પૃથ્વીના પોપડાની અંદર માણસ પ્રવેશ્યો અને સોનું મળ્યું - પાતાળનાં રહસ્યો જ્યારે ઉજાગર કરાયાં

પૃથ્વીના પેટાળના કેન્દ્રમાં શું હોઈ શકે છે, તેને લઈને ઘણી ફિલ્મો અને ટીવી શો બન્યાં છે તેમજ પુસ્તકો પણ લખાઈ ચૂક્યાં છે.

પ્રાગૈતિહાસિક જીવોનો વસવાટ ધરાવતા ભૂગર્ભ વિશ્વથી લઈને વૈકલ્પિક માનવ સંસ્કૃતિ સુધીની વાતો જેટલી મોહક છે, એટલી જ ડરામણી પણ છે.

માણસ હજુ સુધી માત્ર ચાર કિલોમિટર સુધી જ પૃથ્વીના તળિયાની અંદર જઈ શક્યો છે અને એ સાહણ પણ એણે સોનું મેળવવા ખેડ્યું છે.

જોકે, આપણે પૃથ્વીના ગર્ભના છેક ઊંડે સુધી ન પહોંચી શક્યા હોવા છતાં આપણા પગ નીચે આવેલી ધરતીની અંદર શું છે, તે વિશે ઘણું જાણીએ છીએ.

તો, માનવી કેટલે ઊંડે સુધી જઈ શક્યો છે? અને પૃથ્વીની અંદર શું છે, તે આપણે કેવી રીતે જાણી શકીએ?

પૃથ્વીનાં સ્તરો

પૃથ્વીની અંદર ચાર મુખ્ય સ્તરો રહેલાં છે. યુનિવર્સિટી કૉલેજ લંડનનાં સિસ્મોલોજિસ્ટ (ભૂકંપવિજ્ઞાની) પ્રોફેસર ઍના ફેરેરા જણાવે છે કે, આ પૈકીનું પ્રત્યેક સ્તર અલગ-અલગ છે.

અત્યંત ઊંડાણમાં પહોંચવું

પૃથ્વીના પોપડામાં અત્યાર સુધી જે સૌથી ઊંડા સ્થાન સુધી માનવી પહોંચ્યો છે, તે દક્ષિણ આફ્રિકાના જોહાનિસબર્ગથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ તરફ 75 કિલોમીટરના અંતરે આવેલી મ્પોનેંગ સોનાની ખાણ છે.

આ ખાણમાં પૃથ્વીની સપાટીથી 4 કિલોમીટર ઊંડે સુધી ખોદાણ કરવામાં આવ્યું છે.

મનુષ્ય શારીરિક રીતે ભલે વધુ ઊંડે સુધી ગયો નથી, પણ આપણે ડ્રિલિંગ કરીને વધુ ઊંડાણ સુધી પહોંચી શક્યા છીએ.

પૃથ્વીના પરિભ્રમણની ગતિ ધીમી પડી, શું ભવિષ્યમાં 25 કલાકનો દિવસ થઈ જશે?

કોલા સુપરડીપ બોરહોલ - આ સૌથી ઊંડો માનવસર્જિત ખાડો છે, જે ઉત્તર રશિયામાં આવેલો છે. તેનું ખોદકામ સોવિયેત કાળમાં શરૂ થયું હતું અને લગભગ 20 વર્ષ બાદ 1992માં તે કાર્ય સંપન્ન થયું હતું. આ બોરહોલ જમીનથી 12.2 કિલોમીટર ઊંડો છે.

પૃથ્વીના પેટાળમાં ઊંડે સુધી ખોદકામ કરવું અનેક કારણોસર મુશ્કેલ છે અને એનાં કારણ છે:

પૃથ્વીનું સ્કૅનિંગ

જો આપણે સીધા પેટાળમાં ન પહોંચી શકીએ, તો અભ્યાસ કેવી રીતે થાય? તેનો જવાબ છે - ભૂકંપ તરંગો.

જ્યારે ધરતીકંપ થાય છે ત્યારે પૃથ્વીના ગર્ભમાંથી કંપનો પેદા થાય છે જે વિવિધ સ્તરોમાં ફેલાય છે.

અલગ-અલગ સ્તરોમાંથી પસાર થતી વખતે આ તરંગો જુદી-જુદી ગતિ અને ગુણધર્મો દર્શાવે છે. સિસ્મોમીટર વડે તેનું માપન કરીને વૈજ્ઞાનિકો પૃથ્વીના આંતરિક ભાગોનું મૉડેલિંગ કરે છે, જેને જૅક્સન "પૃથ્વીના સીટી સ્કૅન" જેવું ગણાવે છે.

આ અભ્યાસથી જ્વાળામુખી, ધરતીકંપ અને પર્વતોના નિર્માણ જેવી પ્રક્રિયાઓ સમજવામાં મદદ મળે છે. આ ઉપરાંત તેના પરોક્ષ લાભ પણ છે, જેમ કે ભૂઉષ્મા ઊર્જાની ક્ષમતા જાણવી. આ સંશોધનો આપણને પૃથ્વીના વિકાસક્રમની સાથે-સાથે અન્ય ગ્રહોની રચના સમજવામાં પણ મદદરૂપ થઈ શકે છે.

(બીબીસી રેડિયો 4 ના કાર્યક્રમ 'ધ ઇન્ફિનીટ મંકી કેજ' ના એક એપિસોડ પર આધારિત)

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન