Khi người Mỹ cũng bỏ nước ra đi – đâu mới là nhà?

Có nhiều người rời nước Mỹ, chọn một nơi khác để sinh sống và làm việc trong thời gian gần đây. BBC News Tiếng Việt xin giới thiệu bài viết của tác giả Hà Giang về vấn đề này.

Tôi không nhớ mình xem nước Mỹ là nhà từ bao giờ. Có lẽ điều đó xảy ra từ từ, như cách người ta dần dà quen với một căn phòng mình đi thuê: ban đầu chỉ là chỗ ở tạm, rồi một ngày nào đó nhìn lại thấy mình đã gởi gắm hết mọi thứ quý giá vào đó – và không còn nơi nào khác để trở về.

Ở Mỹ đã hơn 50 năm, tôi chẳng bao giờ nghĩ có ngày mình sẽ đọc tin người Mỹ đang bỏ nơi tôi đã tìm đến để ra đi.

Một phóng sự đặc biệt đăng ngày 27/2/2026 của tờ Wall Street Journal kể tỉ mỉ về những người "bỏ nước ra đi" này, trong đó có Chris Ford, một người đàn ông chuyển nhà từ Dallas sang Berlin, Đức.

Lý do ông đưa ra, tôi đã phải đọc đi đọc lại hai lần: "tôi không muốn con trai năm tuổi phải tập cách đối phó khi có kẻ xả súng vào trường, trong lớp học mẫu giáo" – điều mà 95% trường công lập Mỹ hiện nay bắt buộc, kể từ sau vụ thảm sát Columbine năm 1999.

Còn nhớ, lúc đọc xong bài viết ấy tôi đã ngồi thừ với tách cà phê, nghĩ đến chuyến đi của mình.

Ngày 29/4/1975, tôi và đứa em trai theo một số người thân đến Hải quân Công xưởng, leo lên một chiếc tàu chiến của Việt Nam Cộng hòa rồi từ đó được tàu đổ bộ USS Mount Vernon vớt lên tại hải phận quốc tế. Lúc đó, với tôi, nước Mỹ chỉ là một khái niệm mơ hồ, xa xôi, gần như chỉ có thật trong phim ảnh – nhưng tôi đã chọn nó, hay đúng hơn là chọn cái hướng mà nó đại diện. Tự do. Bình quyền. Một chỗ để đứng mà không ai có thể giật đi chỉ vì màu da.

Hơn 50 năm sau, những người sinh ra trên mảnh đất đó đang trả 2.350 đô la – mức phí chính thức của chính phủ Mỹ – để xin từ bỏ quốc tịch. Danh sách chờ dài cả tháng. Và năm ngoái, lần đầu tiên kể từ thời Đại Khủng hoảng thập niên 1930, nước Mỹ có nhiều người rời đi hơn số người tìm đến.

Tôi thấy mình hơi có cảm giác bất an về điều này.

Những người bỏ nước Mỹ ra đi

Michael Le Blanc, 56 tuổi, cựu giám đốc sáng tạo (creative producer) tại Adobe và Paramount, rời Los Angeles sau lần thứ hai đứa con trai tám tuổi phải co rúm dưới bàn học trong một buổi học cách ứng phó với trường hợp lớp học bị kẻ xả súng tấn công. Lần thứ nhất ông còn tự nhủ đó là chuyện có thể hiểu được. Lần thứ hai, ông đặt vé máy bay, chuyển cả gia đình sang Lisbon, Bồ Đào Nha. Vợ ông, Stephanie, xưa là cố vấn học thuật, giờ bán bất động sản ở Lisbon – cho người Mỹ mới sang. Le Blanc nói: "Tôi không ngờ ở đây xung quanh tôi toàn người Mỹ."

Theo Wall Street Journal, số người Mỹ sống tại Bồ Đào Nha đã tăng hơn 500% kể từ sau đại dịch Covid – riêng năm 2024 tăng thêm 36%. Hơn 58% người mua nhà ngoại quốc ở nước này hiện là người Mỹ. Giá nhà ở một số khu phố cổ xưa tại Lisbon đã tăng gấp đôi trong vòng năm năm qua.

Chris Ford, 41 tuổi, làm việc cho một công ty bất động sản ở Dallas, cũng rời nước Mỹ vì lý do tương tự như Le Blanc. Ông chuyển sang Berlin, tham gia điều hành một giải bóng chày thiếu nhi – đội bóng tăng gấp đôi mỗi năm trong ba năm liên tiếp, toàn là trẻ em Mỹ. Ông nói: "Lương tôi ở Mỹ cao hơn, nhưng đời sống ở châu Âu thú vị hơn." Năm 2025, số người Mỹ chuyển sang Đức nhiều hơn số người Đức sang Mỹ - lần đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ điều đó xảy ra.

Kelly McCoy, 45 tuổi, đến từ Buffalo, New York, bỏ Mỹ đi vì lý do khác. Làm trong ngành bảo hiểm với mức lương 80.000 đô la mỗi năm, nhưng bà vẫn có một đời sống thiếu trước hụt sau, cho đến khi dọn sang Albania năm 2024.

