KALLATTIIN, Tiraamp waliigaluu yoo dhabde Iraan 'halkan tokkoon' balleessuuf dhaadatan

Haguuggii Tamsaasa Kallattii

1. Daqiiqaa 50 duraNetaaniyaahuun daandii baaburaafi riqichoota Iraan haleelle jedhe

   

   Madda suuraa, RONEN ZVULUN/POOL/EPA/Shutterstock

   Ministirri Muummee Israa'el Benjamiin Netaaniyaahuu humni waraanaa isaanii daandiiwwan baaburaafii riqichoota Iraan haleeluu hime.

   Yaada X gubbaa qoodeen kaleessa sirna geejiba qilleensaafi helikooptaroota hedduu mancaafne'' jedhe.

   ''Har'a daandiiwwan baaburaafi riqichoota Eegdonni Warraaqsaa itti fayyadaman haleelle.''

   Humni Ittisaa Israa'el ammoo haleellaawwan kunniin Tehraan, Karaaj, Tabriiz, Kashaan fi Qoom fa'itti raawwatan jedheera.

2. Sa'aatii 2 duraMorkii Riyaal Maadriidifi Baayer Muunik yeroo 28 darbeen eenyutu milkii guddaa qaba?

   

   Madda suuraa, Getty Images

   Riyaal Maadriidiifi Baayer Muunik dirree Awurooppaa irratti gareelee yeroo hedduu walitti dhufanii morkataniidha. Yeroo 28 Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaarratti walitti dhufaniiru. Kana keessaa yeroo 26 morkii mo'anii darbuurratti walitti dhufan.

   Bara kana morkii nuusa xumuraarratti walitti dhufuun isaanii akka tapha xumuraatti ilaalameera.

   Haata'umalee Baayer Muuniik morkiiwwan walitti aanan sagal Maadriid waliin godhaniin injifannoo hin arganne. Yeroo torba mo'amee yeroo lama qixxee bahe. Ammoo erga bara 1993 garee kamuu waliin yeroo 10 walitti dhufee h osoo hin mo'atiin hafee hin beeku.

   Gareen lamaan kun seenaa Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa keessatti gareelee injifannoowwan hedduu galmeessaniidha.

   Maadriid yeroo 309 Muuniik aammoo yeroo 248 mo'ataniiru.

   Gareen lameen kun morkii nuusa xumuraa Shaampiyoonsi Liigii Awurooppaa kanarra gahuun garee kamuu ni caalu. Ammoo Maadriid yeroo 17 nuusa xumuraa gahee gara walakkaa xumuraa ce'uun riikardii gaarii qaba.

   Faallaa kanaan Muuniik yeroo nuusa xumuraa erga gahee booda dorgommichaan ala ta'eera.

3. Sa'aatii 2 duraUS kaayyoo waraanaa milkeessiteetti, akkatti waraanni xumuramu kan murteessu Iraani - Vaans

   Pireezidantiin Ittaanaa Ameerikaa JD Vance Haangarii Budaapeestitti hogganaa biyyattii Viktoor Orbaan wal-arguun booda haasaa taasiseera.

   Ameerikaafi Iraan gidduu waliigaltee raawwachuu irratti odeeffannoo haaraa yoo qabaate gaafatamee ture.

   Deebii kenneenis Ameerikaan ergama waraanaa Iraan keessatti qabdu raawwateetti. Waraanichi akkamiin goolabama kan jedhu Iraantu murteessa, karaan ittiin waraana kana keessaa bahan ''lamatu,'' jira jedhe.

   Tokko ''Iraan biyya idilee shororkeessummaa hin deeggarree tahuun sirna daldalaa addunyaatti makamuu,''

   Inni lammataa, ''Iraan kanatti walii hin galtu taanaan, haalli diinagdee biyyattii akka malee badaa akkuma tahetti itti fufa,'' jedhe.

   

   Madda suuraa, AFP

4. Sa'aatii 2 duraUS sarara diimaa ceenaan, deebiin Iraan naannicha kan ce'u ta'a-IRGC

   Eegduun Warraaqsa Islaamaa Iraan (IRGC) ibsa haaraa baaseen haleellaa US Iraan irratti raawwachaa turteef deebii kennuurratti xiyyeeffannoowwan haaloo bahuu filachuurratti hedduu eeggannoo gochaa turree jedhe.

