'Ký ức của một thế hệ': Trung Quốc tiếc thương 'người chỉ đường cho học sinh nghèo' đột tử

Trong vòng một thập niên qua, Trương Tuyết Phong đã trở thành một trong những cái tên được giới trẻ Trung Quốc biết đến nhiều nhất.

Với hơn 26 triệu người theo dõi trên Douyin, phiên bản TikTok nội địa của Trung Quốc, người đàn ông 41 tuổi này là một trong những người có tầm ảnh hưởng nổi bật nhất tại quốc gia tỷ dân – dù ông xây dựng danh tiếng trong một lĩnh vực khá đặc thù.

Bằng cách đưa ra lời khuyên cho học sinh và phụ huynh về việc nộp đơn vào đại học và lựa chọn chuyên ngành, ông tìm cách giúp họ đạt được điều mà nhiều người coi là mục tiêu quan trọng nhất: cơ hội việc làm tốt hơn.

Vấn đề việc làm rất phức tạp ở Trung Quốc, và ông Trương nổi tiếng với cách tiếp cận cực kỳ thực dụng. Điều này cũng khiến ông trở thành một nhân vật gây nhiều tranh cãi.

Ông từng tuyên bố rằng "bất kỳ ngành nào cũng tốt hơn báo chí" và mô tả các ngành khoa học xã hội – nhân văn là "ngành dịch vụ phục vụ người khác".

Truyền thông Trung Quốc thường liên kết sự nổi tiếng của ông Trương với nỗi lo lắng lan rộng trong xã hội, xuất phát từ nền kinh tế suy thoái và tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên cao. Tuy nhiên, ông Trương vẫn là một nhân vật gây chia rẽ.

Những người ủng hộ cho rằng Trương Tuyết Phong đã thay đổi cuộc đời họ bằng cách cung cấp thông tin mà các gia đình bình thường không có nguồn lực sẽ khó tiếp cận được. Trong khi đó, các ý kiến chỉ trích cho rằng lời khuyên của ông mang tính thực dụng hẹp hòi và cuối cùng không có ích cho xã hội.

Nhưng những cuộc tranh luận như vậy đã đột ngột dừng lại vào hôm 24/3. Cái tên Trương Tuyết Phong đã trở thành từ khóa tìm kiếm thịnh hành vào buổi chiều hôm đó, giữa những tin đồn rằng ông đã ngã quỵ khi đang tập thể dục. Vài giờ sau, một thông báo xuất hiện trên các tài khoản mạng xã hội của ông Trương cho biết ông đã qua đời vì ngừng tim.

Những lời chia buồn xuất hiện gần như ngay lập tức. Cái chết của ông được các kênh truyền thông nhà nước lớn đưa tin, bao gồm CCTV và Nhân dân Nhật báo, và trên mạng xã hội, hashtag "Trương Truyết Phong qua đời" đã thu hút hơn 600 triệu lượt xem trong vòng chưa đầy 24 giờ.

"Thật đáng tiếc – ông ấy thực sự đã thay đổi cuộc đời của nhiều gia đình không có định hướng, không có nền tảng," một bình luận trên mạng xã hội Weibo viết. Bình luận này đã nhận được hơn 1.000 lượt thích.

Hành trình thăng tiến của Trương Tuyết Phong

Sự vươn lên của Trương Tuyết Phong phản ánh ước mơ của hàng triệu người theo dõi ông: một người xuất thân từ thị trấn nhỏ nhưng có thể leo lên nấc thang xã hội bằng cách tự tạo con đường riêng.

Trương Tuyết Phong, tên khai sinh là Trương Tử Bưu, sinh vào tháng 5/1984 tại một huyện nhỏ ở Tề Tề Cáp Nhĩ, thành phố thuộc tỉnh Hắc Long Giang, phía đông bắc Trung Quốc.

Ông theo học ngành kỹ thuật cấp thoát nước tại Đại học Trịnh Châu ở miền trung Trung Quốc. Sau khi tốt nghiệp vào năm 2007, ông gia nhập một trung tâm luyện thi ở Bắc Kinh chuyên giúp sinh viên đại học chuẩn bị cho kỳ thi tuyển sinh sau đại học quốc gia.

Ở một đất nước mà giáo dục từ lâu đã được coi là chìa khóa dẫn đến thành công, nhiều người Trung Quốc tin rằng một số bước ngoặt quan trọng nhất trong cuộc đời có thể phụ thuộc vào một vài kỳ thi quan trọng: kỳ thi đại học (Cao khảo); kỳ thi sau đại học (Khảo nghiên); và kỳ thi công chức (Khảo công).

