کمال خرازی؛ معلمی که مسئول سیاست خارجی ایران شد

حمله به خانه کمال خرازی این سوال را پیش آورد که چرا وزیر امور خارجه دولت محمد خاتمی، باید یکی از اهداف حملات مرگبار اسرائیل باشد. در این حمله منصوره رئیس‌قاسم، همسر کمال خرازی کشته شد.

کمال خرازی از کارکشته‌ترین دیپلمات‌های ایرانی و تا زمان مرگ علی خامنه‌ای، دو دهه مشاور سیاست خارجی و معتمد او بوده است. او در بحران‌های سیاسی گاهی به عنوان فرستاده به کمک علی خامنه‌ای آمد اما این اواخر در جریان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، نقش فعال‌تری به عهده داشت.

نیویورک‌تایمز به نقل از مقام‌های ایرانی مدعی شده که او در این روزها مسئول نظارت بر هماهنگی با پاکستان برای میانجی‌گیری و برگزاری یک نشست احتمالی با جی‌دی ونس، معاون اول رئیس‌جمهور آمریکا بوده است.

کمال خرازی از ابتدای انقلاب سمت‌های کلیدی در جمهوری اسلامی داشته است. از سال ۱۳۸۵ با حکم علی خامنه‌ای، مشاور ارشد او شد و در راس شورایی قرار گرفت که نامش شورای راهبردی روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران است.

این شورا یکی از‌ چندین نهاد موازی سیاست خارجی ایران محسوب می‌شود که عملا نقش وزارت خارجه بیت رهبری را بازی می‌کرد.

اعضای شورا که همه از‌ معتمدان علی خامنه‌ای بودند، در کنار چهره‌های دیگری چون علی‌اکبر ولایتی و محسن قمی بازوهای مشورتی و اجرایی سیاست کلان خارجی نهاد رهبری بودند.

خرازی از سیاستمداران اصلاح‌طلب محسوب می‌شد و نسبت خانوادگی با علی خامنه‌ای و محمد خاتمی داشت. مسعود خامنه‌ای، پسر سوم علی خامنه‌ای، با سوسن خرازی ازدواج کرده است. کمال خرازی، عموی سوسن خرازی است. برادرزاده دیگر کمال خرازی، صادق خرازی، سفیر سابق ایران در فرانسه است.

پسر صادق خرازی، داماد محمدرضا خاتمی، برادر سید محمد خاتمی است و به این ترتیب نسبت فامیلی دیگری هم با خانواده محمد خاتمی دارد.

کمال خرازی از نخستین سال‌های شکل‌گیری جمهوری اسلامی، بخشی از ساختار سیاسی ایران بوده است؛ اما مرور خاطرات اکبر هاشمی رفسنجانی از ابتدای انقلاب نشان می‌دهد نقش آقای خرازی و حضورش در حکومت، به مرور زمان افزایش یافته و در زمان دولت محمد خاتمی و باز شدن پرونده هسته‌ای به اوج رسیده است.

از تگزاس تا تهران

کمال خرازی با نام شناسنامه‌ای علی‌نقی خرازی، متولد ۱۳۲۳، مقطع کارشناسی رشته عربی را ۱۳۴۷ در دانشگاه تهران تمام کرد و بعد مدرک کارشناسی ارشد علوم تربیتی را از همان دانشگاه گرفت. سپس برای دکترای مدیریت آموزشی به دانشگاه هیوستون تگزاس رفت. آقای خرازی سال‌های آخر حکومت پهلوی در خارج از کشور بود. مدتی هم ساکن لندن و از بنیانگذاران موسسه تحقیقات اسلامی در لندن بود.

در خاطرات حسن روحانی،‌ رئیس‌جمهور سابق ایران، آمده است که چند ماه قبل از انقلاب در فروردین ۱۳۵۷ هنگام عزیمت به لندن برای تحصیل، محمد بهشتی، از روحانیون فعال علیه حکومت پهلوی که بعدها رئیس دیوان عالی کشور شد، به او توصیه کرده در لندن با کمال خرازی تماس بگیرد و از او کمک مالی بخواهد.

حسن روحانی در خاطراتش می‌نویسد برای تهیه ویزای سفر از لندن به بوستون آمریکا، نیاز به ۱۲ هزار دلار داشته که با کمک کمال خرازی و چند نفر دیگر این مبلغ را فراهم کرده است. همزمان حسن روحانی از حلقه نزدیک دوستی خود با عبدالکریم سروش و کمال خرازی در لندن صحبت کرده است.

به گفته حسن روحانی، آنها در لندن با روح‌الله خمینی در ارتباط بودند و در جریان بودند که آقای خمینی از عراق به فرانسه رفته است.

