چرا به ماه بازمی‌گردیم و رقابت فضایی جدید چه اهمیتی دارد؟

پس از گذشت بیش از ۵۰ سال، قرار است نخستین فضاپیمای سرنشین‌دار برای گردش در مدار ماه به فضا پرتاب شود.

ناسا در حال شمارش معکوس برای پرتاب «آرتمیس ۲» است و این ماموریت ممکن است روز چهارشنبه اول آوریل انجام شود. با این حال، زمان دقیق پرتاب به شرایط جوی، آمادگی نهایی فضاپیما و عوامل فنی بستگی دارد.

هرچند سرنشینان آرتمیس در این ماموریت بر سطح ماه فرود نخواهند آمد، اما ناسا امیدوار است این سفر ۱۰ ‌روزه که در آن فضاپیما با عبور از کنار ماه و استفاده از جاذبه آن مسیر خود را تنظیم می‌کند، راه را برای ایجاد حضوری پایدار در ماه و فرستادن آمریکایی‌ها به مریخ هموار کند.

چه شده که کشورها اکنون برای پا گذاشتن بر این جرم آسمانی عجله دارند و رقابت فضایی جدید چه اهمیتی دارد؟

هدف این ماموریت چیست؟

به گفته نامراتا گوسوامی، نویسنده کتاب «رقابت برای تسلط بر آسمان‌ها»، برخلاف ماموریت‌های مشهور آپولو به ماه در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، ماموریت این سفر تنها فرستادن انسان و بازگرداندن او نیست.

این نویسنده در مصاحبه‌ای با بی‌بی‌سی می‌گوید این ماموریت در واقع سکوی پرتابی برای آمریکا در مسیر دستیابی به هدف ایجاد حضوری دائمی در ماه و استخراج مواد معدنی ارزشمند است.

این ماموریت در ادامه آرتمیس یک انجام می‌شود؛ ماموریتی بدون سرنشین در سال ۲۰۲۲ که نخستین آزمایش سامانه تازه ناسا برای اکتشاف فضای عمیق بود.

فضانوردان آرتمیس در کنار دیگر وظایف خود، تمرین هدایت و تنظیم مسیر فضاپیمای «اوریون» را برای فرودهای آینده بر سطح ماه انجام خواهند داد.

در دورترین نقطه در فضای عمیق، این فضاپیما حدود ۷۴۰۰ کیلومتر آن ‌سوتر از سمت پنهان ماه قرار خواهد گرفت.

چرا این‌‌قدر طول کشید تا دوباره به ماه برگردیم؟

آخرین باری که انسان بر ماه قدم گذاشت، در جریان ماموریت آپولو ۱۷ ناسا بود که در سال ۱۹۷۲ و در دوران جنگ سرد رخ داد.

تا آن زمان، ایالات متحده عملا در رقابت فضایی پیروز شده بود، چرا که با ماموریت آپولو ۱۱ در سال ۱۹۶۹ برای نخستین بار فضانوردان را به ماه فرستاده بود؛ دستاوردی که اتحاد جماهیر شوروی هرگز به آن نرسید.

به‌گفته خانم گوسوامی، پس از دستیابی به این هدف، انگیزه چندانی برای ادامه سفر به ماه باقی نماند، به‌ ویژه آنکه این ماموریت‌ها فوق‌العاده پرهزینه بودند.

برنامه آپولو از سال ۱۹۶۱ تا ۱۹۷۲ حدود ۲۵ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار هزینه داشت؛ رقمی معادل حدود ۲۹۰ تا ۳۲۰ میلیارد دلار به ارزش امروز.

با این حال، از آن زمان تاکنون، پیشرفت‌ها در زمینه فناوری، مانند ساخت و توسعه موشک‌های قابل استفاده مجدد توسط اسپیس‌اکس، متعلق به ایلان ماسک و بلو اوریجین متعلق به جف بزوس، به کاهش شدید هزینه‌ها کمک کرده و باعث شکوفایی بخش استارت‌آپ‌های سفرهای فضایی و تمایل کشورهای بیشتری برای کاوش در فضا شده است.

اکنون بیش از ۷۰ کشور جهان، برنامه‌های فضایی ملی خود را دارند.

اما شاید مهم‌ترین عامل در احیای جاه‌طلبی‌های ماه‌نوردی آمریکا، چین و موفقیت‌های فزاینده این کشور در زمینه فضانوردی بوده است.

در سال ۲۰۱۹، چین با کاوشگر چانگ‌ئه-۴ به نخستین کشوری تبدیل شد که توانست بر سمت پنهان ماه فرود بیاید.

خانم گوسوامی می‌گوید این فرود، آمریکا را «بیدار کرد» و معتقد است که آنچه رخ داد، «کمی شبیه لحظه اسپوتنیک» بود؛ اشاره‌ای به ماهواره شوروی که در سال ۱۹۵۷ به فضا پرتاب شد و به نخستین جسم ساخت بشر تبدیل شد که به فضا می‌رفت.

او اضافه می‌کند: «آن‌ها متوجه شدند که چین فقط در حال کپی کردن فناوری روسیه نیست.»

حتی پیش از این دستاورد چین، دونالد ترامپ با امضای یک دستورالعمل فضایی در نخستین دوره ریاست‌جمهوری‌اش در سال ۲۰۱۷، به ‌صراحت وعده داده بود که فضانوردان آمریکایی را به ماه بازگرداند و اکتشافات فضایی را گسترش دهد.

