Bài học khủng hoảng dầu thập niên 1970, và liệu điều tồi tệ hơn có sắp đến?

Việc một tuyến hàng hải then chốt – huyết mạch vận chuyển năng lượng của thế giới – bị phong tỏa suốt một tháng đã gióng lên hồi chuông cảnh báo: thế giới có thể phải đối mặt với những hệ lụy còn nghiêm trọng hơn cả cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970.

Ông Lars Jensen, chuyên gia vận tải biển và cựu lãnh đạo tại Maersk, nói với BBC rằng tác động của cuộc chiến tranh Mỹ-Israel với Iran có thể "lớn hơn đáng kể" so với sự hỗn loạn kinh tế từng thấy vào thập niên 1970.

Bình luận của chuyên gia này được đưa ra sau khi ông Fatih Birol, Giám đốc Cơ quan Năng lượng Quốc tế, vào hồi đầu tháng này cảnh báo rằng thế giới đang "đối mặt với mối đe dọa an ninh năng lượng toàn cầu lớn nhất trong lịch sử".

"Mối đe dọa này lớn hơn nhiều so với những gì chúng ta đã trải qua vào thập niên 1970, những cú sốc giá dầu, và cũng lớn hơn cú sốc giá khí đốt tự nhiên mà chúng ta đã trải qua sau khi Nga xâm lược Ukraine," ông nói với BBC.

Nhưng trong khi việc đóng cửa eo biển Hormuz gây gián đoạn nguồn cung toàn cầu, một số ý kiến cho rằng thế giới hiện nay có khả năng chống chịu tốt hơn trước những cú sốc như vậy.

Cuộc khủng hoảng dầu mỏ 1970

Cuộc khủng hoảng dầu mỏ thập niên 1970 "khác biệt về cơ bản" so với ngày nay, vì cú sốc dầu mỏ khi đó là "kết quả của một quyết định chính sách có chủ đích", nhà kinh tế học, Tiến sĩ Carol Nakhle, nói với BBC.

Vào tháng 10/1973, các nhà sản xuất dầu mỏ Ả Rập đã áp lệnh cấm vận lên một nhóm quốc gia do Mỹ dẫn đầu - vốn là bên ủng hộ Israel trong cuộc chiến Yom Kippur, ngày lễ Chuộc Tội của người Do Thái.

Chính sách đó đi kèm với việc các nhà sản xuất dầu mỏ Ả Rập phối hợp cắt giảm sản lượng dầu.

"Kết quả là chỉ trong vài tháng giá dầu tăng gần gấp bốn lần," Tiến sĩ Nakhle, người hiện cũng là giám đốc điều hành Crystol Energy, nói.

Điều này khiến cho các quốc gia tiêu dùng dầu lớn đã phải áp dụng phân phối nhiên liệu định mức, và kích hoạt một "cuộc khủng hoảng kinh tế và tài chính toàn cầu" với những hậu quả lâu dài, theo Tiến sĩ Nakhle.

Tiến sĩ Tiarnán Heaney, một nhà nghiên cứu tại Đại học Queen's Belfast, cho biết giá dầu cao đã đẩy lạm phát tăng trên diện rộng, "có nghĩa là các doanh nghiệp cắt giảm chi tiêu hơn nữa và tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt".

"Điều này đã gây ra những hậu quả dây chuyền nghiêm trọng, làm tổn hại đến cấu trúc xã hội của nhiều quốc gia với các cuộc đình công lan rộng, bất ổn và gia tăng nghèo đói khi nhiều hộ gia đình phải vật lộn để kiếm sống," ông nói.

Cả Mỹ và Anh đều trải qua suy thoái kinh tế kéo dài từ năm 1973 đến năm 1975, và cuộc khủng hoảng này cũng góp phần vào sự sụp đổ của chính phủ Bảo thủ của ông Ted Heath vào năm 1974.

Một cú sốc dầu mỏ thứ hai xảy ra vào năm 1979, gắn với cuộc Cách mạng Iran.

Cuộc khủng hoảng dầu mỏ hiện nay

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến tranh với Iran cách đây một tháng, hoạt động vận tải hàng hải đã bị đóng băng hoàn toàn do eo biển Hormuz đóng cửa.