   ''Ammaa eegalee garuu eeggannoowwan kunniin marti boodatti dhiifamu'' jechuusaa miidiyaan biyyaalesssaa Iraan ibseera.

   Humni waraanaa Iraan kun dabaluun waraanni US sarara diimaa yoo ce'e, deebiin keenya naannicha kan ce'u ta'a'' jedheera.

   Dabaluun bu'uuraalee US fi michootashee xiyyeeffachuun dhiyeessii boba'aa naannichaa waggootaaf jeequuf dhaadateera.

5. Sa'aatii 3 dura'Qaroominni marti halkan kana burkutaa'a' jedhe Tiraamp

   

   Madda suuraa, EPA

   Pirezidantiin US Doonaald Tiraamp Iraan irratti dhaadannoo haaraa dabarseen ''qaroominni marti galgala kana burkutaa'a'' jedhe.

   Yaada Truth Social gubbaa qoodeen ''qaroominni marti galgala kana burkutaa'a, deebi'ee hin dhufu'' jedhe.

   ''Sun akka ta'u hin fedhu, garuu ta'uudhaaf deema. Amma bulchiinsa Iraan guutummaatti haaraa ta'etu jira'' jechuun qaamni mootummaa amma jira jedhu tarii warraaqsa haaraa ajaa'iba ta'e mul'achuu danda'aa ''maaltu beeka?'' jedhe.

   Hundasaa galgala kana argina, seenaa dheeraafi walxaxaa addunyaa keessatti yeroo baayyee murteessoo ta'an keessaa tokko ta'a. Saamichi, malaammaltummaafi ajjeechaan waggoota 47 amma xumura argata. Rabbi Uummata Guddicha Iraan haa Eebbisu!''

6. Sa'aatii 3 duraTiraamp waliigaltee raawwachuu barbaada, Iraan garuu fedhii waan qabdu hin fakkaatu

   

   Madda suuraa, Reuters

   Gaazexeessaan dhimma nageenyaa BBC Firaank Gaardinar akka eegamu Iraan doorsisaafi dhaadannoo Ameerikaaf deebii kennaa hin jirtu jedha.

   Haleellaa qilleensaa biyyoota jajjaboo addunyaa lamaan baatii tokkoo oliif haleelamtus mootummaan Rippaabliika Islaamaa Iraan garuu ammallee faara marii waliigaltee hin qabu.

   Haleellaa kanaan Iraan badaa miidhamtus ilaalcha biyyaaf of wareeguu jedhu waan qabaniif dandeettiin dandamannaa miidhaa isaanii kan warra Lixaa akkaan ni caala jedha Firaank.

   Donaaldi Tiraamp jecha arrabsoon dhaadachuufi ''bara dhakaatti isin deebisna'' jechuun Ulaa Hormuuz akka banan isaan dirqisiisu mala ture.

   Haa tahu malee Ulaan Hormuuz humna ittiin diina dura dhaabbatan waan taheef akka salphaatti hin dhiisan.

   Haala kanaan wabii waraana dhaabuufi Isaraa'el Hezboollaa haleeluu akka dhaabdu gaafachuu fa'i danda'a.

   Dabaluunis Iraan yoo bu'uuraaleen misoomaa ishee haleelaman biyyoota Galoo-galaanaa akka haleeltu himte.

   Yoo Tiraamp waan jedhe raawwateef Kuweet, Baahireen, Saa'udii Arabiyaafi UAE'n akkasumas Qataar of qopheessuu qabu egaa.

7. Sa'aatii 3 duraQoonstilaan Israa'el Istaanbul jirutti dhiyaatee dhukasni banamee, shakkamtootni ajjeefaman

   

   Madda suuraa, Reuters

   Hidhattootni sadii Qoonstilaa Israa'el magaalaa guddoo Turk Istaanbulitti argamu biratti haleellaa banan martuu ajjeefaman.

   Dhukaasa hidhattootni kun bananiin poolisoonni lama madaa'aniiru. Ministirri dhimma biyya keessaa Turk namootni sadan haleellaa banan adda bahaniiru. Hidhattoota keessaa inni tokko nama amantaa mankaraarsu akka ta'e ibseera.

