«روز صفر» تهران؛ چطور ۱۰ میلیون نفر در پایتخت ایران در آستانه بی‌آبی قرار گرفته‌اند

یک شهروند تهرانی به بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «قطع آب و افت شدید فشار آن باعث شده که مجتمع‌های مسکونی یا خیلی زود آب‌شان تمام شود یا اصلا آبی نداشته باشند.»

او ادامه می‌دهد: «وقتی برق می‌رود، اینترنت و آسانسور هم از کار می‌افتند. در هوای گرم تابستان و آلودگی شدید هوا، شرایط واقعا غیرقابل تحمل می‌شود. اگر در خانه کودک خردسال یا سالمندی باشد، اوضاع بدتر هم هست، چون گاهی باید ساعت‌ها این وضعیت را تحمل کنند.»

در سراسر ایران، کمبود آب و قطعی‌های مکرر برق باعث افزایش نارضایتی عمومی شده است.

زندگی از آپارتمان‌های بلند پایتخت گرفته تا روستاهای خوزستان و سیستان و بلوچستان، به شکلی مختل شده که بسیاری آن را غیرقابل تحمل توصیف می‌کنند.

پس از پنج سال پیاپی خشکسالی و گرمای بی‌سابقه، تهران به نقطه‌ای نزدیک شده است که شیرهای آب شهری در آستانه خشک شدن قرار گرفته‌اند.

سطح ذخایر آب ایران به پایین‌ترین حد تاریخی رسیده، خاموشی‌های پیاپی به امری عادی تبدیل شده و نارضایتی عمومی رو به افزایش است.

«روز صفر»

مقام‌ها هشدار می‌دهند که اگر مصرف به‌طور چشمگیری کاهش نیابد، برخی مناطق پایتخت ممکن است طی چند هفته آینده با «روز صفر» روبه‌رو شوند. زمانی که شیرهای آب خانگی به‌صورت نوبتی قطع می‌شوند و آب تنها از طریق شیرهای عمومی یا تانکرها توزیع خواهد شد.

این هشدارها در ابتدای سال نیز مطرح شده بود و مقام‌ها مرتب آن را تکرار می‌کنند.

این هشدار در پی گرمای بی‌سابقه تابستان و فشار فزاینده بر شبکه فرسوده برق ایران مطرح شده است.

کاوه مدنی، مدیر موسسه آب، محیط‌زیست و بهداشت دانشگاه سازمان ملل متحد، در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی فارسی می‌گوید: «این فقط بحران آب نیست، بلکه نوعی ورشکستگی آبی است؛ سیستمی که آن‌قدر بیش‌ازحد برداشت شده که دیگر نمی‌توان خسارت‌هایش را به طور کامل جبران کرد.»

دنیل تسگای از کنوانسیون مبارزه با بیابان‌زایی سازمان ملل (یو‌ان‌سی‌سی‌دی) نیز می‌افزاید: «ایران نمونه‌ای‌ است از آنچه که در پی تلاقی کم‌آبی، تخریب سرزمین، تغییرات اقلیمی و ضعف در مدیریت رخ می‌دهد.»

او می‌گوید این وضعیت هشداری جدی برای سایر کشورهاست.

«روز صفر» در تهران چه معنایی خواهد داشت؟

در عمل، در صورت بروز «روز صفر»، بیمارستان‌ها و مراکز خدمات حیاتی در اولویت قرار می‌گیرند، در حالی که آب مصرفی خانوارها سهمیه‌بندی خواهد شد.

مسئولان می‌توانند آب محله‌ها را به‌صورت نوبتی قطع کنند.

خانواده‌های ثروتمند احتمالا مخازن ذخیره آب روی پشت‌بام نصب خواهند کرد، اما خانواده‌های کم‌درآمد برای دسترسی به آب با مشکل مواجه خواهند شد.

