Khatar intee le'eg ayaa ku jirta in Maraykanku la wareego Yuraaniyamka Iiraan

Ciidamada Maraykanka oo weeraraya xarun Nukliyeer ah oo qarsoodi ah oo dhulka hoostiisa ah si ay u qabsadaan kaydka Iiraan ee Yuraaniyaamta la tayeeyey ayaa laga yaabaa inay u ekaato mid aad u fog, laakiin waa mid ka mid ah arrimaha u ka baaraandegayo Madaxweyne Donald Trump, ayadoo lagu soo warramayo inuu ka fiirsanayo inuu gaaro ujeedadiisa ugu weyn ee dagaalka oo ah in laga hortago in taliska Iiraan uu sameysto hubka Nukliyeerka.

Hawlgalka noocan oo kale ah ayaa noqon doona mid aad u adag oo khatar badan, sida ay sheegeen khubarada milatariga iyo saraakiishii hore ee difaaca Maraykanka oo la hadlay BBC-da. Waxay sheegeen in loo baahan yahay in la keeno ciidamo dhulka ah, ayna qaadan karto dhowr maalmood ama xitaa toddobaadyo in la dhameystiro.

Ka saarida kaydka Yuraaniyaamku waxa ay noqonaysaa mid ka mid ah "hawlaha gaarka ah ee ugu murugsan taariikhda," ayuu yiri Mick Mulroy, oo hore u ahaan jiray kaaliyaha xoghayaha difaaca ee Bariga Dhexe.

Xaaladdu waa uun mid ka mid ah dhawr fal oo milatari oo uu Trump ku qaadi karo Iiraan.

Kuwa kale waxaa ka mid ah in Mareykanka uu la wareego gacan ku haynta Jasiiradda Kharg isagoo isku dayaya inuu ku cadaadiyo Iiraan inay si buuxda dib ugu furto marin biyoodka Hormuz. Maamulka ayaa sidoo kale laga yaabaa inuu u adeegsado khatarta hawlgallada cusub ee militari si uu ugu cadaadiyo Iiraan miiska wadahadalka.

Wareysi uu taleefoonka ku siiyay CBS News Talaadadii, Madaxweyne Trump wuxuu diiday inuu sheego haddii ay suurtagal tahay in lagu dhawaaqo guul laga gaaro dagaalka iyada oo aan meesha laga saarin ama la burburin uranium-ka Iiraan.

Balse waxa uu u muuqday mid hoos u dhigay muhiimadda kaydkaasi, isaga oo tilmaamaya khasaaraha ka dhashay duqaymaha Maraykanka iyo Israa'iil ee bishii June ee la soo dhaafay. "Taasi aad ayay u qoto dheer tahay, qof walbana aad ayay ugu adkaan doontaa" ayuu yiri Trump.

Hadalkiisa ayaa yimid ka dib markii wargeyska Wall Street Journal uu sheegay in Maraykanku uu ka fiirsanayo hawlgal lagu soo saarayo walxahaas. Aqalka Cad ayaa sheegay in Trump uusan weli gaarin go'aan kama dambeys ah.

Hawlgalka lagu bartilmaameedsanayo kaydka Iiraan ayaa la kulmi doona dhowr caqabadood oo saadka, sida ay sheegeen khubarada.

Bilawgii dagaalka, Iiraan waxa ay haysatay ku dhawaad 440kg oo Uranium ah oo la tayeeyay 60%, sida ay sheegeen saraakiil sarsare oo Maraykan ah. Waxaa lagu bacrimin karaa si macquul ah 90% si loo gaaro heerka loo baahan yahay ee looga samayn karo si hub looga sameeyo.

Iiraan waxa kale oo ay haysataa ku dhawaad 1,000kg oo yuraaniyam ah oo la bacrimiyey ilaa 20%, iyo 8,500kg kuwaas oo lagu tayeeyay heerka 3.6% ee loo ogolaaday cilmi baadhista caafimaadka.