   Iddoo dhukaasni kun itti banametti qaamoleen nageenyaa Turki hedduun bobbaafamaniiru. Ambulaansiiniis hedduun duulaniiru.

   Ministirri Haajaa Alaa Israa'el Qoonstilaa kana keessatti namni hedduun hin turre jedhe.

8. Sa'aatii 6 duraErga waraanni jalqabee bakkeewwan 13,000 Iraan keessaa haleelamaniiru- US

   

   Madda suuraa, Getty Images

   Gidduugalle Ajaja Waraanaa Ameerikaa [Centcom] erga waraanni Iraan irratti jalqabee as bakkeewwan 13,000 ol haleelamuu ibse.

   Israa'elis Iraan keessaa gidduugala hedduu haleeluu ibsiteetti.

   Ibsa Oppireeshinii Epik Faarii jedhamu Iraan irratti gaggeessan irratti kennameen Ameerikaan bidiruuwwan Iraan 155 barbadeessuu ibsite.

   Centcom haleellaa raawwate keessaa Waajjirri Olaanaa IRGC isa tokko tahuu himeera.

   Sirna Ittisa Qilleensarraa, Buufata Misaa'ela Baalistikii fi Dooniiwwan Waraanaa Iraan hedduu barbadeessuu ibse.

   Dhaabbanni Mirga Namoomaaf falmuu fi Ameerikaa buufate 'Human Rights Activists News Agency' jedhamu ammoo erga waraanichi jalqabee Iraan keessatti namoonni 3,500 tahan ajjeefamaniiru.

   Isaan keessaa 1665 kan tahan namoota nagaa tahuu hime.

9. Sa'aatii 6 duraArteemis astiroonaawutoota afran qabattee hawaa keessaa gara dachee deebi'aa jirti

   

   Madda suuraa, NASA

   Astiroonaawotoonni Afur saatalaayitii NASA ergama Arteemis II gara dachee daabi'aa jiru.

   Waggoota shantama keessatti yeroo jalqabaatiif dachiirraa fageenya dheeraa kan imalanii fi daqiiqaawwan 40 caaluf addeessan duuba waan turaniif qunnamtiin dachee faana wal qabatu adda citee ture.

   Yeroo qunnamtiin dachii faana qaban deebi'etti, astirionaawotiin Kiristiinaa Koochaa Christina Kooch "Dachiin walitti deebi'uu keenyaf ni gammachuutu natti dhagahama."

   Ergamni Arteemis II, Oriyoon, Wixata, riikardii fageenya maayiloota asiin duraa 248,655 (400,000km) Appooloo II cabsite.

   Riikardii haaraan fageenya hawaa keessaa amma maayilii 252,756 (406,771 km).

   Kun ergama hawaa Appooloo 11 bara 1970 as fageenya hawaa dheeraa isa jalqabaati ilmi namaa imale ta'ee galmaaye.

   Astiroonaawotiin Kaanaadaa Jeremii Hanseen, " dachiirraa fageenyaa hawaa isa fagoo wayita dhaqqabne kanatti, carraaqqii addaa fi bu'uura hangafootni keenya abuurraa hawaa keessatti lafa kaayaniif ulfina kennina" jedhe.

   Hawaatti harka wal fuudhuun akkamiin abdii nutti hore?

10. Sa'aatii 7 duraDhohinsi guddaan magaalaa Teeraan keessatti dhagahame

    Miidiyaaleen adda addaa akka gabaasanitti magaalaa Iraan Teeraan keessaa dhohinsi guddaan dhagahameera.

    • Gaazexaan Shaarg jedhamu dhohinsi sadii magaalaa Teeraan keessaa dhagahamuu hime.
    • Gaazexessaan AFP dhohinsi dhagahame karaa Kaaba magaalittii irraan tahuu ibse.
    • Akka gabaasa miiidyaa mootummaa IRNA jedhamuutti ammoo Buufanni Xiyyaaraa Koraamaabaad haleelameera.

    Tiraamp Iraan hulaa Hormuz hin bantu taanaan har'aa jalqabee buufata aannisaa fi riqicha ishee akka haleelu ibse.

