Đại biểu Quốc hội: chất lượng có được cải thiện?

Trước khi được bầu làm chủ tịch nước vào hôm 7/4, Tổng Bí thư Tô Lâm, đồng thời là đại biểu Quốc hội đoàn Hà Nội, đã nhấn mạnh sự tin tưởng của ông dành cho 499 vị đại biểu còn lại, "đặc biệt là đại biểu chuyên trách".

"Làm sao để mỗi đại biểu vừa có bản lĩnh chính trị, vừa có trình độ chuyên môn, vừa có năng lực phản biện, vừa có khả năng truyền tải trung thực tiếng nói của Nhân dân đến nghị trường," ông Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu trong bài phát biểu khai mạc kỳ họp đầu tiên của Quốc hội khóa 16 vào sáng 6/4.

Vấn đề "năng lực" của Quốc hội được ông nhắc đến sáu lần trong bài phát biểu 14 phút, báo hiệu kỳ vọng lớn của người đàn ông quyền lực nhất Việt Nam.

Phát ngôn này được đưa ra trong bối cảnh vai trò của Quốc hội đang dịch chuyển mạnh mẽ, từ chỗ là cơ quan giám sát, phản biện các chủ trương, quyết sách trước khi thể chế hóa sang ưu tiên chạy hết tốc lực để đảm bảo tiến độ thể chế hóa ý chí của Đảng.

Không có luật sư đang hành nghề

Báo chí Việt Nam đánh giá rằng danh sách đại biểu Quốc hội 16 đã cho thấy những "con số ấn tượng" xét về chuyên môn lẫn số lượng.

Tỷ lệ đại biểu chuyên trách chiếm khoảng 40% là "cao nhất lịch sử" – tương đương khoảng 200 đại biểu.

Con số này thực chất là đang đáp ứng yêu cầu của Luật Tổ chức Quốc hội sửa đổi, quy định số lượng đại biểu hoạt động chuyên trách phải chiếm ít nhất 40%. Để so sánh, ở khóa 15 và 14 tỷ lệ này lần lượt là 38,7% và 35,5%.

Hiện 100% số đại biểu dự kiến hoạt động chuyên trách đã trúng cử, bao gồm 145 người đã được giới thiệu ứng cử đại biểu Quốc hội chuyên trách ở trung ương.

Xét về trình độ học vấn, có đến 418 đại biểu có trình trên đại học, tức 83,6%, bên cạnh 80 vị có trình độ đại học và chỉ có 2 người có trình độ dưới bậc này.

Nhiều giáo sư, chuyên gia giáo dục trúng cử, có thể kể đến bà Nguyễn Thị Thanh Mai, Giám đốc Đại học Quốc gia TP HCM, ông Nguyễn Đào Tùng, Giám đốc Học viện Tài chính, và ông Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội.

Có 21 doanh nhân trúng cử đại biểu Quốc hội khóa 16, tăng 6 người so với nhiệm kỳ trước, phản ánh kỳ vọng "đưa tiếng nói doanh nghiệp vào quá trình hoạch định chính sách", theo báo VnExpress.

Việc có các lãnh đạo doanh nghiệp, đặc biệt từ khối tư nhân và các doanh nhân “thực thụ”, trong Quốc hội khóa 16 là quan trọng, theo Giáo sư Edmund Malesky từ Đại học Duke (Mỹ), đặc biệt trong bối cảnh "Việt Nam đang tập trung vào khu vực kinh tế tư nhân và sắp tới sẽ ban hành hàng loạt luật nhằm tác động đến khu vực này".

Tuy nhiên, vắng bóng một thành phần trong Quốc hội khóa này là các luật sư đang hành nghề, một vấn đề mà một số người trong giới luật gia đã lên tiếng trên Facebook.

Có những người có bằng cấp liên quan đến luật – như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với bằng tiến sĩ luật, đại biểu đoàn Hà Nội – hay những người thuộc giới luật gia như Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam Nguyễn Khánh Ngọc, tranh cử và thắng cử tại Đà Nẵng.