کاوه مدنی، استاد دانشگاه و معاون پیشین سازمان محیط زیست ایران، می‌گوید: «انسان‌ها بسیار مقاوم‌ هستند و سریع سازگار می‌شوند. نگرانی بزرگ‌تر من این است که اگر سال آینده هم خشک باشد، تابستان بعد به‌مراتب سخت‌تر خواهد بود.»

بی‌بی‌سی از وزارت خارجه ایران، سفارت ایران در لندن و همچنین کنسولگری این کشور در لندن خواسته است درباره برنامه‌های جمهوری اسلامی برای مقابله با کم‌آبی اظهارنظر کنند.

با این حال، هیچ‌یک به ایمیل‌ها و حتی نامه‌ای که مستقیماً به سفارت تحویل داده شد، پاسخی نداده‌اند.

مخازن به‌شدت خالی

تهران، پایتخت و بزرگ‌ترین شهر ایران با جمعیتی نزدیک به ۱۰ میلیون نفر است و تأمین آب آن به پنج سد اصلی وابسته است.

به گفته شرکت بهره‌بردار، یکی از این سدها، سد لار، عملا خشک شده و تنها با یک درصد از ظرفیت عادی خود کار می‌کند.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، از مردم خواسته است که مصرف آب را دست‌کم ۲۰ درصد کاهش دهند.

آمار رسمی نشان می‌دهد که در تیر ماه ۱۴۰۴ مصرف نسبت به سال گذشته ۱۳ درصد کاهش داشته است، اما مقام‌ها می‌گویند برای تامین آب در ماه‌های شهریور و مهر، باید ۱۲ درصد دیگر نیز کاهش یابد.

در تابستان ۱۴۰۴ برای صرفه‌جویی در مصرف انرژی، ادارات دولتی در تهران و برخی دیگر از شهرها به‌طور مرتب تعطیل می‌شدند؛ اقدامی که اعتراض برخی کسب‌وکارها را به دلیل زیان اقتصادی به دنبال داشت.

از خشکسالی تا «ورشکستگی آبی»

آمار رسمی نشان می‌دهد بارندگی در یک سال گذشته بین ۴۰ تا ۴۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت بوده است. در برخی استان‌ها این کاهش حتی به بیش از ۷۰ درصد رسیده است. اما اقلیم تنها بخشی از ماجراست.

کاوه مدنی می‌گوید: «این یک بحران آب نیست، بلکه ورشکستگی آبی است – وضعیتی که در آن خسارت‌ها دیگر به‌طور کامل جبران‌پذیر نیست و اقدامات کاهش‌دهنده کافی نخواهد بود.»

ایران طی دهه‌ها بیشتر از آنچه طبیعت می‌توانست تأمین کند آب مصرف کرده است: ابتدا رودخانه‌ها و سدها را خالی کرده، سپس به سراغ ذخایر زیرزمینی رفته است.

آقای مدنی تأکید می‌کند: «خشکسالی به‌تنهایی باعث این وضعیت نشده است. سوءمدیریت و مصرف بیش‌ازحد، بحران را مدت‌ها پیش از شدت گرفتن تغییرات اقلیمی رقم زد.»

بر اساس آمارها، بخش کشاورزی حدود ۹۰ درصد منابع آبی ایران را مصرف می‌کند؛ آن هم عمدتا با شیوه‌های آبیاری ناکارآمد. در بسیاری از مناطق خشک کشور نیز محصولات آب‌بری مانند برنج و نیشکر کشت می‌شوند.

نشتی‌ها

در تهران گزارش شده است که تا ۲۲ درصد آب تصفیه‌شده از طریق نشتی در لوله‌های فرسوده از دست می‌رود.

با این حال، چنین میزان هدررفت در بسیاری از کشورهای جهان نیز دیده می‌شود.

بر اساس گزارش «واتر نیوز اروپا» ۲۵ درصد از آب آشامیدنی اتحادیه اروپا نیز از طریق نشت از دست می‌رود.

