700 દિવસથી ભારતમાં અમેરિકાના કોઈ રાજદૂત કેમ નથી? બાઇડન ભારતની ઉપેક્ષા કરે છે?

અમેરિકાએ ભૂતકાળમાં ઘણી વખત કહ્યું છે કે ભારત તેનો વ્યૂહાત્મક સહયોગી છે અને અમેરિકન વિદેશ નીતિમાં તેનું ખાસ મહત્ત્વ છે.

એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં, ચીન અને યુએસ વર્ચસ્વ માટે હરીફાઈમાં વ્યસ્ત છે. એને ધ્યાનમાં લઈએ તો પણ ભારત અમેરિકા માટે ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

નિષ્ણાતો એમ પણ માને છે કે એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં શક્તિનું સંતુલન જાળવવામાં ભારતની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે ઘણા મુદ્દે તણાવ ચાલી રહ્યો છે. આમાં સૌથી ટોચ પર તાઇવાનનો મુદ્દો છે.

અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ચીન ભવિષ્યમાં સૈન્ય શક્તિનો ઉપયોગ કરીને તાઇવાનને પોતાની સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરશે તો તે તાઇવાનની પડખે રહેશે.

આ ઉપરાંત યુક્રેન પર રશિયાના હુમલામાં ચીનના વલણથી અમેરિકા નારાજ છે. અમેરિકાએ રશિયા સામે કડક પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે અને રશિયાને ચીનની મદદ મળી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં અમેરિકન પ્રતિબંધો બહુ અસરકારક સાબિત નથી થઈ રહ્યા.

બીજી તરફ ભારત પણ સરહદ પર ચીનની આક્રમકતાનો સામનો કરી રહ્યું છે.

આ બધું હોવા છતાં શું અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બાઇડન ભારતની અવગણના કરી રહ્યા છે? બાઇડનની અડધી મુદત પૂરી થઈ ગઈ છે અને ભારતમાં અમેરિકાના કોઈ રાજદૂત નથી.

રાજદૂત વિનાનો દૂતાવાસ

જાન્યુઆરી 2021માં તત્કાલીન યુએસ એમ્બેસેડર કેનેથ જેસ્ટરે રાજીનામું આપ્યું હતું.

ત્યારથી, બાઇડન વહીવટીતંત્રે છ લોકોને વચગાળાનો હવાલો સોંપ્યો હતો પરંતુ કોઈને કાયમી રાજદૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યા નથી.

ગયા વર્ષે ઓક્ટોબરમાં છઠ્ઠા પ્રભારીને હવાલો સોંપવામાં આવ્યો હતો.

700 થી વધુ દિવસ થઈ ગયા છે અને નવી દિલ્હીમાં યુએસ એમ્બેસી એમ્બેસેડર વિના ચાલી રહી છે.

બંને દેશોના રાજદ્વારી ઈતિહાસમાં આ સૌથી લાંબો સમય છે.

શીત યુદ્ધ દરમિયાન પણ આવું નહોતું. ઘણા લોકોનું કહેવું છે કે એવો મેસેજ પણ મોકલવામાં આવી રહ્યો છે કે દિલ્હીમાં યુએસ એમ્બેસી એડહોક ધોરણે ચાલી રહી છે કે તે ભારતની અવગણના કરી રહી છે.

જોકે આ સંપૂર્ણપણે રાષ્ટ્રપતિ બાઇડનની ભૂલ નથી. બાઇડને જુલાઈ 2021 માં લૉસ એન્જલસના મેયર એરિક ગાર્સેટીને ભારતમાં રાજદૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા.

પરંતુ ગાર્સેટીને મંજૂર કરવા માટેનું મતદાન સ્થગિત કરવામાં આવ્યું હતું. રિપબ્લિકન સેનેટરે આક્ષેપ કર્યો હતો કે તેના સાથીદારના જાતીય ગેરવર્તણૂકમાં ગાર્સેટીની ભૂમિકા અયોગ્ય હતી. ત્યારથી ગાર્સેટીની નિમણૂક અટકી પડી છે.

આ સિવાય અન્ય ઘણા કારણો છે, જેના કારણે ગારસેટીની મંજૂરી બાકી છે. સેનેટમાં ખંડિત મેન્ડેટ સાથે ઘણાં કામ પેન્ડિંગ છે. કોઈપણ દરખાસ્ત પર સર્વસંમતિ નથી. એવું પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે અત્યારે અમેરિકાનું સમગ્ર ધ્યાન યુક્રેનમાં રશિયા પર થયેલા હુમલા પર છે.

બાઇડન વહીવટીતંત્ર સેનેટ દ્વારા ગાર્સેટીને મંજૂર કરી શકે છે. ડિસેમ્બરમાં વ્હાઇટ હાઉસની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં પણ કંઈક આવું જ કહેવામાં આવ્યું હતું. આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં, ગાર્સેટીને બાઇડન વહીવટીતંત્ર દ્વારા ભારતમાં રાજદૂત તરીકે ફરીથી નામાંકિત કરવામાં આવ્યા હતા.