پس از انقلاب مسئولیت‌های مختلفی به کمال خرازی سپرده شد و گاهی هم‌زمان ریاست دو سازمان را به عهده داشت. از ابتدای انقلاب، معاون وزیر امور خارجه در امور سیاسی بود و حدود یک سال و نیم تا تابستان ۱۳۶۰ مدیرعامل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان شد. هم‌زمان معاون سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران هم بود.

سپس به مدت ۹ سال رئیس خبرگزاری پارس شد که نامش به خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران، تغییر یافته بود. چند ماه پس از ریاست خرازی بر خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی (ایرنا)، جنگ ایران و عراق هم شروع شد و او هم‌زمان مسئول ستاد تبلیغات جنگ بود.

آقای خرازی سال گذشته در مصاحبه‌ای با خبرگزاری ایرنا گفته بود در زمان جنگ برای تضعیف نشدن روحیه مردم همه واقعیات به آنها گفته نمی‌شد.

در زمان ریاست بر خبرگزاری ایرنا، عضو هیئت علمی دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران شد و چند کتاب هم در این زمینه منتشر کرد.

نامه بازگشت امیرانتظام را او نوشت؟

عباس امیرانتظام،‌ سخنگوی دولت موقت بازرگان و سفیر ایران در کشورهای اسکاندیناوی، پیش از مرگ ادعا کرده بود که کمال خرازی معاون وقت وزارت خارجه او را به تهران فراخوانده بود تا بازداشت شود. آقای امیرانتظام پس از تصرف سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸، با نامه‌ای منسوب به صادق قطب‌زاده، وزیر خارجه وقت، به تهران فراخوانده و پس از بازجویی زندانی شد و چند دهه تا پایان عمر در زندان ماند.

آقای امیرانتظام گفته بود بعدها متوجه شده، که در واقع کمال خرازی، معاون وقت وزیر خارجه، او را فراخوانده بود تا بازداشت شود. صادق قطب زاده نیز در مصاحبه با شماره ۴ دی ۵۸ روزنامه کیهان گفت که از جریان دستگیری امیرانتظام اطلاع نداشته است. بعدها کمال خرازی این ادعا را رد کرد.

خانه کمال خرازی در ۱۳ فروردین ۱۴۰۵ همزمان با ساختمان سفارت سابق آمریکا در تهران هدف حمله قرار گرفت.

دوران هشت‌ساله خاتمی؛ برنامه ‌هسته‌ای و رنجش حسن نصرالله

پس از جنگ هشت ساله با عراق، آقای خرازی به مدت هشت سال از سال ۱۳۶۸ نماینده دائم جمهوری اسلامی در سازمان ملل بود. اما سال ۱۳۷۶ از نیویورک به تهران بازگشت تا وزیر خارجه دولت اصلاحات شود. از آن زمان با سیاست‌های محمد خاتمی برای بهبود روابط ایران با همسایگانش همراه بود.

دی ماه ۱۳۷۸ و دو سال پس از ریاست جمهوری محمد خاتمی، نخستین وزیر خارجه ایران شد که بعد از بیست سال به بریتانیا سفر می‌کرد.

اکبر هاشمی رفسنجانی در خاطره‌ای از روز ۱۷ مهر ۱۳۸۰ به نقل از قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه، نوشته که حسن نصرالله، رهبر حزب‌الله لبنان، هنگام سفر کمال خرازی به لبنان، از او رنجیده شده است. ظاهرا و به گفته قاسم سلیمانی، آقای خرازی در بیروت قرار ملاقات با حسن نصرالله را لغو کرده اما پس از رنجش در سفارتخانه ایران با او ملاقات کرده است.

بهمن ۱۳۸۱، گروهی از نمایندگان مجلس طرحی برای استیضاح او ارائه کردند. خبرگزاری ایسنا گزارش داد که این طرح شامل ۲۰ مورد شکایت بود، از جمله «نشان دادن رفتار دوستانه نسبت به عراق».

از انتقادهای دیگر نمایندگان مجلس، نحوه مدیریت مذاکرات مربوط به تقسیم منابع دریای خزر و همچنین «منصوب نکردن دیپلمات‌های ارشد بر اساس شایستگی» عنوان شده بود.

در اردیبهشت ۱۳۸۲، گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از آن بود که آقای خرازی به یک جلسه غیرعلنی مجلس فراخوانده شده است. این بار نمایندگان خواستار توضیح درباره سیاست‌های او در قبال عراق و نیز نحوه مدیریت روابط با واشنگتن پس از حمله آمریکا به عراق بودند.