Albania là một quốc gia nhỏ bé ở Đông Nam Âu, từng là một trong những chế độ cộng sản khép kín nhất thế giới, nay đang mở cửa và thu hút được nhiều người Mỹ vì giá sinh hoạt rất thấp. Sau khi đến đây, lúc bị tai nạn, gãy tay và chấn thương đầu, bà McCoy được điều trị tại bệnh viện địa phương – và ngơ ngác vì không ai đến thu tiền. "Ở Albania chỉ cần 1.000 đô la mỗi tháng là quá đủ sống." Bà nói, và cho biết hiện đang tư vấn cho những người Mỹ khác muốn làm điều tương tự – gồm cả những người sống bằng trợ cấp xã hội và trợ cấp khuyết tật (disability).

Kelly McCoy không phải là người duy nhất tư vấn cho những ai muốn rời nước Mỹ.

Bà Jen Barnett, 54 tuổi, cư dân bang Alabama, đã lập hẳn một công ty chuyên giúp người Mỹ qua nước khác sinh sống, có tên là Expatsi. Bản thân bà cũng chuyển sang Yucatán, Mexico vào năm 2024. Năm ngoái công ty Expatsi tổ chức ba chuyến khảo sát địa điểm cho khách hàng. Năm nay Expatsi có 57 chuyến như vậy.

Mục tiêu của Expatsi được Barnett nói thẳng thừng: đưa một triệu người Mỹ ra nước ngoài. "Trước đây người Mỹ bỏ đi thường là dân phiêu lưu mạo hiểm, bằng cấp đầy mình. Giờ thì khác – họ là người bình thường. Như tôi." Bà nói, giọng gần như ngạc nhiên với chính mình.

Theo tính toán do Viện Brookings công bố tháng 1/2026, năm 2025 là lần đầu tiên kể từ năm 1935 – thời Đại Khủng hoảng (khi người Mỹ kéo nhau sang Liên Xô làm công nhân nhà máy thép) – nước Mỹ có nhiều người bỏ đi hơn số người tìm đến, ước tính khoảng 150.000 người.

Viện Brookings cũng dự báo tốc độ tăng trưởng việc làm có thể bị âm trong năm 2026 – người Mỹ bỏ đi không chỉ để lại chỗ trống trong gia đình, mà còn trong nền kinh tế.

Theo dữ liệu từ những công ty tư vấn di trú, số người Mỹ nộp đơn xin từ bỏ quốc tịch tăng 48% trong năm 2024. Nhu cầu này cao đến mức những người muốn từ bỏ quốc tịch phải chờ hàng tháng mới được đặt lịch hẹn tại lãnh sự quán – đó là bước đầu tiên trong thủ tục.

Người Mỹ đang bỏ phiếu bằng đôi chân – và chưa bao giờ nhiều người bỏ phiếu theo cách đó đến như vậy. Hàng triệu người đang đi học hay làm việc từ xa, và về hưu ở nước ngoài. Không phải vì họ ghét nước Mỹ – mà vì nước Mỹ, trong đầu họ, nơi an toàn, công bằng và đáng để ở lại, đang ngày càng khó tìm thấy trong thực tế.

"Với một số người Mỹ, giấc mơ Mỹ mới là không còn sống ở đó nữa." – Wall Street Journal viết.

Phải bỏ nhà ra đi tìm một nơi khác để sống chắc chắn không phải là một quyết định nhất thời.

Đâu mới là nhà?

Tôi rời Việt Nam cuối tháng Tư năm 1975 vì sợ. Không phải sợ súng đạn trong lớp học – mà sợ một thứ khác: sợ mất tự do, sợ sống trong một đất nước mà mình không còn có tiếng nói, không tạo được tương lai mình đã hình dung. Cái sợ đó đủ để tôi leo lên một chiếc tàu chiến không biết sẽ đi đâu, với một chiếc áo gối trong chỉ đựng cuốn nhật ký và vài thứ đồ dùng cá nhân xếp vội.

Chris Ford cũng sợ. Nhưng ông sợ ngay trên mảnh đất mà tôi đã tìm đến – nước Mỹ, trong giai đoạn này.

Nhưng điều tôi bất ngờ khi đọc bài báo của Wall Street Journal không phải là những con số. Không phải tên những thành phố họ đã tìm đến. Mà là cảm giác quen thuộc với lý do họ ra đi – cảm giác rằng nơi mình đang sống không còn đủ an toàn để gọi là nhà nữa.

Những năm đầu ở đây, nước Mỹ với tôi không phải và không thể là quê hương. Nó là những chỉ dẫn. Điền vào mẫu đơn này. Học tên con đường kia. Nói lại chữ đó cho đúng giọng để người ta hiểu. Đời sống khi ấy được đo bằng những điều rất thực tế: lấy được bằng lái xe, đi học, tìm việc làm, tiền lương, tiền nhà, tiền điện nước. Và cả cách giấu kín những cảm giác chơ vơ, không thấy mình thuộc về nơi mình đang ở.