Ngoài ra, cũng có một số đại biểu đang làm trong ngành tư pháp – chẳng hạn Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân TP HCM Lê Văn Đồng.

Giáo sư Carl Thayer, nhà quan sát chính trị Việt Nam lâu năm, nhận định với BBC News Tiếng Việt rằng việc thiếu vắng các luật sư thực thụ trong Quốc hội có khả năng dẫn đến việc không có ai đủ khả năng tranh luận thực chất về việc tác động của chính sách sẽ được áp dụng như thế nào ở địa phương hay ảnh hưởng đến người dân ra sao về mặt pháp lý.

"Ở đây, cần phân biệt giữa những người được đào tạo về luật nhưng không thực sự hành nghề luật sư [với luật sư đang hành nghề]. Có hai mặt của vấn đề này: Một mặt, những người có kiến thức luật khi gặp các văn bản luật chuyên sâu sẽ có nền tảng để đưa ra những phán quyết hoặc ý kiến có cơ sở về những gì đang diễn ra [tại Quốc hội].

"Nhưng trong bối cảnh luật pháp có thể bị áp dụng một cách tùy tiện trên cả nước thì lại không có những đại diện từng tranh tụng các vụ án đó trước Viện kiểm sát Nhân dân Tối cao."

"Tóm lại, ta thấy có một đội ngũ đông đảo những người được đào tạo bài bản về nhiều khía cạnh của pháp luật, nhưng rồi tôi lại ngạc nhiên khi thấy ông Tô Lâm cũng có bằng tiến sĩ luật từ một trường đại học của Việt Nam. Thôi thì tôi cứ để ngỏ vấn đề đó ở đây. Ý tôi là, điều đó đã thay đổi cách ông ấy hành động và ứng xử như thế nào? Tôi không biết."

Cần phải lưu ý rằng những người vắng bóng trong Quốc hội ở đây, theo ông Thayer, có thể "là các luật sư thực thụ – những người hành nghề trong các vụ tranh chấp đất đai, các vụ án về tội 'phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc' hay trốn thuế, v.v... để cố gắng đảm bảo luật pháp Việt Nam được thực thi một cách công bằng, đúng nghĩa "thượng tôn pháp luật" (rule of law) chứ không phải "cai trị bằng luật pháp" (rule by law).

"Đây chính là khía cạnh cần được cải thiện. Bởi vì nếu tất cả đều nằm trong Mặt trận Tổ quốc hay Hội Luật gia Việt Nam, thì các bạn lại đang ở trong một hệ thống tôn ti trật tự mà ở đó các bạn đang bị 'che mắt'. Các bạn sẽ không giải quyết được những vấn đề thực sự cần phải giải quyết."

Tác giả Ngọc Thanh vào hôm 6/3, vài ngày trước cuộc tổng tuyển cử toàn dân, cũng nêu quan điểm về năng lực làm luật của các đại biểu Quốc hội.

Do tính chất công việc của Quốc hội phải xây dựng, sửa đổi, bổ sung tất cả các luật chuyên ngành, theo bà, "nhân lực làm luật chuyên ngành thường gồm ba loại chuyên gia: chuyên gia pháp luật, chuyên gia chuyên môn nghiệp vụ của lĩnh vực mà luật điều chỉnh và chuyên gia ngôn ngữ học, trong đó chuyên gia chuyên môn nghiệp vụ của lĩnh vực chuyên ngành là vô cùng quan trọng", theo bài xã luận đăng trên Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động, cơ quan của Bộ Nội vụ.

Nhiệm kỳ Quốc hội khóa 15 vừa qua cho thấy tốc độ thông qua luật do chính phủ trình một cách thần tốc của các đại biểu, trong bối cảnh ông Tô Lâm áp dụng tinh thần "vừa chạy, vừa xếp hàng" để thực hiện các cuộc cải cách của mình từ khi lên lãnh đạo Đảng Cộng sản vào tháng 8/2024.