Inta badan uranium-ka aadka loo xoojiyey ee si fudud loogu beddeli karo walxaha bambooyinka ama gantaalaha ayaa la rumeysan yahay in lagu keydiyo Isfahan. Xaruntan ayaa ka mid ah saddex goobood oo Nukliyeerka dhulka hoostiisa ah oo ku yaalla dalka Iiraan, kuwaasoo lagu bartilmaameedsaday duqaymaha Maraykanka iyo Israa'iil ee sannadkii hore.

Laakiin ma cadda inta uranium-ka aadka loo bacrimiyey ee lagu kaydiyo meelaha kale.

Hawlgalka milatari ee lagu soo saarayo maaddadan ayaa fududaan lahayd haddii Maraykanku si sax ah u ogaan lahaa meesha kaydku yaallo, ayuu yiri Jason Campbell, oo hore u ahaan jiray sarkaal sare oo ka tirsan difaaca Maraykanka ee maamuladii Obama iyo Trump.

Marka laga reebo Isfahan, qaar ka mid ah uranium-ka aadka loo tayeeyey ayaa sidoo kale lagu kaydin karaa Fordo iyo Natanz, kuwaasoo ah laba xarumood ee kale ee kobcinta oo lagu bartilmaameedsaday Hawlgalkii Saqdii dhexe ee sannadkii hore.

Rafael Grossi, oo ah agaasimaha wakaaladda tamarta nukliyeerka ee caalamiga ah, ayaa sheegay bishii hore in inta badan uranium-ka Iiraan ee aadka loo bacrimiyey ay ku kaydsan tahay Isfahan, iyada oo waxyaabo dheeraad ah ay ku jiraan Natanz. Laakiin Grossi wuxuu sheegay in macluumaad faahfaahsan aan la helin sababtoo ah kormeerayaashu ma aysan booqan goobaha tan iyo markii laga soo daadgureeyay Iiraan ka dib ololihii hawada ee Mareykanka iyo Israa'iil ee 2025.

"Waxaa jira su'aalo badan oo aan cadeyn doonno marka aan awoodno inaan dib ugu laabano" Grossi ayaa u sheegay suxufiyiinta.

Helitaanka uranium-ka aadka loo bacrimiyey waxay soo bandhigaysaa caqabado kale, iyada oo loo malaynayo in Maraykanku og yahay meesha uu joogo.

Waxaa jira calaamado muujinaya in Iiraan ay xoojisay dhisme dhulka hoostiisa ah oo u dhow mid ka mid ah xarumaheeda Nukliyeerka ka hor inta aysan dhicin duqeynta Mareykanka iyo Israa'iil ee sanadkan. Isfahan, tusaale ahaan, sawirka dayax-gacmeedka ee Febraayo wuxuu muujiyay dhammaan albaabada laga soo galo dhismihiisa godka inay u muuqdeen kuwo afka laga xiray, taasoo ka dhigaysa mid kasta oo adag.

Tan iyo markii uu dagaalka billowday, Mareykanka iyo Israa'iil waxay awood u yeesheen inay adeegsadaan duqeymaha cirka oo keliya si ay u baabi'iyaan ciidammada badda ee Iiraan, u dhimaan gantaallada ballistic-ga ah iyo inay waxyeello u geystaan saldhigga warshadaha. Laakiin si ka duwan ujeeddooyinkaas kale ee milatari, khubaradu waxay sheegeen in sugidda uranium-ka Iiraan ee hodanka ah aan la samayn karin iyada oo aan la isticmaalin ciidamo dhulka ah.

Maraykanku wuxuu isticmaali karaa ciidanka qaybta 82-aad ee cirka kuwaas oo loo diray Bariga Dhexe si loo sugo aagga ku hareeraysan Isfahan iyo Natanz. Ciidamada hawlgalada gaarka ah ee loo tababaray inay qabtaan walxaha nukliyeerka ayaa loo diri doona si ay u soo saaraan uranium-ka la bacrimiyey. Uranium-ta lafteedu waa qaab gaas ah, waxaana la rumaysan yahay in lagu kaydiyo weelal bir ah oo waaweyn.