او آن زمان گفت این دستورالعمل «اطمینان حاصل خواهد کرد که برنامه فضایی آمریکا بار دیگر رهبری در این حوزه را به دست بگیرد و الهام‌بخش تمام بشریت باشد».

اهمیت بازگشت فضانوردان به ماه چیست؟

در حالی که چین وجود رقابت فضایی با آمریکا را رد می‌کند، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که رقابتی برای تبدیل شدن به اولین کشوری که به ماه بازمی‌گردد، از هم‌اکنون در جریان است.

بیشتر تحلیلگران معتقدند کشورهایی که زودتر بتوانند در ماه حضور پیدا کنند، ممکن است عملا کنترل مناطق دارای منابع ارزشمند، از جمله قطب جنوب ماه، جایی که یخ آب شناسایی شده، را در دست بگیرند.

از این یخ می‌توان برای آب آشامیدنی، تولید اکسیژن و حتی ساخت سوخت موشک با جداسازی اکسیژن و هیدروژن و مایع‌سازی این گازها استفاده کرد؛ موضوعی که چشم‌انداز سوخت‌گیری در فضا را مطرح می‌کند.

به گفته کارشناسان، این امر می‌تواند نیاز به پرتاب‌های پرهزینه از زمین را کاهش دهد و امیدها برای ماموریت‌های آینده به مریخ را افزایش دهد.

علاوه بر آب، منابع دیگری نیز در ماه شناسایی شده‌اند، از جمله فلزاتی مانند آهن، آلومینیوم و تیتانیوم که در ساخت‌وساز کاربرد دارند، و موارد بیشتری نیز در حال کشف هستند. همچنین ایزوتوپ کمیابی از هلیوم به نام هلیوم-۳ که بسیار ارزشمند است، در زمین ارزشی معادل ۲۰ میلیون دلار به ازای هر کیلوگرم دارد و می‌تواند در آینده به عنوان سوخت راکتورهای همجوشی هسته‌ای مورد استفاده قرار گیرد.

اما استخراج منابعی مانند هلیوم-۳ در کره ماه بسیار دشوار است. از جمله چالش‌ها این است که تجهیزات معدن‌کاری باید دماهایی از ۱۲۰ درجه سانتی‌گراد در روز تا منفی ۱۷۰ درجه سانتی‌گراد در شب را تحمل کنند.

بنابراین، استخراج هلیوم-۳ در آینده به سرمایه‌گذاری عظیم و همچنین روشی برای پردازش حجم بسیار زیادی از خاک ماه نیاز خواهد داشت.

لیبی جکسون، رئیس بخش فضا در موزه علم بریتانیا، می‌گوید: «هر چیزی زمانی ارزش دارد که بتوان آن را استخراج کرد، فروخت و به شکلی منطقی از آن سود به دست آورد، به گونه‌ای که سرمایه‌گذاری اولیه برای دستیابی به آن توجیه‌پذیر باشد.»

او اضافه می‌کند: «برای به ‌دست‌ آوردن فقط چند میلی‌گرم هلیوم-۳، باید چیزی در حدود یک تن از خاک ماه (رگولیت) را پردازش کنید.»

چه کسی زودتر پا به ماه خواهد گذاشت؟

ایالات متحده آمریکا و چین به ‌عنوان قدرت‌های پیشتاز فضایی امروز شناخته می‌شوند.

آمریکا امیدوار است با ماموریت آرتمیس سه، دست‌کم از سال ۲۰۲۷ دوباره فضانوردانش را بر ماه فرود بیاورد.

چین نیز سال ۲۰۳۰ را به عنوان هدف تعیین کرده است.

اما آن‌ها تنها کشورهایی نیستند که جاه‌طلبی قدم‌گذاشتن بر ماه را دارند.

هند که در توسعه فناوری فضایی خود به ‌سرعت پیشرفت کرده، قصد دارد تا سال ۲۰۴۰ فضانوردانش را به ماه بفرستد.

در ماه اوت ۲۰۲۳، هند به چهارمین کشور پس از آمریکا، روسیه و چین تبدیل شد که فضاپیمایی را بر ماه فرود آورد و همچنین نخستین کشوری بود که کاوشگری را بر سطح قطب جنوب ماه نشاند.

در حالی که روسیه به‌ طور علنی به هدفی در این زمینه متعهد نشده، گزارشی در سال ۲۰۲۳ از خبرگزاری دولتی تاس نشان می‌داد که این کشور در حال برنامه‌ریزی برای اعزام فضانوردان به ماه و حضور بر روی سطح ماه در بین سال‌های ۲۰۳۱ تا ۲۰۴۰ است.

با این وصف چه کسی زودتر از بقیه پا بر روی ماه خواهد گذاشت؟

برخی کارشناسان بر این باورند که در این رقابت در حال حاضر پکن دست بالا را دارد، چرا که در زمینه فناوری، پیشرفت بسیار پر سرعتی داشته و نسبت به برنامه آرتمیس با موانع کمتری روبه‌رو بوده است.

خانم گوسوامی می‌گوید نتیجه این رقابت فضایی جدید «حتی از رقابت نخست هم حیاتی‌تر» است.

او اضافه می‌کند: «اکنون بیش از ۷۰ کشور با نهادها و آژانس‌های فضایی وجود دارند که به پتانسیل اقتصادی ماه علاقه‌مندند. این یک بازی کاملا متفاوت است.»