Trương Tuyết Phong bước vào ngành luyện thi vào thời điểm ngành này đang nở rộ. Nền kinh tế Trung Quốc khi đó đang tăng trưởng mạnh – trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào năm 2010 – và số lượng sinh viên đại học cũng tăng nhanh. Năm 1998, Trung Quốc chỉ có 1 triệu sinh viên nhập học mới; đến năm 2008, con số này đã tăng vọt lên 5,99 triệu.

Việc mở rộng tuyển sinh đại học đã mang lại cơ hội cho nhiều gia đình thu nhập thấp và ở nông thôn, lần đầu tiên họ có thể cho con cái vào đại học.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng sự tăng trưởng nhanh chóng này cũng dẫn đến chất lượng giảng dạy giảm sút và tình trạng dư thừa sinh viên tốt nghiệp trên thị trường lao động.

"Thời mà bằng đại học đảm bảo một công việc tốt đã qua rồi, và sinh viên tốt nghiệp hiện phải đối mặt với áp lực việc làm rất lớn," ông Hướng Biểu, giám đốc Viện Nhân học Xã hội Max Planck có trụ sở tại Đức, cho biết.

Theo ông Hướng, điều này, cùng với sự bất bình đẳng ngày càng gia tăng trong xã hội Trung Quốc, đã đặt gánh nặng lớn lên các gia đình thu nhập thấp, khiến mọi người "ngày càng coi giáo dục là con đường cuối cùng để các gia đình và cá nhân đạt được sự thăng tiến xã hội".

Khi quy mô tuyển sinh đại học mở rộng, hệ thống tuyển sinh cũng trở nên phức tạp hơn. Quy định tuyển sinh có thể khác nhau tùy theo tỉnh; trong mô hình được áp dụng ở Thượng Hải, sinh viên có thể đăng ký tối đa 96 chuyên ngành. Trong khi đó, đối với bậc sau đại học, người nộp đơn phải chọn một chuyên ngành duy nhất tại một trường đại học duy nhất trong số gần 1.000 cơ sở giáo dục.

Đối với các học sinh và phụ huynh đang cảm thấy choáng ngợp trước những hệ thống phức tạp này, ông Trương đã mang đến sự rõ ràng.

Năm 2016, ông trở nên nổi tiếng sau khi thuyết trình "Giải mã 34 trường '985' trong 7 phút" - một video tóm tắt cách 34 trường đại học hàng đầu tự đặt ra tiêu chuẩn tuyển sinh riêng, thay vì tuân theo điểm chuẩn quốc gia.

Với phong cách lôi cuốn và hài hước, ông Trương giúp những thông tin phức tạp trở nên dễ hiểu - và sự nghiệp của ông bắt đầu bùng nổ từ đó.

Một nhân vật gây tranh cãi

Từ đó trở đi, ông Trương xuất hiện trên nhiều chương trình truyền hình và giải trí, và cuối cùng ông thành lập công ty riêng, xây dựng sự hiện diện mạnh mẽ trên mạng xã hội, cung cấp dịch vụ tư vấn cho học sinh và phụ huynh sẵn sàng trả phí cao.

Nền tảng nổi bật nhất của ông chính là mạng xã hội. Trên các mạng xã hội như Douyin, ông Trương thường livestream hàng giờ và đăng các đoạn clip nhắm tới những phụ huynh lo lắng đang tìm kiếm sự giúp đỡ trong việc chọn ngành học – và xa hơn là con đường nghề nghiệp ổn định cho con cái.

Ông trả lời những câu hỏi như "Con gái có nên học ngành kỹ thuật điện không?" và "Sinh viên tốt nghiệp ngành luật có khả năng tìm được việc làm cao đến mức nào?" và trả lời một cách thẳng thắn đặc trưng.

Trương Tuyết Phong hiểu rõ từng ngành học, từng trường đại học và từng con đường nghề nghiệp đến mức ông nói với sự chắc chắn tuyệt đối.

Trong một buổi livestream, khi được hỏi về ngành tài chính, ông gần như hét lên: "Việc bạn tìm được công việc tốt hay không chẳng liên quan gì đến điểm số… Tất cả phụ thuộc vào việc bạn có nguồn lực phù hợp hay không."

Đối với những người theo dõi của mình, ông đã đưa ra một công thức rõ ràng cho việc lập kế hoạch tương lai mà các trường đại học không thể cung cấp. Ông thường nói những điều như: "Nếu bạn không học ở một trường đại học hàng đầu và lại làm việc ở một nơi khác với nơi bạn học - bạn sẽ thất bại."