Điều đó đã làm gián đoạn vận tải dầu, khí đốt và các mặt hàng thiết yếu khác từ các quốc gia vùng Vịnh, vốn thường xuất khẩu khoảng một phần năm lượng dầu mỏ của thế giới.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã thử nhiều chiến thuật khác nhau để khôi phục lại dòng chảy dầu từ vùng Vịnh, bao gồm kêu gọi các quốc gia đồng minh cử tàu chiến hộ tống và đe dọa sẽ giáng đòn mạnh hơn vào Iran nếu nước này không cho phép tàu thuyền đi qua eo biển một cách an toàn.

Nhưng ông Jensen, người hiện đang điều hành công ty tư vấn Vespucci Maritime, nói với chương trình Today của BBC rằng phần lớn lượng dầu rời khỏi vùng Vịnh hơn một tháng trước vẫn đang được vận chuyển đến các nhà máy lọc dầu trên khắp thế giới, và dòng chảy đó sẽ sớm dừng lại.

"Vì vậy, tình trạng thiếu dầu mà chúng ta đang chứng kiến ​​sẽ chỉ trở nên tồi tệ hơn, ngay cả khi eo biển Hormuz bỗng nhiên được cửa trở lại vào ngày mai," ông nói.

"Chúng ta sẽ phải đối mặt với chi phí năng lượng khổng lồ, không chỉ trong khi cuộc khủng hoảng này diễn ra mà còn trong vòng 6 đến 12 tháng sau khi kết thúc."

Cuộc khủng hoảng hiện tại có thể trở nên tồi tệ hơn cú sốc những năm 1970?

Bà Nakhle, hiện cũng là tổng thư ký Câu lạc bộ Năng lượng Ả Rập, cho biết thị trường dầu mỏ đa dạng hơn so với thập niên 1970, trong khi tổng lượng tiêu thụ cũng giảm đáng kể.

Bà tin rằng mặc dù giá hiện tại cao, nhưng cuộc khủng hoảng hiện nay không nghiêm trọng bằng.

"Mặc dù sự gián đoạn về khối lượng mà chúng ta đang chứng kiến ​​là đáng kể - có thể nói là lớn nhất trong lịch sử gần đây - thị trường hiện có khả năng chống chịu tốt hơn nhiều so với thập niên 1970," bà nói.

"Thị trường đa dạng hơn, ít phụ thuộc vào dầu hơn, và được trang bị các cơ chế dự phòng và ứng phó khẩn cấp tốt hơn."

Tiến sĩ Heaney nhận định bối cảnh hiện nay có những khác biệt mang lại lợi thế cho thế giới, trong đó có sự hiểu biết hơn về nền kinh tế và nhiều quốc gia nắm giữ trữ lượng dầu mỏ hơn.

"Kịch bản tốt nhất là chấm dứt cuộc xung đột này càng nhanh càng tốt và khôi phục lại sự ổn định."

Bà Alicia Garcia Herrero, Kinh tế trưởng khu vực châu Á Thái Bình Dương tại Natixis CIB, cho rằng mặc dù các cú sốc dầu mỏ những năm 1970 đã đẩy giá lên cao "ngất trời", nhưng điều đó cũng chỉ cắt giảm nguồn cung toàn cầu từ 5-7%.

Ngược lại, cuộc khủng hoảng hiện nay ảnh hưởng đến 20% nguồn cung của thế giới, "làm lu mờ cú sốc những năm 1970", bà nói.

"Cuộc khủng hoảng chiến tranh Iran hiện nay có thể trở thành một cú sốc lớn hơn nếu tình hình không sớm được cải thiện," bà nói thêm, đồng thời cho biết đây cũng là cuộc khủng hoảng về nguồn cung khí đốt và các sản phẩm lọc dầu khác.

"Hậu quả của điều này là chúng ta có thể phải đối mặt với những đợt tăng giá mạnh hơn, lạm phát lan rộng hơn và nguy cơ suy thoái kinh tế sâu sắc hơn, đặc biệt là ở châu Á, nơi phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu," bà nói.

"Lượng dự trữ và hiệu quả sử dụng nhiên liệu mang lại một số lớp đệm mà các sự kiện những năm 1970 thiếu, nhưng quy mô nguồn cung bị mất hiện nay quá lớn khiến tình hình trở nên tồi tệ hơn, và chưa thấy có giải pháp nhanh chóng nào trong tầm mắt."