Trung Quốc muốn đóng vai hòa giải trong cuộc chiến Iran – liệu có thành công?

Khi chiến tranh ở Trung Đông bước sang tháng thứ hai, gây nghẽn nguồn cung năng lượng toàn cầu và đẩy giá dầu lên cao, Trung Quốc đang tìm cách can thiệp trong vai trò người hòa giải.

Điều này diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố hành động quân sự của Mỹ tại Iran có thể kết thúc trong "hai đến ba tuần", nhưng chưa rõ cách thức và kết quả sẽ ra sao.

Trung Quốc tham gia cùng Pakistan – quốc gia bất ngờ trở thành trung gian trong cuộc chiến Mỹ-Israel chống Iran. Các quan chức ở Bắc Kinh và Islamabad đã trình bày một kế hoạch năm điểm nhằm thiết lập lệnh ngừng bắn và mở lại tuyến vận tải chiến lược là eo biển Hormuz.

Pakistan, một đồng minh của Mỹ, dường như đã thuyết phục được ông Trump để đóng vai trò trung gian cho cuộc xung đột này.

Trong khi đó, Trung Quốc tham gia với tư cách đối thủ của Mỹ, trong bối cảnh sắp diễn ra cuộc đàm phán thương mại quan trọng giữa Chủ tịch Tập Cận Bình và ông Trump vào tháng tới.

"Sự hỗ trợ của Trung Quốc trong trường hợp này là rất quan trọng," ông Chu Vĩnh Bưu, chuyên gia Trung Đông và giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Afghanistan tại Đại học Lan Châu, nhận định.

"Về mặt đạo đức, chính trị và ngoại giao, Trung Quốc đang cung cấp sự ủng hộ toàn diện với hy vọng Pakistan có thể đóng vai trò đặc biệt hơn."

Đây cũng là sự thay đổi đáng chú ý của Bắc Kinh vì phản ứng chính thức của họ trước chiến tranh cho đến nay khá thận trọng. Vậy tại sao Trung Quốc lại can thiệp lúc này?

Kế hoạch hòa bình được soạn thảo sau khi Bộ trưởng Ngoại giao Pakistan bay tới Bắc Kinh để tìm kiếm sự hỗ trợ cho nỗ lực đàm phán.

Nỗ lực của ông dường như đã thành công. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết hai bên đang có những "nỗ lực mới nhằm thúc đẩy hòa bình." Thông cáo chung đồng thuận rằng đối thoại và ngoại giao là lựa chọn khả thi duy nhất để giải quyết xung đột, đồng thời kêu gọi bảo vệ các tuyến đường thủy, kể cả eo biển bị phong tỏa.

Dầu mỏ không phải mối quan tâm duy nhất.

Trung Quốc – nước nhập khẩu dầu thô lớn nhất thế giới – hiện có đủ dự trữ cho vài tháng tới.

Có lẽ Bắc Kinh quyết định đóng vai trò người hòa giải vì chiến tranh tại Iran đe dọa điều mà ông Tập coi trọng: sự ổn định.

Trung Quốc cần một nền kinh tế toàn cầu ổn định, vì nước này phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu để hồi sinh nền kinh tế nội địa đang suy yếu.

"Nếu kinh tế thế giới bắt đầu chậm lại do cú sốc năng lượng, các nhà máy và xuất khẩu của Trung Quốc sẽ bị ảnh hưởng nặng nề," ông Matt Pottinger – Chủ tịch Chương trình Trung Quốc tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ – nhận xét.

"Đó là lý do khi tôi thấy Ngoại trưởng Trung Quốc trong tuần này khuyên Iran cần chúng ta cần tìm cách kết thúc chiến tranh, tôi cho rằng có sự chân thành ở đó. Tôi nghĩ Bắc Kinh có phần lo ngại về tác động nếu xảy ra một cú sốc năng lượng kéo dài."

Đã có những lo ngại rằng khu vực công nghiệp trọng điểm của Trung Quốc – vốn được coi là "công xưởng của thế giới" – sẽ bị ảnh hưởng lâu dài nếu cuộc khủng hoảng tiếp diễn.

Việc phải trả giá cao hơn cho dầu ảnh hưởng tới toàn bộ chuỗi cung ứng: từ nhựa để làm đồ chơi, vật liệu cho vải tổng hợp hiện đại, tới hàng trăm linh kiện trong điện thoại, ô tô điện và bán dẫn.

Cuộc chiến thương mại Mỹ-Trung dưới thời ông Trump đã khiến nhiều doanh nghiệp Trung Quốc tìm kiếm thị trường mới trên toàn cầu.

Hệ quả là xuất khẩu của China sang khu vực Trung Đông đã tăng trưởng với tốc độ gần gấp đôi so với mức tăng sang các thị trường còn lại của thế giới trong năm ngoái. Khu vực này hiện là thị trường phát triển nhanh nhất đối với xe điện, đồng thời Trung Quốc cũng là nhà đầu tư lớn nhất vào lĩnh vực khử mặn tại Trung Đông – khu vực luôn khan hiếm nước ngọt.

