پشت‌پرده یک میانجی‌گری حساس؛ پاکستان چطور میزبان مذاکرات صلح ایران و آمریکا شد؟

در حالی که پاکستان موفقیت خود در کمک به میانجی‌گری برای یک آتش‌بس دو هفته‌ای میان آمریکا و ایران را جشن می‌گیرد، رهبران این کشور در حال آماده‌سازی برای میزبانی گفت‌وگوهای صلح هستند. امروز، شنبه، که قرار است گفت‌وگوها آغاز شود، به همراه روز یکشنبه، در اسلام‌آباد، پایتخت این کشور، تعطیل اعلام شده است.

شیوه برگزاری گفت‌وگوها معلوم نیست. با این حال شهر خود را آماده کرده است و براسا گزارش‌ها حدود ۱۰ هزار مامور پلیس و امنیتی به اسلام‌آباد اعزام شده‌اند.

اهمیت این مذاکرات برای جهان بسیار بالاست. کشورها در سراسر جهان مشتاقند که شاهد پایان درگیری‌ها و بازگشایی تنگه هرمز باشند؛ گذرگاهی حیاتی که پیش از جنگ حدود ۲۰٪ از عرضه جهانی سوخت از آن عبور می‌کند.

اما این مذاکرات برای پاکستان از جهات دیگری هم مهم است.

پاکستان، در صورت شکست مذاکرات و کشیده شدن به درگیری با همسایه‌اش ایران، با سناریوی «کابوس‌وار»روبه‌رو خواهد شد.

پاکستان پارسال پیمان دفاع متقابل با عربستان سعودی امضا کرد. به گفته عبدل باسط، کارشناس مسایل سیاسی جنوب آسیا در دانشگاه فناوری نانیانگ در سنگاپور، اسلام‌آباد از آن زمان «به‌روشنی اعلام کرده است که به تعهدش به سعودی‌ها پایبند خواهد بود».

آقای باسط با اشاره به تنش‌های پاکستان با دیگر همسایگانش، یعنی افغانستان و هند، توضیح می‌دهد که این مساله ممکن است به شرایطی منجر شود که «سه مرز پاکستان داغ شود». او می‌گوید: «پاکستان در دو مورد از چهار ایالت خود، با دو شورش تمام‌عیار در حال جنگ است. پاکستان توان تحمل چنین وضعیتی را ندارد.»

با این حال غرور و هیجان شبکه‌های اجتماعی پاکستان را فراگرفته است.

آقای باسط می‌گوید: «این یک پیروزی است، از این نظر که هیچ کشور دیگری در جهان نتوانست میانجی‌گری کند و ما در آستانه یک فاجعه احتمالی بودیم. پاکستان از آن جلوگیری کرد.»

این موفقیت برای کشوری که سال‌ها ناآرامی سیاسی، اقتصادی شکننده که تنها دو سال پیش در آستانه نکول بدهی بود، و رقابت شدید با هند را تجربه کرده، بسیار مورد نیاز است.

با این وصف، پاکستان چگونه به این موفقیت دست یافت؟

محبوب برای ترامپ

پاکستان در موقعیتی منحصر به ‌فرد قرار دارد، چرا که هم طرف اعتماد آمریکا و کشورهای خلیج فارس است و هم ایران.

به گفته مشاهد حسین سید، سناتور وابسته به حزب حاکم مسلم لیگ پاکستان، فرآیند آشتی به رهبری عاصم منیر فرمانده کل ارتش پاکستان انجام می‌شود که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا او را «فیلد مارشال محبوب» خود می‌نامد.

آقای منیر احتمالا قدرتمندترین مرد در پاکستان است؛ کشوری که در آن ارتش دورانی طولانی نقش مقتدرانه‌ای در سیاست ایفا کرده است.

به گفته ملیحه لودهی، سفیر پیشین پاکستان در آمریکا و سازمان ملل متحد، کمی پس از آغاز دوره دوم ریاست‌جمهوری آقای ترامپ، آقای منیر شروع به‌تدربج با رئیس‌جمهور آمریکا رابطه‌ای نزدیک برقرار کرد و «دو پیروزی زودهنگام» به او داد.

این فیلد مارشال، با اقدام بر اساس اطلاعات سازمان سیا، فردی را که به‌ عنوان طراح اصلی بمب‌گذاری فرودگاه کابل در سال ۲۰۲۱ هنگام خروج آمریکایی‌ها از افغانستان متهم بود، به آمریکا تحویل داد. این حمله انتحاری دست‌کم ۱۷۰ افغان و ۱۳ نظامی آمریکایی را کشت.

خانم لودهی می‌گوید: «ترامپ آن ‌قدر قدردان بود که این موضوع را در اولین سخنرانی‌اش در کنگره مطرح کرد.»

خانم لودهی می‌گوید دومین دستاورد این بود که «پاکستان به او (ترامپ) این‌طور القا کرد که در جلوگیری از گسترش یک جنگ فراگیر با هند نقشی تعیین‌کننده داشته است». پاکستان از معدود کشورهایی است که آقای ترامپ را برای دریافت جایزه صلح نوبل نامزد کرده؛ جایزه‌ای که او مدت‌هاست مشتاق دریافتش بوده است.

او می‌گوید: «به یاد داشته باشید که ترامپ واقعا از جنگ تعرفه‌ای که تقریبا بر هر کشوری در جهان تحمیل کرده بود، رضایت زیادی به دست نمی‌آورد. بنابراین او واقعا به آنچه از پاکستان دریافت کرد نیاز داشت.»