با افزایش دوباره توجهات بین‌المللی به برنامه هسته‌ای ایران در خرداد ۱۳۸۲، این وظیفه بر عهده خرازی قرار گرفت که موضع ایران را بیان کند.

او پس از بازدید بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به رادیوی ایران گفت: «ایران هیچ‌گونه تخلفی مرتکب نشده است.»

گزارش شده سال ۱۳۸۲ در پی بالا گرفتن اختلاف‌ها میان وزارت خارجه ایران و سازمان انرژی اتمی درباره پرونده هسته‌ای، کمال خرازی پیشنهاد داد که حسن روحانی عهده‌دار مسئولیت مذاکرات با غرب شود. آقای روحانی هم در کنار علی‌اکبر ولایتی، از کمال خرازی به عنوان اعضای تیم مذاکرات استفاده کرد.

مذاکرات با آمریکا؛ انعکاس صدای رهبر جمهوری اسلامی

کمال خرازی بعد از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در خرداد سال ۱۴۰۴ در مصاحبه‌ای با وبسایت علی خامنه‌ای درباره مذاکرات هسته‌ای که در دولت محمد خاتمی شروع شد، گفته بود غرب از ایران تضمین می‌خواست که غنی‌سازی را متوقف کند و در مقابل ایران هم خواهان رفع تحریم‌ها بود ولی آنها «آمادگی رفع تحریم نداشتند.»

به گفته وزیر خارجه دولت خاتمی، «تعلیق غنی‌سازی در آخرین روزهای دولت آقای خاتمی شکسته شد چون غرب در مذاکرات سعدآباد با آقای روحانی، زیاده‌خواهی کرد و هم تعلیق خواست و هم تضمین عینی که ایران به‌دنبال سلاح هسته‌ای نیست. ما هم تضمین برچیدن تحریم‌ها را خواستار شدیم. اما آنها می‌خواستند غنی‌سازی متوقف شود که در دولت آقای خاتمی تعلیق شکسته شد و یو‌سی‌اف اصفهان آغاز به‌ کار کرد.»

در سال‌های پایان عمر با اینکه مشاور علی خامنه‌ای بود، ولی گهگاهی انتقادهایی از روش‌های حکومت مطرح می‌کرد. حدود دو ماه قبل از حمله اسرائیل به خانه‌اش، در ۱۹ بهمن ماه ۱۴۰۴، در تلویزیون گفته بود جمهوری اسلامی در گذشته اشتباه‌هایی کرده که «برخی از همسایگان را نگران کرده و ترسانده است.»

در مصاحبه‌ای دیگر با خبرگزاری ایرنا تایید کرده بود که جمهوری اسلامی در زمینه اطلاع‌رسانی و کار رسانه‌ای ناکارآمد بوده و عرصه را به رقیب باخته است. او اعتقاد داشت در این زمینه خبرنگاران رسانه‌ها به اندازه کافی آموزش ندیده‌اند.

در یکی از آخرین مصاحبه‌هایش با شبکه تلویزیونی سی‌ان‌ان در تهران، آبان ۱۴۰۴ اشاره کرده بود که واشنگتن باید برای مذاکرات پیش‌قدم شود. اما در عین حال تاکید کرده بود که برنامه موشکی و خود غنی‌سازی در مذاکرات جایی نخواهد داشت.

موضع کمال خرازی درباره برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران مانند موضع سایر مقام‌ها بود: «در صدد تولید بمب نیستیم. توانایی را داریم ولی قصد تولید بمب را نداریم. ما تولید بمب اتمی را حرام می‌دانیم». اما اردیبهشت ۱۴۰۳ اظهارات جنجالی او به عنوان تهدید ایران به ساختن بمب بارها نقل قول شد : «ما تصمیمی برای تولید بمب هسته‌ای نداریم اما اگر موجودیت ایران تهدید شود، ناچاریم دکترین هسته‌ای خود را تغییر دهیم.»

او همیشه تاکید کرده بود تجدیدنظر در سیاست هسته‌ای جزو اختیارات علی خامنه‌ای است. در یکی از آخرین مصاحبه‌هایش گفته بود ادعای ضعیف شدن توان نظامی ایران در پی حملات اسرائیل و آمریکا، درست نیست و توان نظامی ایران کاهش نیافته است.

کمال خرازی بیش از یک ماه پس از کشته شدن علی خامنه‌ای، رهبر ایران، ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ در سن ۸۱ سالگی و بعد از آنکه در پی حمله به خانه‌اش در محله آجودانیه در شمال تهران بشدت زخمی شده بود، درگذشت.