    Sa'aa Tiraamp kenne ammoo xumuramaa jira.

11. Sa'aatii 7 duraDaawwadhaa!

    'Dachee waliin quba walqabaachuutti deebiyuun keenya gammachiisaadha': Garee Artemis Addeessa darbanii jiran daqiiqaa 40f komunikeeshiniin addaan citee booda walitti deebiyame.

12. Sa'aatii 7 duraManni maree nageenyaa UN yaada murtoo imala dooniiwwanii Ulaa Hormuuz tiksuuf qophaayerratti sagalee kennuufi

    

    Madda suuraa, EPA

    Manni maree nageenyaa UN yaada murtoo imala dooniiwwanii Ulaa Hormuuz tiksuuf qophaayerratti sagalee kennuufi.

    Manni maree nageenyaa UN (UNSC) dhimma imala doonii Ulaa Hormuz keessaaf eegumsa gochuu irratti sagalee kennuufi.

    Iraan yeroo waraanni eegalee kaasee dooniiwwan hedduun Ulaa Hormuuz keessa akka hin dabarre ugguruun milkoofte.

    Yaadni murtoo Ulaa Hormuuz tiksuu kan dhiyaate pirezdantii Mana maree Nageenyaa UN kan taate Baahireeniini. Yaada murtoo kanarratti sagalee kennuuf torbaan darbe karoorfamee kan ture yoo ta'u, garuu torban kanatti dabarfame.

    Yaadni murtoo kun kan jalqabaarraa fooyya'eera.

    Wixineen jalqabaa biyyoonni miseensa UN ulaa kana tiksuuf yoo barbaachisaa ta'ee argame "tooftaa ittisaa" qaban hunda akka fayyadamanii fi adabbii madaalawaa akka hojiirra oolchan "aangoo" kennaaf.

    Wixineen fooyya'e immoo miseensonni nageenya galaanarraa mirkaneessuuf gumaachuuf "carraaqqii isaanii qindeessuu, ittisuu, tarkaanfii madaalawaa fudhachuuf baay'ee jajjabeeffamu" jedha.

13. Sa'aatii 7 duraDoonaald Tiraamp astiroonoomeroota Artemis II Addeessa darbanii jiran Waayit Hawusirra waliin yeroo haasa'utti

14. Sa'aatii 7 duraRiqichi guddaan sawud Arabiyaa fi Bahaareen wal qunnamsiisu baname

    

    Madda suuraa, Getty Images

    Sawud Arabiyaa fi Bahaareen riqichi wal qunnamsiisu guddichi banamuu himame.

    Riqichi kun sababa haleellaa Iraaniif jecha cufamee ture. Riqichi kun King Fahid Koozwey jedhama.

    Yeroo Iraan haleellaa buufataalee aannisaa sawud Arabiyaa fi biyyoota ollaa kaan irratti raawwattu of eeggannoof jecha riqichi kun cufamee ture.

    Qondaalonni biyyattii sa'a shan booda yeroo konkolaattonni irra ce'an agarsiisuun banamuu isaa ibsan.

    Riqichi kun gara KM 20 dheerata.

15. Sa'aatii 9 duraBaabura akka hin yaabbanne jechuun Israa'el ummata Iraan akeekkachiifte

    

    Madda suuraa, NurPhoto via Getty Images

    Humni Ittisaa Israa'el (IDF) har'a [Bitooteessa 07] uummanni Iraan akka baabura hin yaabbanne akeekkachiise.

    Maxxansa waraanichaa miidiyaa hawaasaa afaan Faarsiin irratti baherratti, "nageenya keessaniif" hanga sa'aatii Iraan 21:00tti "baabura fayyadamuu fi baaburaan imaluurraa of qusadhaa" jechuun akeekkachiisa uummata Iraan.

    Dabaluun, "baaburarraa fi naannoo sarara baaburaatti argamuun lubbuu keessan balaarra buusa"

    Pirezdaant Donaald Tiraamp bu'uuraalee misoomaa Iraan haleeluf dhaadachuu hordofeeti kun kan dhagahame.

    Sirni Iraan ulaa Hormuz hanga guyyaa Kibxataa 20:00tti (01:00 Roobii akka sa'aatii Biriitishitti) hin banu taanan balaan akka isaan qunnamu hime.