پاکستان همچنین وعده دسترسی به مواد معدنی حیاتی خود را داده است؛ موادی که آمریکا آن را جزو منافع امنیت ملی می‌داند. در سپتامبر ۲۰۲۵، سازمان امور مرزی پاکستان، بزرگ‌ترین استخراج‌کننده مواد معدنی حیاتی کشور که زیر نظر ارتش فعالیت می‌کند، قرارداد سرمایه‌گذاری ۵۰۰ میلیون دلاری با یک شرکت آمریکایی امضا کرد. این مراسم در خانه نخست‌وزیر و با حضور ژنرال منیر برگزار شد.

سپس در ژانویه، پاکستان توافقی با یکی از شرکت‌های وابسته به نام ورد لیبرتی فایننشال امضا کرد که یک شرکت رمزارز است و آقای ترامپ و خانواده‌اش از جمله ‌بنیان‌گذار‌ان آن هستند. پاکستان عملا استیبل‌کوین آن را در سامانه پرداخت دیجیتالی این کشور ادغام خواهد کرد. این امر همچنین روابط این کشور با حلقه نزدیک به آقای ترامپ را تقویت کرده است.

«موضع اصولی»

با این حال این روابط نزدیک، مانع نشد که پاکستان رسما حملات آمریکا و اسرائیل در ایران را محکوم نکند. اما زمانی که ایران میدان‌های نفتی عربستان سعودی، متحد نظامی پاکستان، را بمباران کرد، این کشور هم بیانیه‌ای شدیداللحن علیه ایران صادر کرد.

در ۷ آوریل، پاکستان از رای‌گیری درباره قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل که از کشورها می‌خواست برای بازگشایی تنگه هرمز تلاش‌های خود را هماهنگ کنند، خودداری کرد. آقای سید آن را «یک‌ جانبه» می‌داند زیرا این راه‌حل اشاره‌ای به این ندارد که آمریکا و اسرائیل ابتدا حمله کردند.

آقای سید می‌گوید این «موضع اصولی» و «رویکرد متوازن» به افزایش اعتماد ایران و دیگر کشورهای خلیج فارس کمک کرده است.

به گفته اعزاز چودری، وزیر خارجه پیشین پاکستان، شهباز شریف ، نخست‌وزیر این کشور، نقشی مهم در مذاکرات با این کشورها ایفا کرده است.

در پنج هفته گذشته، آقای شریف و معاونش اسحاق دار، که وزیر خارجه هم هست، با عده زیادی از رهبران جهان و مقام‌های ارشد در واشنگتن، مسکو، پکن، پایتخت‌های مهم اروپایی، ترکیه، مصر و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، مثل عربستان و قطر گفت‌وگو کرده‌اند.

در روزی که آتش‌بس اعلام شد، آقای شریف گفت که «گفت‌وگویی گرم و سازنده» با مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، داشته است که «بار دیگر مشارکت ایران در مذاکرات پیش‌رو را تایید کرد و از تلاش‌های پاکستان قدردانی کرد».

به نظر می‌رسد آقای شریف توانسته است در این موقعیت از روابط دیرینه پاکستان با ایران بهره ببرد. به گفته آصف درانی، سفیر پیشین پاکستان در ایران، دو کشور یک مرز ۹۲۰ کیلومتری با ایران دارند و در نتیجه دهه‌ها، با هم همکاری داشته‌اند.

آن‌ها همچنین نگرانی‌های مشترک دیگری دارند: شبه‌نظامیان و «بی‌ثباتی» در افغانستان.

آقای درانی می‌گوید: «در پنج دهه گذشته، هر دوی ما با بی‌ثباتی در کشورهای خود در قالب پناهندگان مواجه بوده‌ایم.»

همچنین نباید نقش دین در ایجاد اعتماد و ارتباط نادیده گرفته شود. در حالی که پاکستان کشوری با اکثریت سنی است، یکی از بزرگ‌ترین جمعیت‌های شیعه جهان را دارد. هر سال، هزاران پاکستانی برای زیارت به ایران، بزرگ‌ترین کشور شیعه، سفر می‌کنند.

اما مشخص نیست که آیا تلاش‌ پاکستان به گفت‌وگوهای صلح وعده ‌داده ‌شده منجر خواهد شد یا نه. آتش‌بس تحت فشار فزاینده قرار دارد.

آقای چودری می‌گوید: «مرحله بعدی، یعنی دستیابی به توافقی جامع، دشوار است و پاکستان باید به تسهیل این روند ادامه دهد.»

خانم لودهی هم می‌گوید: «اسرائیل در تلاش است با انجام این حمله شدید به لبنان، آتش‌بس را تضعیف کند.» حملات اسرائیل در روز چهارشنبه بیش از ۳۰۰ نفر را در لبنان کشت و اسرائیل می‌گوید آتش‌بس ایران شامل لبنان نمی‌شود.

خانم لودهی می‌افزاید: «قطعا مقام‌ها پاکستان نگرانند. و در این زمینه، مسئولیت و بار اصلی بر دوش ترامپ است تا اسرائیل را مهار کند.»

آقای درانی می‌گوید پاکستان پیش از این «نقش خود را» در تقویت صلح ایفا کرده است. … به‌ عنوان یک واسطه، میانجی یا تسهیل‌کننده، اصل کار این است که اسب را کنار چشمه ببریم. ولی نمی‌‌شود آن را به‌‌زور وادار کنیم آب بخورد . این به دو طرف‌ بستگی دارد که از فرصتی که پاکستان فراهم کرده استفاده کنند.»