નવી દિલ્હીમાં લગભગ બે વર્ષથી અમેરિકાના કોઈ રાજદૂત નથી. જે સમસ્યાઓનું નિરાકરણ દૂતાવાસના સ્તરે થઈ શક્યું હોત, તેની ચર્ચા બન્ને દેશોના વિદેશ મંત્રીઓએ પત્રકાર પરિષદમાં કરવી પડી હતી. ઉદાહરણ તરીકે, ગયા વર્ષે 27 સપ્ટેમ્બરે જયશંકરે અમેરિકાના વિદેશમંત્રી સમક્ષ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં વિઝાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.

રાજદૂતનું હોવું કેટલું મહત્ત્વનું છે

'અ મૅટર ઑફ ટ્રસ્ટ : અ હિસ્ટ્રી ઑફ ઇન્ડિયા-યૂએસ રિલેશન્સ ફ્રોમ ટ્રુમૅન ટુ ટ્રમ્પ' નાં લેખિકા મીનાક્ષી અહેમદે ગયા મહિને 20 ડિસેમ્બરે ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સમાં આ મુદ્દા પર એક લેખ લખ્યો હતો.

મીનાક્ષીએ લખ્યું કે, "એ કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ છે કે અમેરિકાએ છેલ્લા બે વર્ષથી ભારતમાં તેના એકપણ રાજદૂતને રાખ્યા નથી. બાઇડને ઘણી વખત ભારતને મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગીદાર ગણાવ્યું છે, તો પણ આ સ્થિતિ છે. બંને દેશોના સંબંધોમાં અમેરિકન રાજદૂતે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.”

મીનાક્ષીએ લખ્યું છે કે, “જ્યારે ચીને 1962માં ભારત પર હુમલો કર્યો ત્યારે જોન કેનેથ ગાલબ્રેથ નવી દિલ્હીમાં યુએસ એમ્બેસેડર હતા. કેનેથ અમેરિકાના તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ જોન એફ કેનેડીની નજીક હતા. આ સાથે તેમના ભારતના તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ સાથે પણ સારા સંબંધો હતા. યુદ્ધ દરમિયાન, કેનેથે અમેરિકન હથિયારોના કન્સાઇનમેન્ટને ભારતમાં મોકલવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

"અગાઉ નેહરુ અમેરિકા પાસે મદદ માંગવામાં અચકાતા હતા. કેનેથે પછી નેહરુ અને કેનેડી વચ્ચેની કડી તરીકે કામ કર્યું અને બંને દેશોને નજીક લાવવામાં સફળ રહ્યા. કેનેથે નેહરુ અને કેનેડી વચ્ચેના અવિશ્વાસનો અંત લાવ્યો 1962માં અમેરિકા દ્વારા સંબંધોમાં નવી ઉષ્મા લાવવી. કેનેથ ભારતમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય બની ગયા હતા.

2021માં ભારતમાં અમેરિકન રોકાણ $45 બિલિયન હતું. વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં ચીનની વધતી ભૂમિકા અંગે ચિંતા વધી રહી છે.

અમેરિકન કંપનીઓ મેન્યુફેક્ચરિંગ હબને ચીનથી બીજે ક્યાંક ખસેડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જેપી મોર્ગન 2025 સુધીમાં ભારતમાંથી કામ શરૂ કરી શકે છે, એપલ ભારતમાં 25 ટકા iPhone બનાવી શકે છે.

મીનાક્ષી કહે છે કે આવા મહત્ત્વપૂર્ણ સમયમાં અમેરિકન એમ્બેસીએ તેની કંપનીઓને મદદ કરવી જોઈએ.

મીનાક્ષી અહેમદે લખ્યું છે કે, "વૈશ્વિક સ્તરે સ્વાસ્થ્ય, આબોહવા પરિવર્તન અને ટેક્નોલોજી નીતિમાં ભારતનું મહત્ત્વનું સ્થાન છે. ઓબામાના શાસન દરમિયાન ભારતમાં અમેરિકી રાજદૂત રિચર્ડ વર્માએ કહ્યું હતું કે પેરિસ ક્લાઈમેટ એગ્રીમેન્ટમાં ભારતની મહત્ત્વની ભૂમિકા હતી. રિચર્ડ વર્માએ ભારતને અમેરિકા સાથે લાવવામાં મહત્ત્વનું યોગદાન આપ્યું હતું. બંને દેશોના નેતાઓ વચ્ચે મહત્ત્વની બેઠક યોજાઈ હતી. રાજદૂત બંને દેશો વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં એક કડી તરીકે કામ કરે છે.

ફરી એકવાર ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે રશિયાને લઈને અનેક મતભેદો સામે આવ્યા છે અને આવી સ્થિતિમાં રાજદૂતે મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી હશે.