    Odeessa waytaawaa galgala dabarseen, waraanni Israa'el haleellaa "bu'uuraalee sirnichaan wal qabatanTehraan keessaarratti" raawwatu xumuruu, miseensota Hizboolaa fixuu hime.

    Waraanichi misaa'eloota Iraanirraa Israa'elitti dhukaafamanii qolachuus hime.

16. Sa'aatii 9 duraDhimmoota ijoo Tiraamp Waayit Haawusitti dubbatan:

    

    Madda suuraa, Getty Images

    Pirezidant Tiraamp ibsa miidiyaaleef Waayit Haawusitti kennaniin ''halkan tokkoon'' Iraan balleessuuf isa dhaadataniin ala dhimmoota biroos kaasaniiru.

    • Yeroon Iraaniif qaban (Kibxata) xumuramuu dura waliigalteen isaaniif ''fudhatama qabu'' jiraachuu qaba, waliigalteen kunis ''boba'aan bilisaan akka daddarbu'' dabalata jedhan.
    • Takkaa erga yeroon qabaniif darbeetii Iraan ''Bara Dhakaa Daabbootti'' deebisna jedhanii kan akeekkachiisan. ''Riqicha homaatu hin qabaatan,'' jedhan. ''Buufatawwan annisaa hin qabaatan.''
    • ''Biyyi guutuu halkan tokkoon baduu dandeessi - halkan sunimmoo boru halkan ta'uu mala,'' jechuun dubbatan.
    • Hoggantoonni Iraan ''gaarii'' ta'an ''qajeelummaan'' mari'ataa akka jiran ibsanis itti bahi marii kanaa hin beekamu.
    • Dhiibbaa waraanni US bu'uraalee misoomaarratti xiyyeeffatuu isaa yeroo gaafataman, Tiraamp lammiileen Iraan ''bilisummaa isaanii argachuuf dararamuu filatu'' jedhan.

17. 7 Ebla 2026'Iraan yeroo kennameefitti waliigalteerra hin geessu taanan halkan tokkotti balleessina' - Tiraamp

    

    Madda suuraa, Getty Images

    Pirezidaantiin US Doonaald Tiraamp Iraan yeroo kennameef keessatti waliigalteerra hin geessu taanan, "halkan tokkotti balleessina" jechuun itti dhaadate.

    Iraan Ulaa Hormuuz akka bantuuf waliigalteerra akka geessuuf yeroo Tiraamp kenne sa'aatii 48 ta'uu gabaafamaa ture. Yeroon Tiraamp kenne kun har'a xumurama.

    Traamp halkan edaa Waayit Haawus miidiyaaleef ibsa kenneen, gaggeessitoonni Iraan "haala gaariin" mariyataa jiru; garuu dhumasaa waan ta'u akka hin beekne dubbate.

    Gama biraan, ammoo Iraan yaada dhukaasa dhaabuu dhiyaateef kuffisteetti. Iraan waraana dhaabuu malee dhukaasa dhaabuu akka hin barbaanne beeksiste.

    Waraana dhaabuu qofa osoo hin taane qoqqobbiin waggootaaf irra tures akka irraa ka'u barbaaddi Iraan.

    Tiraamp Waayit Haawusitti yeroo ibsa kenne walitti qabaan ajajoota humna waraanaa Jeneraal Daan Keen fi Ministiirri Ittisaa US Piit Heegset waliin turan.

    Tiraamp Iraan Ulaa Hormuuz akka bantuuf yeroo garaa garaatti akeekkachiisa kennaa ture. Kan ammaa kana garuu arrabsoo safuu cabse fayyadamuun akeekkachiise.

18. 7 Ebla 2026Ashamaa!

    Tamsaasni kallattii BBC Afaan Oromoo guyyaa Kibxataa eegale.

    Waraana Giddugala Bahaatti adeemaa jiruun yeroon Tiraamp Iraaniif qaban dhumataa jira. Maaltu itti aana?

    Jala jalaan isin biraan geenya.

    Asumaan WhatsApp, marsaritii, Facebook fi YouTube keenya mil'adhaa.

    Lafa nagaa oolaa!