ga iyo taageerada nafsiyeed ee carruurta ay dhalleen askarta Batuk."