Ông khuyên sinh viên khối khoa học xã hội và nhân văn nên học luật, kế toán hoặc văn học Trung Quốc, vì những ngành này thường dẫn đến cơ hội tuyển dụng sau kỳ thi công chức. Với các ngành như sinh học, hóa học hay khoa học môi trường, ông cảnh báo rằng để có việc làm tốt thường phải học lên đến tiến sĩ.

Tuy nhiên, lời khuyên của ông Trương không được tất cả mọi người chấp nhận.

“Chúng ta không thể khuyên bất kỳ sinh viên nào chọn ngành chỉ vì đó là 'ngành tốt'. Điều đó giống như bác sĩ chẩn đoán mà không khám bệnh," ông Hùng Bính Kỳ, từ Viện Nghiên cứu Giáo dục Thế kỷ 21 tại Bắc Kinh, nhận xét. "Ông ấy hoàn toàn bỏ qua năng lực học tập và sự phát triển toàn diện của sinh viên."

Nhưng ông Trương và những người ủng hộ lập luận rằng các gia đình bình thường không có điều kiện để ưu tiên cá tính hay sở thích cá nhân.

"Tất cả những gì tôi làm là cứu vớt những đứa trẻ từ các gia đình bình thường," ông từng nói trong một buổi livestream. "Cái giá của việc thử nghiệm là quá đắt đối với con cái chúng ta."

Ông cũng không xa lạ với những tranh cãi do những phát ngôn gay gắt của mình. Sau khi nói rằng ông sẽ "loại bỏ những đứa trẻ chỉ muốn học báo chí" và tuyên bố "bạn có thể nhắm mắt chọn bất kỳ ngành nào trong danh mục đại học của Trung Quốc mà vẫn tốt hơn báo chí," nhiều giáo sư báo chí đã công khai chỉ trích ông là "lố bịch" và "gây hiểu lầm".

Vào tháng 9/2025, ông Trương bị cấm sử dụng tất cả các nền tảng mạng xã hội trong gần một tháng, sau khi chính quyền viện dẫn lý do "sử dụng ngôn từ tục tĩu và xúc phạm trong thời gian dài" trong các buổi phát trực tiếp.

Sau khi được hoạt động trở lại, ông đã xin lỗi, nói rằng mình "đã quá thẳng thắn và cực đoan trong lời nói, làm tổn thương nhiều người và khiến mình sao nhãng trách nhiệm của một người của công chúng".

Một số người ủng hộ ông Trương lại không đồng ý.

"Mọi điều ông ấy làm chỉ là vén tấm màn mong manh đó sớm hơn, đặt thực tế bên ngoài căn phòng lên bàn một cách rõ ràng," một bài đăng trên nền tảng Tiểu Hồng Thư viết sau khi ông qua đời.

"Trong một thời đại bị định hình bởi góc nhìn của tầng lớp tinh hoa, lời nói của ông có thể thiếu sự mềm mại, nhưng lại đưa ra lời khuyên cho những người bình thường - những người gần như không có chỗ cho sai lầm."

Sau khi trở lại trên mạng, ông Trương đã cẩn trọng hơn trong lời nói, nhưng vẫn tiếp tục làm việc siêng năng như trước. Hôm 24/3, ngày ông qua đời, ông đã phát trực tiếp vào buổi sáng và yêu cầu mọi người quay lại vào buổi tối.

Không ai ngờ rằng đó sẽ là những lời cuối cùng của ông dành cho công chúng.

Cái chết của ông Trương đã gây chấn động trên mạng, nhưng cũng khơi dậy một làn sóng suy ngẫm: về việc ông đã mang lại nhiều lợi ích hay tác hại hơn, hay nỗi lo lắng về giáo dục đã thúc đẩy sự thăng tiến của ông thế nào, và cái giá cuối cùng để đạt được thành công trong xã hội Trung Quốc.

Năm 2024, Trương Tuyết Phong từng nói rằng ông muốn được nhớ đến như "ký ức của một thế hệ người Trung Quốc" trong tương lai, khi những sinh viên chịu ảnh hưởng của ông có thể có bằng cấp tốt, công việc tốt và cuộc sống tốt đẹp.

"Ông đã đạt được mục tiêu đó. Chúng tôi sẽ không quên ông", theo một bình luận được thích nhiều nhất trên Douyin sau khi ông qua đời.