Cô đơn và vỡ mộng, giới trẻ Trung Quốc tìm kiếm hơi ấm từ 'cha mẹ ảo'

Giống như nhiều người trẻ khác, Vincent Zhang gần như luôn dán mắt vào điện thoại trong giờ ăn – nhưng nội dung yêu thích của anh lại đến từ một cặp vợ chồng trung niên mà anh gọi là "cha mẹ ảo".

Những người có tầm ảnh hưởng (influencer) mà Vincent xem nhiều nhất trên Douyin – phiên bản TikTok của Trung Quốc – là Phan Hổ Kiền và Khương Tú Bình.

Các video của họ xoay quanh đời sống gia đình giản dị, không tô vẽ nhưng đầy yêu thương, và cặp đôi thường xưng hô với người xem như thể đó là con cái của mình. Chỉ trong chưa đầy ba năm, tài khoản của họ đã thu hút hơn 1,8 triệu người theo dõi.

Trong một video nổi tiếng nhất, ông Phan và bà Khương nói: "Ai là người trưởng thành trong gia đình? Dạo này con có mệt vì công việc và học hành không? Đừng ép bản thân quá. Bố mẹ biết con đã phải chịu đựng rất nhiều ngoài kia."

Trong khi đó, Vincent lại chia sẻ rằng:

"Cha mẹ tôi chưa bao giờ là người bảo tôi đừng quá ép mình hay rằng tôi đã đủ tốt rồi.

"Nhưng cha mẹ ảo đơn giản hỏi han xem hôm nay tôi có vui không."

"Cha mẹ ảo" bắt đầu trở thành từ khóa thịnh hành trên mạng Trung Quốc vào năm 2024, và kể từ đó, hơn một chục influencer như ông Phan và bà Khương đã thu hút lượng người theo dõi khổng lồ.

Những cuộc thảo luận này đã phơi bày sự bất mãn ngày càng gia tăng của nhiều người thuộc thế hệ Gen Z (ý chỉ những người sinh ra vào giai đoạn 1997-2012) và Millennials (thế hệ sinh ra vào các năm 1980-1996) ở Trung Quốc đối với mô hình gia đình truyền thống, nơi nghĩa vụ và sự vâng lời được đặt lên trên tình cảm.

Trên ứng dụng mạng xã hội Tiểu Hồng Thư, hashtag "cha mẹ Trung Quốc" đã được xem hơn 500 triệu lần, với hơn 1,2 triệu bình luận.

Nhiều người cũng thất vọng vì cha mẹ không hiểu được những khó khăn khi phải xoay xở trong một nền kinh tế tăng trưởng chậm lại, cũng như gánh nặng phải đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ trong vai trò con một – hệ quả của chính sách một con của Trung Quốc từ năm 1979 đến 2015.

Vincent hiện là một lập trình viên web tại Thượng Hải và được xem là có sự nghiệp ổn định.

Dù phải làm việc với cường độ cao theo văn hóa "996" – làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, sáu ngày một tuần – anh lại thấy những cuộc gọi hàng tuần với cha mẹ còn căng thẳng hơn.

Anh cho biết họ thường chỉ trích lựa chọn nghề nghiệp của anh, vì tin rằng một công việc trong ngạch nhà nước sẽ ổn định hơn. Hoặc họ hỏi bao giờ anh sẽ đưa bạn gái về ra mắt.

Vincent cảm thấy bớt cô đơn khi tương tác với những người khác trong phần bình luận trên kênh của ông Phan và bà Khương.

Giống như anh, nhiều người gọi cặp đôi này là "bố mẹ". Nội dung bình luận thường xoay quanh cuộc sống hằng ngày, đôi khi mọi người còn hỏi xin lời chúc sinh nhật.

Nhưng một số tin nhắn cũng rất đáng lo ngại. Trong một trường hợp, một cô gái tên Điểm Điểm nói với ông Phan rằng cô không còn muốn sống nữa, rằng cô bị trầm cảm và có ý nghĩ tự tử.

"Tôi đã nói chuyện với cô ấy suốt hai tiếng, nhưng sau 40 phút thì không còn phản hồi," ông Phan kể trong một cuộc phỏng vấn năm 2024 với Douyin.

Ông cho biết thêm là ông không biết chuyện gì đã xảy ra.

Một tuần sau, ông nhận được cuộc gọi từ Điểm Điểm, cô nói rằng mình đã cảm thấy khá hơn.

"Tôi cảm thấy mình đã làm được điều gì đó thực sự có ý nghĩa và đã tự hào trong một thời gian dài," ông Phan chia sẻ.

Ông Phan hiểu nỗi đau do một gia đình thiếu quan tâm gây ra, vì bản thân ông cũng không có tuổi thơ hạnh phúc.

Ông lớn lên trong một "yaodong" – dạng nhà truyền thống dưới lòng đất – tại tỉnh Thiểm Tây, miền bắc Trung Quốc.

Năm 14 tuổi, ông rời nhà để trở thành trụ cột kiếm tiền sau khi mẹ bị liệt. "Tôi rời nhà 33 năm, và cha mẹ chưa từng động viên tôi một lời," ông chia sẻ trong cùng cuộc phỏng vấn.