એવું કહેવાય છે કે શીત યુદ્ધ પછીથી ભારત ખુલ્લેઆમ અમેરિકા પર વિશ્વાસ કરતું નથી.

મહત્ત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો માટે આ અવિશ્વાસ સારો માનવામાં આવતો નથી.

જયશંકર અનેક પ્રસંગોએ અમેરિકા સહિત સમગ્ર પશ્ચિમને ખુલ્લેઆમ ઘેરી રહ્યો છે. એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે જો દિલ્હીમાં અમેરિકન રાજદૂત હોત તો વાત જયશંકરના સ્તરે ન પહોંચી હોત.

રાજદૂતની મહત્ત્વની ભૂમિકા

શીતયુદ્ધ દરમિયાન પણ અમેરિકાએ ભારતમાં ઉત્તમ રાજદૂતોની નિમણૂક કરી હતી. આ તે સમયની વાત છે જ્યારે ભારત નિરપેક્ષ દેશોનો ભાગ હતો. જ્હૉન કેનેથ ગૅલ્બ્રાઇથ અને ચેસ્ટર બાઉલ્સ 1960ના દાયકામાં નવી દિલ્હીમાં ભારતના રાજદૂત હતા. અમેરિકાના આ બંને રાજદૂતોના સંબંધો નેહરુ સાથે સારા હોવાનું કહેવાય છે. રશિયા સાથે ઐતિહાસિક નિકટતા હોવા છતાં બંને રાજદૂતો ભારતને અમેરિકાની નજીક લઈ જવામાં સફળ રહ્યા હતા.

ભારતમાં યુએસના ભૂતપૂર્વ રાજદૂત કેનેથ જસ્ટરે ગયા વર્ષે ઓક્ટોબરમાં ધ પ્રિન્ટને જણાવ્યું હતું કે, “પરંપરા મુજબ, મેં ગારસેટી સાથે વાત કરી હતી. તે ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી, જ્ઞાની અને મહેનતુ છે. તે ભારતમાં એક ઉત્તમ રાજદૂત સાબિત થશે. હું માનું છું કે બંને દેશો વચ્ચે અતૂટ દ્વિપક્ષીય સંબંધો ઉચ્ચ સ્તરે મજબૂત રાજદૂત વિના શક્ય નથી. બંને દેશ વિદેશ મંત્રાલયના સ્તરે દરેક મુદ્દાનો ઉકેલ લાવી શકતા નથી. એમ્બેસેડર હોવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

મીનાક્ષી અહેમદે લખ્યું છે કે, “એપ્રિલ 1977માં તત્કાલીન યુએસ પ્રમુખ જીમી કાર્ટરે પ્રિન્સટન યુનિવર્સિટીના પ્રમુખ રોબર્ટ ગોહીનને ભારતના રાજદૂત તરીકે નિયુક્ત કર્યા હતા. ગોહીનનો જન્મ ભારતમાં થયો હતો. ઈન્દિરા ગાંધીએ ભારતમાં જૂન 1975 થી માર્ચ 1977 સુધી ઈમરજન્સી લાદી હતી. બંધારણના તમામ અધિકારો પાછા ખેંચી લેવામાં આવ્યા અને વિપક્ષી નેતાઓને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા. પ્રેસ પણ મૌન હતું. ગોહેન ઈન્દિરા ગાંધીના આ પ્રયોગને સારી રીતે સમજી ગયા. એમ્બેસેડર તે દેશના સ્થાનિક રાજકારણમાં થતા ફેરફારો પર પણ નજર રાખે છે. અમેરિકન રાજદૂતની ગેરહાજરી દિલ્હી સરકારને પણ ગમી હશે. દિલ્હીને તેના સ્થાનિક રાજકારણમાં ઘણી બાબતો પ્રત્યે ઉદાસીન રહેવાનું સરળ લાગ્યું હશે.

હિંદુસ્તાન ટાઈમ્સના રિપોર્ટ અનુસાર, ગારસેટી ઘણી વખત ભારત આવી ચુકી છે અને તેણે હિંદુ-ઉર્દૂનો અભ્યાસ પણ કર્યો છે. તેમણે રિપબ્લિકન સાંસદ દ્વારા લગાવવામાં આવેલા આરોપોને પણ ફગાવી દીધા છે.

કૉપી - રજનીશ કુમાર

તમે બીબીસી ગુજરાતીને સોશિયલ મીડિયા પર અહીં ફૉલો કરી શકો છો

Facebook પર સમાચાર વાંચવા અહીં ક્લિક કરો.

Instagram પર બીબીસી ગુજરાતીને અહીં ફૉલો કરો.

YouTube પર બીબીસી ગુજરાતીના વીડિયો જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

Twitter પર બીબીસી ગુજરાતીની ફૉલો કરવા અહીં ક્લિક કરો.