Đại học Stanford thắng kiện, được giữ nhật ký của cựu thư ký Mao Trạch Đông

Một tòa án tại California đã phán quyết rằng Đại học Stanford, Mỹ có thể giữ lại các cuốn nhật ký của ông Lý Nhuệ, từng là thư ký của ông Mao Trạch Đông, nhà sáng lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Ông Lý Nhuệ, một quan chức cấp cao nổi tiếng với những chỉ trích Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) trong những năm cuối đời, đã ghi chép tỉ mỉ nhật ký về thời gian ông làm việc trong CCP.

Con gái ông, bà Lý Nam Anh, đã bắt đầu trao tặng các cuốn nhật ký của cha cho Đại học Stanford khi ông còn sống, cho biết đó là theo ý nguyện của ông. Tuy nhiên, sau khi ông qua đời, người vợ đã khởi kiện nhằm đòi lại các tài liệu này để đưa về Bắc Kinh.

Đại học Stanford coi vụ kiện này là cuộc chiến chống lại sự kiểm duyệt của chính phủ Trung Quốc, lập luận rằng họ là chủ sở hữu hợp pháp của các cuốn nhật ký và rằng nếu trả lại thì các tài liệu này sẽ bị cấm công bố.

Hôm 31/3, tòa án phán quyết việc hiến tặng cho Viện Hoover tại Đại học Stanford là "hợp pháp và phù hợp với nguyện vọng của ông Lý Nhuệ".

Quyết định này "đảm bảo một trong những tài liệu ghi chép trực tiếp quý giá nhất về lịch sử Trung Quốc hiện đại sẽ được tự do nghiên cứu", bà Condoleezza Rice, cựu Ngoại trưởng Mỹ và hiện là Giám đốc Viện Hoover, cho biết.

Trong quá trình xét xử, các luật sư của Đại học Stanford lập luận rằng ông Lý Nhuệ đã giao các tài liệu này cho họ vì ông "hiểu rằng chế độ [Đảng Cộng sản Trung Quốc] sẽ tìm cách bóp nghẹt những ghi chép của ông về lịch sử Trung Quốc hiện đại" và ông "lo sợ rằng các tài liệu sẽ bị tiêu hủy".

Các tài liệu gồm nhật ký mà ông Lý Nhuệ viết từ năm 1938 đến năm 2019, bao quát phần lớn việc Đảng Cộng sản Trung Quốc cầm quyền, cũng như thư từ, biên bản các cuộc họp, ghi chú về công việc của ông, thơ ca và ảnh chụp.

Nổi tiếng nhất, các cuốn nhật ký bao ghi lời kể trực tiếp của ông về Thảm sát Thiên An Môn, sự kiện mà ông chứng kiến từ ban công nhìn xuống quảng trường và ghi lại với tên gọi "Black Weekend" (Cuối tuần Đen) bằng tiếng Anh trong nhật ký của mình. Đây là một vấn đề cực kỳ nhạy cảm và hiếm khi được thảo luận ở Trung Quốc.

Ghi chép của ông mô tả việc binh lính nổ súng vào những người biểu tình tập trung tại quảng trường, các xe bọc thép nghiền nát rào chắn do người biểu tình dựng lên, và binh lính bắn vào các tòa nhà xung quanh quảng trường, kể cả tòa nhà nơi ông có mặt.

Là một nhân vật nổi bật của Đảng Cộng sản Trung Quốc, nổi tiếng với quan điểm cải cách, ông Lý vừa được tôn kính như một lão thành trong đảng, nhưng cũng bị xa lánh vì những lời chỉ trích thẳng thắn, sắc bén nhằm vào các lãnh đạo, gồm cả Chủ tịch Tập Cận Bình.

Các bài viết của ông bị kiểm duyệt và sách của ông bị cấm tại Trung Quốc.

Con gái ông, bà Lý Nam Anh, bắt đầu hiến tặng các tài liệu của cha mình cho Đại học Stanford vào năm 2014 khi ông vẫn còn sống.

Trong một cuộc phỏng vấn với BBC News Tiếng Trung năm 2019, sau khi ông qua đời, bà cho biết điều này đã hoàn thành tâm nguyện của cha mình.

Năm đó, người vợ thứ hai của ông Lý Nhuệ, Trương Ngọc Chân, đã đệ đơn kiện người con riêng Lý Nam Anh tại Trung Quốc.

Bà Trương lập luận rằng ông Lý muốn bà quyết định tài liệu nào của ông sẽ được công khai và các cuốn nhật ký này đã được giao cho Đại học Stanford một cách sai trái.

Bà cũng cho biết vì các cuốn nhật ký được công bố công khai có chứa "những vấn đề cá nhân và riêng tư sâu sắc" về cuộc sống của bà với ông Lý, việc công bố đó đã khiến bà "xấu hổ bản thân và tổn thương tinh thần".

Một tòa án Bắc Kinh đã phán quyết có lợi cho bà và ra lệnh giao trả những cuốn nhật ký cho bà Trương.

Tuy nhiên, phiên tòa bắt đầu ở California vào năm 2024 là một vụ kiện riêng biệt do Đại học Stanford khởi xướng kiện bà Trương tại Mỹ, trong đó trường đại học này yêu cầu được tuyên bố là chủ sở hữu hợp pháp các tài liệu của ông Lý Nhuệ.

Hôm 31/3, các luật sư của Đại học Stanford cho biết ông Lý đã "nói rất rõ trong nhật ký và các cuộc trò chuyện của mình rằng ông muốn các tài liệu lịch sử của mình được bảo tồn và lưu giữ" tại Viện Hoover.

"Chúng tôi rất hài lòng với phán quyết của tòa án, rằng nguyện vọng của ông Lý sẽ được tôn trọng và những tài liệu quan trọng này sẽ vẫn thuộc sở hữu của Hoover và Đại học Stanford, đồng thời tất cả những ai quan tâm đều có thể tiếp cận được."

Bà Trương đã qua đời trong quá trình xét xử. BBC đã liên hệ với các luật sư tại Mỹ đại diện cho bà để yêu cầu bình luận.