ترکیه چگونه تلاش می‌کند از «آتش جنگ» دور بماند؟

ترکیه از زمان آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، رویکردی محتاطانه در پیش گرفته است.

مقام‌های ترکیه درباره گسترش درگیری‌ها هشدار داده‌اند و هم‌زمان کوشیده‌اند از متهم کردن مستقیم واشنگتن یا تهران خودداری کنند.

وزارت خارجه ترکیه در نخستین بیانیه خود پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، از «همه طرف‌ها» خواست «فورا حملات را متوقف کنند» و آمادگی آنکارا را برای میانجی‌گری اعلام کرد.

آنکارا از آن زمان تاکنون بر این موضع پایبند مانده است.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، روز اول آوریل گفت: «اولویت ما این است که کشورمان این دوره را بدون آسیب پشت سر بگذارد. ما مصمم هستیم ترکیه را از این آتش دور نگه داریم.»

اظهارات رسمی و گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از آن است که آنکارا در صورت ادامه جنگ خواهد کوشید این رویکرد متوازن را حفظ کند و خود را از شدیدترین پیامدهای درگیری دور نگه دارد.

موضع آنکارا چیست؟

مقام‌های ترکیه بر تلاش‌های میانجی‌گرانه تاکید کرده‌اند و اهمیت دور نگه داشتن ترکیه از جنگ را یادآور شده‌اند.

پس از آنکه چهارمین موشک بالستیک شلیک‌شده از ایران از زمان آغاز درگیری، در حریم هوایی ترکیه رهگیری و منهدم شد، وزارت دفاع این کشور اعلام کرد «همه اقدامات لازم با قاطعیت در دست اجراست».

آقای اردوغان در ۲۵ مارس گفت: «ما در دام‌هایی که برخی می‌خواهند ما را به آن بکشانند، گرفتار نخواهیم شد. این وضعیت را با احتیاط، دوراندیشی و آرامش و با رعایت موازین برادری و همسایگی مدیریت می‌کنیم.»

او در سخنرانی دیگری تاکید کرد که ترکیه «هرگز در برابر فضای درگیری پیرامون خود سر فرود نخواهد آورد و سیاست خارجی صلح‌آمیز خود را حفظ خواهد کرد».

آنکارا تماس خود را با همتایان ایرانی و آمریکایی حفظ کرده است، اما مقام‌ها و رسانه‌های ترکیه جزئیات چندانی درباره آنچه رسانه‌های نزدیک به دولت «دیپلماسی صلح» می‌خوانند، ارائه نکرده‌اند.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، روز ۲۸ مارس گفت کشورش برای اطمینان از پایان یافتن هرچه سریع‌تر درگیری‌ها «گفت‌وگو در سطح بالا» را ادامه می‌دهد.

عبدالقادر سلوی، ستون‌نویس سرشناس روزنامه حریت و از چهره‌های نزدیک به دولت، روز ۳۰ مارس نوشت که ترکیه «برای جلوگیری از... جنگی بزرگ در خاورمیانه میان ایران و کشورهای خلیج فارس دست به کار شده است» و پس از حملات ایران، از کشورهای خلیج فارس خواست از تشدید تنش پرهیز کنند.

کدام منافع ترکیه در خطر است؟

احتیاط ترکیه ریشه در نگرانی‌های امنیت داخلی و ضرورت حفظ روابط با هر دو طرف، یعنی ایران و آمریکا، دارد.

ترکیه با ایران مرزی طولانی دارد و همین موضوع باعث شده رسانه‌های ترکیه این پرسش را مطرح کنند که آیا این جنگ می‌تواند موج تازه‌ای از مهاجرت به این کشور ایجاد کند یا نه. با این حال، تا این لحظه به نظر می‌رسد از شکل‌گیری چنین موجی جلوگیری شده است.

تحلیلگران همچنین هشدار داده‌اند که این جنگ می‌تواند نفوذ منطقه‌ای اسرائیل را گسترش دهد و به گفته آنها، این روند در نهایت ممکن است اسرائیل را به سمت تقابل با ترکیه سوق دهد.

آقای اردوغان همواره اسرائیل را عامل درگیری‌ها معرفی کرده و از انتقاد مستقیم از آمریکا پرهیز کرده است.

آقای اردوغان روز اول آوریل، دولت اسرائیل را «مسئول اصلی این جنگ غیرقانونی» توصیف کرد و گفت این درگیری با هدف طولانی‌تر کردن «عمر سیاسی» بنیامین نتانیاهو دنبال می‌شود.

در همین چارچوب مفسران نزدیک به دولت عموما بر این نظر بوده‌اند که اسرائیل آمریکا را به این جنگ کشانده است، هرچند انتقاد رسانه‌های ترکیه از دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، افزایش یافته است.

رابطه آنکارا و واشنگتن همچنان شکننده است. با وجود روابط گرم میان رجب طیب اردوغان و دونالد ترامپ، ترکیه هنوز در پی بازگشت به برنامه جنگنده‌های اف-۳۵ و لغو تحریم‌های «کاتسا» به دلیل خرید سامانه اس-۴۰۰ است. کاتسا قانونی است که آمریکا برای مجازات خرید تسلیحات از کشورهایی مانند روسیه وضع کرده است.

تحلیگران و مردم چه می‌گویند؟

تحلیلگران ترکیه در سراسر طیف سیاسی، عموما از موضع آنکارا در قبال این جنگ حمایت کرده‌اند.

مراد یتکین، روزنامه‌نگار باسابقه، روز ۲۹ مارس گفت دولت آقای اردوغان با «محکوم کردن [حملات ایالات متحده و اسرائیل] و در عین حال، حفظ تماس با هر دو طرف و دور ماندن از درگیری»، رویکردی مبتنی بر سیاست واقع‌گرایانه در پیش گرفته است.

آقای یتکین پیش از آن در یادداشتی در وب‌سایت خود نوشته بود: «منافع ترکیه در اتخاذ سیاستی متوازن با تمرکز بر بقای ملی و مشارکت نکردن در این درگیری است.»

نبی میش، ستون‌نویس روزنامه صباح، از رسانه‌های شاخص نزدیک به دولت، روز اول آوریل نوشت که ترکیه در پی حفظ «خودمختاری راهبردی، فضای مانور دیپلماتیک و توان ایجاد موازنه» است.

منصور آکگون، ستون‌نویس روزنامه کارار از جریان محافظه‌کار مخالف دولت، نیز گفت «داشتن متحدانی در داخل و خارج از منطقه» برای امنیت ترکیه حیاتی است و افزود این کشور باید روابط خود را با دولت ترامپ، مصر و پاکستان و نیز با روسیه و چین حفظ کند.

به نظر می‌رسد افکار عمومی ترکیه از رویکرد محتاطانه دولت حمایت می‌کنند.

اوزر سنجار، رئیس شرکت پژوهش افکار عمومی متروپل، ۲۸ مارس در ایکس نوشت که در نظرسنجی ماه مارس، ۶۸/۱ درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند ترکیه باید «بی‌طرف بماند».

در همان نظرسنجی، ۲۲/۶ درصد پاسخ‌دهندگان گفتند ترکیه باید از ایران حمایت کند و تنها ۲/۱ درصد گفتند این کشور باید از آمریکا و اسرائیل پشتیبانی کند.