شرکت مک‌کینزی اند کمپانی می‌گوید ۱۴ تا ۱۸ درصد از آب تصفیه‌شده در ایالات متحده به همین ترتیب از بین می‌رود و برخی خدمات شهری گزارش داده‌اند که تا ۶۰ درصد آب از طریق نشت هدر می‌رود.

آب‌های زیرزمینی ایران از دهه ۱۳۵۰ به شدت برداشت شده‌اند؛ بر اساس برخی برآوردها، بیش از ۷۰ درصد از این ذخایر از بین رفته است.

در برخی مناطق، زمین سالانه تا ۲۵ سانتی‌متر بر اثر فروریختن سفره‌های آب زیرزمینی (سنگ یا مواد طبیعی قابل نفوذی که امکان جریان آب در زیر زمین را می‌دهند) نشست می‌کند.

این پدیده، روند از دست رفتن منابع آبی را شتاب می‌دهد.

شوک انرژی؛ وقتی سدهای خشک چراغ‌ها را خاموش می‌کنند

کمبود آب، بحران انرژی را هم شعله‌ور کرده است.

با خالی شدن سدها، تولید برق‌آبی تقریباً متوقف شده و نیروگاه‌های گازی نیز برای پاسخ به تقاضای فزاینده کولرها و پمپ‌های آب با مشکل روبه‌رو شده‌اند.

در تیرماه، خبرگزاری دولتی ایرنا گزارش داد که تقاضای برق به ۶۹ هزار مگاوات رسیده است؛ بسیار بالاتر از حدود ۶۲ هزار مگاواتی که برای تأمین پایدار برق نیاز است.

در سال جاری خاموشی‌های دو تا چهار ساعته در روز به امری رایج تبدیل شد.

گزارش‌های خبری و مسئولان می‌گویند که این خاموشی‌ها بیشتر بر اقشار کم‌درآمد تاثیر می‌گذارند، چرا که تنها خانوارهای ثروتمند توانایی تهیه ژنراتور را دارند.

واکنش دولت

عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو ایران، گفته است: «تأمین آب آشامیدنی یک اولویت است و باید برای همه مردم فراهم شود.»

او با اشاره به تلاش‌ها برای صرفه‌جویی در مصرف آب گفت: «با اقداماتی که امسال انجام شد، توانستیم سه برابر آبی که انتقال می‌دهیم را صرفه‌جویی کنیم.»

دولت به دلیل اجازه دادن به ادامه فعالیت‌های پرمصرف استخراج رمزارز در زمان سهمیه‌بندی، مورد انتقاد قرار گرفته است. طبق گزارش رسانه‌ها برخی از این فعالیت‌ها توسط نهادهای وابسته به حکومت ایران انجام می‌شوند.

در پاسخ، مقام‌ها اعلام کرده‌اند که سایت‌های غیرقانونی را هدف قرار داده و تأمین برق خانگی را در اولویت قرار می‌دهند.

آقای علی‌آبادی فعالیت‌های غیرقانونی استخراج رمزارز را متهم به تخلیه ذخایر برق کرد و گفت: «تشخیص و حذف استخراج‌کنندگان فعال در این حوزه بسیار دشوار بوده است.»

پیامدهای سیاسی اجتماعی بحران آب

اعتراض‌ها در چندین استان، از جمله خوزستان و سیستان‌ و بلوچستان، جایی که کمبودها شدیدتر است، شکل گرفته است.

معترضان شعار می‌دهند: «آب، برق، زندگی، حق مسلم ماست.»

با خشک شدن چاه‌ها و کانال‌ها، مهاجرت‌های زیست‌محیطی سرعت گرفته است. بسیاری از خانواده‌ها برای یافتن شغل، خدمات و زیرساخت بهتر به تهران مهاجرت می‌کنند.

تحلیلگران هشدار می‌دهند که این روند می‌تواند بی‌ثباتی در پایتخت را افزایش دهد.