Điều này đã khiến các đại biểu Quốc hội không có đủ thời gian để nghiên cứu, thẩm định, đưa ý kiến tranh luận, phản biện một cách thấu đáo trước khi bấm nút thông qua hoặc không thông qua, từ đó dẫn đến các băn khoăn về chất lượng các luật và nghị quyết được thông qua.

Nếu đến cả Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng phải phàn nàn rằng các đại biểu không có thời gian xem xét kỹ các luật và nghị quyết, thì dấy lên câu hỏi về việc liệu Quốc hội khóa mới liệu có tiếp tục tình trạng này hay không.

Vai trò ngày càng lấn át của Đảng

Tính chuyên nghiệp của các đại biểu Quốc hội Việt Nam và cách họ thể hiện điều đó cũng cần được hiểu dưới sự kiểm soát toàn diện của Đảng Cộng sản.

Thực chất, 500 vị đại biểu được dân bầu là những người có hồ sơ đã được Đảng Cộng sản Việt Nam sàng lọc và phê duyệt. Giới quan sát cho rằng việc sàng lọc trước như vậy không đảm bảo việc trao quyền lựa chọn ứng cử viên có năng lực cho các cử tri.

"Việt Nam cho phép người dân trực tiếp bỏ phiếu bầu đại biểu Quốc hội, nhưng các ứng cử viên đủ điều kiện tranh cử đều phải được Đảng Cộng sản xem xét trước, do đó các đảng viên luôn chiếm hơn 90% số ghế trong Quốc hội," hai vị học giả về luật Po Jen Yap và Rehan Abeyratne từ Đại học Trung Văn Hong Kong viết trong cuốn Cẩm nang Routledge về các nghị viện châu Á xuất bản năm 2023.

Tại Quốc hội 16, chỉ có 18 người ngoài Đảng trúng cử và không có một người nào tự ứng cử được vào cơ quan lập pháp.

Giáo sư Edmund Malesky từ Đại học Duke (Mỹ) nói với BBC News Tiếng Việt rằng, dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Đảng Cộng sản Việt Nam, chính việc là đảng viên là một yếu tố quan trọng khiến cử tri tín nhiệm một đại biểu Quốc hội tiềm năng.

Vậy nên, nhiều người khi đi bầu sẽ nghĩ rằng cái nhãn "ngoài Đảng" không cho họ biết bất cứ thông tin gì về đường lối chính sách, theo ông Malesky, người đã thực hiện những nghiên cứu trước đó về bầu cử tại Việt Nam.

"Nhưng nếu ứng viên là đảng viên, điều đó sẽ mang lại thông tin vì họ [cử tri] biết Đảng đại diện cho điều gì và quan điểm của Đảng ra sao."

Một điều khác mà yếu tố Đảng mang lại cho cử tri, theo ông Malesky, chính là "các mối quan hệ".

"Khi đó họ [cử tri] sẽ nghĩ: 'Mình sẽ bầu cho ứng cử viên đảng viên', vì người đó có nhiều khả năng giải quyết được công việc cho địa phương mình hơn. Bởi vì họ đang ở trong một chế độ độc đảng mà," ông đặt vấn đề.

"Việc là một đảng viên sẽ mang lại một 'lợi thế đương nhiệm' nhất định, chính bởi sự thiếu hụt thông tin về chính sách khi một người bước chân vào buồng bỏ phiếu."

Cũng cần phải nhắc đến thực tế rằng nhiều cử tri không biết họ sẽ bầu cho ai cho đến ngày bầu cử 15/3 và hầu như họ cũng không có thông tin về chương trình chính sách của các ứng viên.

"Tôi không nghĩ cái chúng ta thiếu [ở Quốc hội] là năng lực chuyên môn. Cái còn thiếu chính là đường lối chính sách [của các đại biểu]," ông Malesky phân tích.

"Chẳng có chiến dịch tranh cử nào cả và cử tri thì không biết, họ không biết thực sự những người này quan tâm đến chính sách gì. Các đại biểu có bài đăng trên Facebook... mà thực ra cuộc bầu cử này khá thú vị vì có nhiều thông tin về chính sách của các đại biểu hơn bất cứ lúc nào tôi từng thấy trước đây.

