ترکیه ایاصوفیه په جومات بدلوي؛ ولسمشر اردوغان یې امر لاسلیک کړ

د ترکیې ولسمشر رجب طیب اردوغان هغه امر لاسلیک کړ، چې له مخې به یې په استانبول ښار کې د مشهورې تاریخي ودانۍ ایاصوفیه د موزیم حیثیت له منځه لاړ شي او په جومات به بدله شي.

د ولسمشر له فرمانه مخکې د جمعې پر ورځ د ترکیې محکمې امر وکړ، چې ایا صوفیه دې د موزیم پر ځای جومات شي.

دغه ودانۍ چې نژدې یو نیم زر کاله مخکې لومړی د کلیسا په توګه ودانه شوې وه، د حیثیت بدلون موضوع یې ناندرۍ راپورته کړې.

د عثمانیه سلطنت پر مهال دغه ودانۍ له کلیسا نه په جومات بدله شوه.

د جولای په لومړیو کې د ترکیې دولتي شورا په استانبول کې د ایاصوفیه حیثیت بدلولو پرېکړه وځنډوله، چې د جمعې پر ورځ یې واوروله او ولسمشریز امر ته لار هواره شوه.

د ملګرو ملتونو ادارې یونیسکو دغې ودانۍ ته د تاریخي اثارو اهمیت ورکړی او ترکیې ته یې ویلي و، چې حیثیت یې بدل نه کړي.

ولسمشر اردوغان بیا دغې ودانۍ ته د جومات حیثیت ورکولو پلويتوب کاوه. دغه ودانۍ په شپږمه پېړۍ کې د بازنطیني پاچا لومړي جسټنین د واکمنۍ پر مهال ودانه شوه او نژدې زر کاله د نړۍ تر ټولو ستره کلیسا بلل کېده.

عثمانیه سلطنت په ۱۴۵۳ کال کې د استانبول له فتح کولو وروسته په دغه ودانۍ کې جومات جوړ کړ، خو وروسته د ۱۹۳۰ مو کلونو پر مهال موزیم پکې جوړ شو.

د نوي ترک دولت موسس مصطفیٰ کمال اتاترک په ۱۹۳۴ کال کې د موزیم په توګه د آیاصوفیه حیثیت تایید کړ او له هغه وروسته دغې ودانۍ ته په ترکیه کې د سیکولرازم سمبول په نظر کتل کېدل چې دروازې یې د ټولو مذهبونو منونکو لپاره پرانیستې وې.

بل لور ته د جمعې پر ورځ د ترکیې تر ټولو لویې انتظامي محکمې په خپله پرېکړه کې لیکلي:

''موږ دې پرېکړې ته رسېدلي یو چې د وېش په اسنادو کې دغه ځمکه د جومات لپاره ځانګړې شوې ده او له همدې کبله د قانون له مخې د بل هدف لپاره نشي کاروول کېدای. ''

په پرېکړه کې دغه راز ویل شوي، ''د ۱۹۳۴ هغه پرېکړه چې د جومات په توګه د دغې ودانۍ حیثیت له منځه وړل شوی، له قانون سره سمه نه ده.

د روسیې تاس خبري اژانس په رپوټ کې ویل شوي، د دغه هېواد ارتوډاکس کلیسا د ترکیې محکمې پر دغه پرېکړه خواشیني څرګنده کړه او په وینا یې د پرېکړې پر مهال د دوی اندېښنې په پام کې نه دي نیول شوې.

د روسیې کلیسا په خبره دغه پرېکړه به اختلافونه لا ژور کړي.

بل لور ته په ترکیه کې نوبل جایزه ګټونکي لیکوال اورهان پامک له بي بي سي سره خبرو کې وویل:

''نن به سلګونه زره سیکولر ترکان د دغې پرېکړې له کبله وژاړي، خو هېڅوک به یې غږ نه اوري. ''

خو ترک چارواکي ردوي، چې ګواکې د محکمې پرېکړې له کبله به د ایا صوفیه دروازې د نورو مذهبونو د منونکو لپاره وتړل شي.

د ترکیې ولسمشریزې ماڼۍ ویاند ابراهیم کالن وايي:

''د عبادت لپاره د ایا صوفیه پرانیستلو مانا دا نه ده، چې د کورنیو یا نړیوالو سیلانیانو پر مخ به یې دروازې وتړل شي. ''