Kelly McCoy cũng không thấy mình thuộc về – dù bà sinh ra ở đó. Lương 80.000 đôla mỗi năm không cho bà có đời sống thoải mái, nhất là khi có vấn đề sức khỏe. Cái cảm giác mình đang làm đúng mọi thứ nhưng vẫn không có chỗ đứng sao cho vững, tôi rất hiểu.

Rồi năm tháng chồng chất lên nhau. Tôi được bỏ phiếu lần đầu tiên và hiểu thế nào là tự do bầu cử. Tôi quen với việc dùng tiếng Anh ở sở, tiếng Việt ở nhà, là người Mỹ trong cách giao tiếp và là người Việt trong tâm khảm. Những buổi chiều lái xe xuống Little Saigon, chỉ cần nhìn một tấm bảng tiếng Việt cũng đủ làm mình chùng xuống một giây. Ở Little Saigon, tôi nhìn người Việt mình dựng lại một quê hương bằng những khu thương xá, những tòa soạn, những lá cờ vàng, những bản nhạc cũ không chịu chết.

Jen Barnett, người sáng lập Expatsi, cũng đang tìm cách dựng lại một điều gì đó – một cộng đồng người Mỹ ở Yucatán, Mexico, nơi 57 chuyến khảo sát địa điểm trong năm nay sẽ đưa thêm hàng ngàn người đến. Họ cũng đang tìm chỗ để thuộc về. Chỉ là theo hướng ngược lại.

Cảm giác đây là nhà không đến từ một khoảnh khắc lớn lao, mà từ sự tích tụ. Bằng chồng bản thảo trên bàn viết. Bằng con đường lái xe về lúc chạng vạng. Bằng lúc không còn cần nhìn bảng chỉ đường nữa. Bằng cách những nỗi bất an của nó đi thẳng vào máu mình: những thông điệp trong mùa bầu cử, những vụ nổ súng, cháy rừng, không khí chia rẽ ngày một dày lên xung quanh mình. Những điều đó không còn là tin tức của ai khác. Chúng thành thời tiết trong đời tôi.

Cảm giác đây không còn là nhà cũng đến từ từ.

Đã có những lúc tôi đến gần với cảm giác nơi này hình như không còn là nhà hơn tôi muốn thừa nhận. Gần đây nhất là khi nhìn thấy những hình ảnh nhân viên ICE bịt mặt, chặn bắt người với những cử chỉ hung bạo, thậm chí căm ghét, ngay trên giữa đường phố – những cảnh tượng mà gần suốt hơn 50 năm sống ở Mỹ tôi chưa từng thấy.

Tôi đã luôn tin vào điều khắc trên mặt tiền Tòa án Tối cao Mỹ: "Equal justice under law" – mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Đó không phải là niềm tin ngây thơ. Đó là điều nước Mỹ đã cam kết. Đó là lý do chính khiến tôi chọn nơi này làm nhà.

Nhìn những hình ảnh đó, lần đầu tiên tôi hiểu được – không phải bằng lý trí mà bằng cảm xúc – tại sao người ta có thể đứng dậy và rời khỏi nơi mình đã chôn nhau cắt rốn.

Việc ngày càng nhiều người Mỹ bỏ nơi tôi đã tìm đến để ra đi không khỏi làm tôi tự hỏi: liệu cái nơi mình gọi là nhà có thật sự vững như mình nghĩ?

Nhìn chung, quyết định bỏ đi của họ không quá khó hiểu. Người ta rời đi khi không còn cảm thấy an toàn – như Michael Le Blanc, không muốn con mình lớn lên trong nỗi sợ súng đạn. Người ta rời đi khi làm việc cật lực mà vẫn không đủ sống – như Kelly McCoy, lương 80.000 đôla mà vẫn giật gấu vá vai ở Buffalo. Người ta rời đi khi mất niềm tin rằng hệ thống sẽ bảo vệ mình – khi những điều mình từng coi là hiển nhiên ở một đất nước tự do bỗng không còn hiển nhiên nữa.

Đó không phải là những lý do nhỏ. Đó là những thứ mà người ta làm nền để xây cả một cuộc đời lên trên.

Theo Viện Brookings, năm 2025 nước Mỹ có nhiều người bỏ đi hơn số người tìm đến, và dự báo còn tăng trong năm 2026. Với một đất nước được xây dựng trên câu chuyện của những người tìm đến, a country of immigrants – đó là một tín hiệu đáng lo hơn bất kỳ chỉ số kinh tế nào.

Năm 2026 là năm nước Mỹ tròn 250 tuổi – 250 năm là vùng đất mà người ta tìm đến.

Liệu nước Mỹ, vùng đất của những người nhập cư, có đang trở thành một đất nước của những người muốn dứt áo ra đi?