این بحران به حوزه ژئوپولیتیک نیز سرایت کرده است. پس از جنگ خرداد ۱۴۰۴ با اسرائیل، نخست‌وزیر اسرائیل بنیامین نتانیاهو به فناوری‌های آب‌شیرین‌کن و بازیافت کشورش اشاره کرد.

او در پیامی خطاب به ایرانیان گفت «وقتی کشورتان آزاد شود» می‌توانید از این فناوری‌ها بهره‌مند شوید.

تهران این اظهارات را «نمایش سیاسی» خواند و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهورایران به بحران انسانی در غزه اشاره کرد.

دنیل تسگای از کنوانسیون سازمان ملل برای مبارزه با بیابان‌زایی می‌گوید ایران در منطقه تنها نیست.

در سراسر آسیای غربی، خشکسالی‌های چندساله امنیت غذایی، ثبات و حقوق بشر را تهدید می‌کند. این بحران‌ها بر کشاورزی، انرژی، سلامت، حمل‌ونقل و گردشگری اثر می‌گذارند.

هشدار جهانی

دنیل تسگای می‌گوید جهان در حال ورود به عصری از خشکسالی‌های انسان‌ساز است؛ خشکسالی‌هایی که ناشی از تغییرات اقلیمی و بهره‌برداری بیش‌ازحد از زمین و منابع آب هستند. به گفته او، ایران نمونه‌ای‌ است از آنچه زمانی رخ می‌دهد که کمبود منابع، تخریب زمین و ضعف مدیریت با یکدیگر هم‌زمان می‌شوند.

بر اساس گزارش سازمان ملل متحد، از سال ۲۰۰۰ تاکنون خشکسالی‌ها در جهان ۲۹ درصد افزایش یافته‌اند. اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، تا سال ۲۰۵۰ سه نفر از هر چهار نفر تحت تأثیر قرار خواهند گرفت.

خشکسالی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸ کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی اغلب به‌عنوان نمونه‌ای از واکنش پیشگیرانه ذکر می‌شود؛ زمانی که این شهر برای هر نفر سهمیه تعیین کرد و تعرفه‌ها را افزایش داد.

آقای تسگای می‌گوید: «ما راه‌حل‌های فنی را می‌دانیم؛ چیزی که نیاز داریم، تبدیل دانش به سیاست و سیاست به عمل است.»

او تأکید می‌کند: «مسئله این نیست که آیا خشکسالی رخ خواهد داد یا نه، بلکه مسئله این است که چه زمانی رخ خواهد داد.»

چشم‌انداز آینده

کارشناسان می‌گویند راه‌حل‌هایی برای بحران آب وجود دارد، اما اجرای آن‌ها نیازمند اقدام فوری و هماهنگ در حوزه‌های سیاست‌گذاری آب، انرژی و زمین است.

ایران متعهد شده است طی هفت سال، مصرف ملی آب را از طریق استفاده مجدد، آبیاری قطره‌ای و بهبود در شبکه‌های توزیع، سالانه ۴۵ میلیارد مترمکعب کاهش دهد.

اما این اهداف بلندپروازانه به دلیل تحریم‌های بین‌المللی، بوروکراسی و کمبود سرمایه‌گذاری به کندی پیش می‌روند.

کاوه مدنی، فعال محیط زیست می‌گوید: «در نهایت، ایران باید واقعیت ورشکستگی آبی خود را بپذیرد. هرچه دولت دیرتر شکست را بپذیرد و به مدل توسعه متفاوتی بودجه اختصاص دهد، احتمال جلوگیری از فروپاشی کمتر خواهد شد.»

او هشدار می‌دهد: «اینکه شیرهای آب تهران در گرم‌ترین ماه‌ها باز بمانند یا نه، به وضعیت هوا بستگی ندارد، بلکه به سرعت عمل مسئولان بستگی دارد.»