Sawirro laga qaaday dayax-gacmeedka ayaa muujinaya in waddooyinka laga soo galo Isfahan iyo Natanz ay si xun u burburiyeen duqeymaha diyaaradaha Mareykanka. Ciidamada Maraykanku waxay u badan tahay inay u baahdaan mashiinno culus oo ay ku qodaan burburka si ay u helaan uranium-ka la bacrimiyey, taas oo la rumaysan yahay in lagu kaydiyo godad dhulka hoostiisa ah.

"Marka hore waa inaad qoddo goobta oo aad ogaataa [uranium-ka la bacrimiyey] iyadoo ay u badan tahay inaad ku dhowdahay khatar joogto ah," Campbell ayaa yiri.

Waa su'aal furan sida Iiraan ay uga jawaabi karto, ama inta ay le'eg tahay khatarta ay ku keeni karto ciidamada dhulka ee Mareykanka ee beegsanaya xarumaha ugu waaweyn ee Nukliyeerka.

Maraykanka iyo Israa'iil waxay hoos u dhigayeen "awoodda difaaca Iiraan si ay u suurtageliso hawlgalka noocan oo kale ah haddii ay lagama maarmaan tahay," ayuu yiri Alex Plitsas, sarkaal hore oo difaaca Maraykanka ah iyo sarkaal sare oo ka tirsan Hay'adda Scowcroft ee Bariga Dhexe. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sheegay inay wali noqon doonto "khatar sare" xagga hawlgalka.

Ciidamada dhulka ee Mareykanka ayaa lagu go'doomin karaa Isfahan oo ku dhawaad 300 mayl (482km) gudaha ugu jirta magaalada saddexaad ee ugu weyn Iiraan. "Waxay ka dhigaysaa daad-gureynta caafimaadka mid adag marka loo eego masaafada. Waxay ka dhigaysaa oo kale ciidamada Mareykanka kuwo u nugul lidka diyaaradaha, iyo sidoo kale weeraro inta ay ku sugan yihiin" xarunta nukliyeerka, "ayuu yiri Plitsas.

In kasta oo hawlgalku uu yeelan karo qaabab kala duwan, khubaradu waxay sheegeen in ay u badan tahay in ay ku lug yeelan doonto qabsashada garoon diyaaradeed ama aagga ay ka soo degaan oo ay ciidammada Maraykanku ka hawlgali karaan, ka dibna ay Iiraan ka saarayaan Yuraaniyaamta tayaysan marka ay soo saaraan.

Qeybta 82-aad ee cirka oo loo tababaray ilaalinta garoommada diyaaradaha iyo kaabayaasha kale, ayaa loo isticmaali karaa in ay la socdaan ciidamada kale ee Mareykanka si ay u dejiyaan saldhig hawlgal oo loogu talagalay howlgalka, sida ay sheegeen khubarada militariga. Marka uranium-ka la sugo, Maraykanku wuxuu markaas wajihi doonaa su'aasha ah in laga saaro dalka ama lagu qaso goobta.

Saraakiisha sare ee maamulka ayaa sheegay bilowgii dagaalka in laga yaabo in Maraykanku uu ka fikiro in uu goobta ku barxo Yuraaniyaamta Iiraan ee aadka loo tayeeyey intii uu dalka ka saari lahaa. Laakiin taasi waxay noqon doontaa hawl ballaaran, adag oo waqti badan qaadata, ayuu yiri Jonathan Ruhe, oo ah khabiir ku takhasusay barnaamijka Nukliyeerka Iiraan oo ka tirsan Machadka Yuhuudda ee Amniga Qaranka Maraykanka, oo ah xarun muxaafid ah oo ku taal Washington DC.

Qabashada iyo ka saarista uranium-ka Iiraan waa ay dhakhso badan tahay waxayna u ogolaanaysaa Maraykanka inuu maadadaas ku barxo Maraykanka, ayuu yiri Ruhe. Hawlgalku wuxuu noqon doonaa mid aad khatar u ah si kasta oo loo sameeyo, ayuu raaciyay.