Khi con gái họ, tên là Giang Vũ chào đời, ông Phan quyết tâm tạo nên một bầu không khí gia đình khác. Không giống nhiều gia đình Trung Quốc điển hình, ông và bà Khương luôn nói với con rằng họ yêu cô bé.

Giang Vũ là người khuyến khích cha mẹ làm video ngắn, và họ trở thành nhà sáng tạo nội dung toàn thời gian sau khi ông Phan ngừng công việc kinh doanh vào năm 2024.

Dù có thể kiếm được lợi nhuận lớn qua livestream bán hàng, ông Phan nói ông không có kế hoạch lớn lao.

"Tôi hy vọng có thể làm điều gì đó, dù nhỏ bé, để họ cảm nhận được sự ấm áp của tình cha," ông nói.

'Văn học canh bầu'

Bên cạnh nội dung về "cha mẹ ảo", một dạng nội dung châm biếm gọi là "văn học canh bầu" cũng lan truyền mạnh vào mùa thu năm ngoái.

Xu hướng này bắt nguồn từ một đoạn video ngắn, trong đó người con lịch sự từ chối bát canh bầu của mẹ, nhưng cuối cùng lại bị trách là có thái độ khó chịu.

Nhiều người trẻ cho rằng nội dung này phản ánh đúng kiểu hiểu lầm thường thấy trong gia đình Trung Quốc, đặc biệt khi cha mẹ phớt lờ mong muốn của con cái với lý do "làm vậy là vì tốt cho con".

Triệu Tuyền, 28 tuổi, là một trong số đó.

Cô đã tắt thông báo nhóm chat gia đình vì cha mẹ hiếm khi thể hiện sự quan tâm – và mỗi khi nói chuyện, mọi thứ lại giống hệt những gì được mô tả trong "văn học canh bầu".

Cô cũng cho rằng cha mẹ thiên vị em trai 15 tuổi. Trong văn hóa truyền thống Trung Quốc, nam giới thường được coi là người nối dõi tông đường.

Triệu cho biết mẹ cô kiểm soát gần như mọi khía cạnh cuộc sống của cô. Sau khi tốt nghiệp, cô tìm được công việc toàn thời gian tại Pháp, nhưng mẹ yêu cầu cô bỏ việc và quay về Trung Quốc.

"Trước khi tôi về, mẹ cứ nói sẽ chăm sóc tôi. Tôi rất xúc động," cô kể.

"Nhưng thực ra bà chỉ muốn tôi về để chăm em trai…

"Bà đối xử với tôi y như khi tôi còn nhỏ. Nhưng lại là một người mẹ kiểu mẫu với em trai tôi."

Trước đây, Triệu thường khóc và tâm sự với bạn bè để cố hiểu hành vi của cha mẹ. Nhưng giờ đây, cô tìm đến meme và video châm biếm.

Phản ứng tương tự từ những người khác giúp cô nhận ra trải nghiệm của mình không phải là cá biệt, và rằng cô có thể đối mặt với vấn đề gia đình bằng sự hài hước.

Tổn thương chính trị

Quách Đình, một học giả nghiên cứu giới tại Đại học Toronto (Canada), cho biết bà đồng cảm với các bậc cha mẹ Trung Quốc vì nhận thấy nhiều "nguyên nhân mang tính lịch sử" đằng sau kỳ vọng cao đối với con cái và sự khó khăn trong việc thể hiện tình cảm.

Bà cho rằng cảm xúc cá nhân từng bị xem nhẹ trong diễn ngôn công cộng khi thế hệ cha mẹ hiện nay còn trẻ.

Trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa – giai đoạn kéo dài một thập niên (1966-1976) với nhiều bạo lực và bất ổn – tình yêu chỉ được phép thể hiện với đất nước hoặc lãnh tụ khi đó là Mao Trạch Đông.

Theo bà, sự bất an và lo âu của các bậc cha mẹ ngày nay có thể được lý giải bằng "những biến động và nghèo khó mà họ từng trải qua, cũng như môi trường khắc nghiệt, mang tính sinh tồn mà họ phải đối mặt".

Một số cơ quan truyền thông nhà nước đã cố gắng định hướng thảo luận trực tuyến theo khái niệm truyền thống về sự hiếu thảo, kêu gọi thế hệ trẻ thấu hiểu cha mẹ hơn.

Nhưng cách tiếp cận này dường như không hiệu quả, ít nhất là với Vincent: "Tôi có thể hiểu những khó khăn của cha mẹ, nhưng tôi cũng có tổn thương của riêng mình," anh nói.

Một số "cha mẹ ảo" đã ký hợp đồng với các công ty quản lý để thương mại hóa nội dung, nhưng Vincent cho biết anh vẫn muốn xem video của họ.

"Điều này mang lại cho tôi sự ấm áp duy nhất trong cuộc sống," anh nói. "Và như thế còn hơn là không có gì."

Grace Tsoi và Alexandra Fouché biên tập