Tập đoàn Power Construction Corporation of China có các dự án tại Ả Rập Xê Út, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất, Oman và Iraq.

Nhờ quan hệ kinh tế, Trung Quốc đã xây dựng quan hệ với cả đồng minh Mỹ – như Ả Rập Xê Út – và đối thủ của Mỹ như Iran.

Tehran và Bắc Kinh có quan hệ đối tác kéo dài nhiều thập kỷ. Trung Quốc là đối tác thương mại hàng đầu của Iran, mua khoảng 80% dầu của nước này.

Chính phủ Trung Quốc từng đóng vai trò hòa giải tại Trung Đông, dù hiệu quả còn hạn chế.

Năm 2023, Trung Quốc làm trung gian một thỏa thuận giữa Ả Rập Xê Út và Iran – hai đối thủ đối đầu trong các cuộc chiến ủy nhiệm ở khu vực. Họ cắt đứt quan hệ năm 2016 sau khi Ả Rập Xê Út hành quyết một học giả Hồi giáo Shia, khiến người dân Iran biểu tình và tấn công đại sứ quán ở Tehran.

Sau khi Trung Quốc đứng ra trung gian, hai bên đồng ý tái thiết lập quan hệ ngoại giao. Điều này có lợi cho Bắc Kinh, vì quan hệ ngoại giao tốt hơn giữa Ả Rập Xê Út và Iran sẽ giảm nguy cơ căng thẳng khu vực.

Một năm sau, Trung Quốc tiếp đón lãnh đạo 14 phe phái Palestine, trong đó có Fatah và Hamas. Cuộc đối thoại dẫn tới việc thành lập chính phủ đoàn kết quốc gia cho Bờ Tây và Dải Gaza.

Thông cáo này thể hiện ý định nhiều hơn là một thỏa thuận toàn diện, nhưng một lần nữa cho thấy vai trò Trung Quốc có thể đóng và sự quan tâm của nước này tới ổn định khu vực.

Những mối quan hệ đối tác của Trung Quốc trên thế giới không đi kèm bảo đảm an ninh hay hậu thuẫn quân sự.

Với Bắc Kinh, kinh tế là ưu tiên hàng đầu – và chính sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế với các nước trong khu vực giúp Trung Quốc có ảnh hưởng và đẩy mạnh quyền lực mềm.

"Trung Quốc thận trọng khi bị cuốn vào các xung đột rộng hơn," ông Chu Vĩnh Bưu nói. "Ưu tiên của họ, cả trong nước lẫn chính sách đối ngoại, là phát triển kinh tế. Có sự đồng thuận rằng Trung Quốc không nên liều lĩnh tham gia chiến tranh."

Nhưng cách tiếp cận này có giới hạn. Ngay cả khi muốn, Trung Quốc không có năng lực quân sự tại khu vực.

Mỹ có căn cứ ở tất cả các quốc gia Vùng Vịnh, trong khi căn cứ gần nhất của Trung Quốc ở Djibouti, Đông Phi, chỉ được thành lập năm 2017 và là trung tâm hậu cần chống cướp biển, không phải căn cứ để triển khai sức mạnh quân sự.

Trong chiến tranh Israel-Iran năm 2025, Trung Quốc đứng ngoài và hỗ trợ tối thiểu, cho thấy sự hạn chế trong vai trò đối tác.

Về kế hoạch hòa bình mới nhất, Mỹ và Iran chưa phản hồi, nhưng việc thúc đẩy sáng kiến này cho phép ông Tập đóng vai trò trung gian trung lập và người hòa giải – đồng thời tạo sự tương phản với lãnh đạo siêu cường còn lại là Mỹ.

Uy tín của Bắc Kinh trong vai người chơi quốc tế thực dụng đi kèm nhiều điều kiện. Mối dây liên kết với Nga làm dấy lên câu hỏi về tính trung lập. Việc kiểm soát Hong Kong ngày càng chặt và những lời đe dọa liên tục nhằm vào Đài Loan tự trị cũng là mối quan ngại lớn.

Giới lãnh đạo Trung Quốc tránh thảo luận về nhân quyền, và không bao giờ lên án các chế độ vi phạm quyền con người hay lạm quyền. Tất cả điều này khiến ông Tập trở thành người ít có khả năng làm phát ngôn viên cho trật tự quốc tế dựa trên luật lệ toàn cầu.

Tuy nhiên, Trung Quốc là một cường quốc toàn cầu với lợi ích chiến lược. Nước này đã chứng tỏ có ảnh hưởng tại Trung Đông, và chắc chắn có tham vọng mở rộng quyền lực trong tương lai.