"Thường thì chúng ta chỉ biết hồ sơ lý lịch của họ thôi, chứ chẳng biết họ có quan tâm đến môi trường hay quyền phụ nữ hay không. Vậy nên ít nhất với mấy thứ nhỏ lẻ trên Facebook năm nay, chúng ta cũng có thêm chút hiểu biết về chính sách của họ. Nhưng đó vẫn là mắt xích còn thiếu."

Đại biểu là ai ngoài sơ yếu lý lịch?

Tại bầu cử ở nhiều quốc gia, các ứng cử viên thường có thời gian vận động tranh cử bằng cách quảng bá lý lịch và chương trình hành động mà họ nghĩ là những gì cử tri quan tâm.

Ở Việt Nam, các ứng viên có rất ít thời gian để vận động bầu cử, vốn cũng chỉ mang tính hình thức, sau khi Hội đồng Bầu cử lập và công bố danh sách chính thức những người ứng cử đại biểu Quốc hội theo từng đơn vị bầu cử trong cả nước, "chậm nhất" là khoảng 17 ngày trước ngày bầu cử.

Giống như một cuộc chơi yêu cầu người tham gia phải đáp ứng đủ tiêu chuẩn, một cơ quan lập pháp như Quốc hội Việt Nam cũng vậy.

Quá trình ba vòng hiệp thương thông qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam "lọc ra" các ứng viên vào Quốc hội dựa trên cơ cấu nguồn giới thiệu (trung ương và địa phương), cơ cấu đại diện xã hội (giới, dân tộc, ngoài đảng, độ tuổi...).

Các cơ cấu này thường được Quốc hội khóa trước quyết định cho khóa sau – chẳng hạn như trường hợp của khóa 16 đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa 15 đưa ra trong Nghị quyết số 1891 vào tháng 11/2025.

Tương tự với khóa 14 và 15, Ủy ban Thường vụ Quốc hội lần lượt ở các khóa 13 và 14 đã làm việc này trong các nghị quyết tương ứng. Các văn bản này thường được ban hành vài tháng trước khi diễn ra bầu cử.

Vấn đề năng lực không được đề cập trong nghị quyết mà đã được quy định tại Luật Tổ chức Quốc hội.

Theo đó, đại biểu Quốc hội phải là những người có "trình độ văn hóa, chuyên môn, có đủ năng lực, sức khỏe, kinh nghiệm công tác và uy tín" – bên cạnh bốn tiêu chuẩn còn lại là trung thành với Tổ quốc, nhân dân và Hiến pháp; có phẩm chất đạo đức, bản lĩnh, kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí; liên hệ chặt chẽ với nhân dân và có điều kiện tham gia các hoạt động của Quốc hội.

Vấn đề nâng cao chất lượng năng lực đại biểu Quốc hội từ lâu đã luôn được thôi thúc.

Cựu Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Nguyễn Sĩ Dũng từng chỉ ra rằng chính việc cơ cấu nhiều khi ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng đại biểu.

"Tìm được người đáp ứng mọi đòi hỏi về cơ cấu thì lại chưa chắc đáp ứng được đòi hỏi về trình độ," ông đặt vấn đề trong cuốn sách Bàn về Quốc hội xuất bản năm 2017.

Tác giả Ngọc Thanh trên Tạp chí Tổ chức nhà nước và Lao động trong cùng bài viết nói trên cũng cho rằng việc nâng cao chất lượng của đại biểu Quốc hội là một "yêu cầu cấp thiết trong kỷ nguyên mới".

Thực tế ở các kỳ bầu cử cho thấy, theo tác giả, các cử tri thường phàn nàn rằng họ không biết gì nhiều về các ứng viên ngoài lý lịch "trích ngang" được cung cấp cho họ.

"Qua thực tế các cuộc bầu cử, cử tri rất mong muốn được biết cụ thể, thực chất 'con người bên trong' của ứng cử viên," tác giả cho hay.