Xadgudubyada galmada waxay ka mid yihiin 'nolol maalmeedka' qaybo ka mid ah Suudaan

Kufsiga iyo tacaddiyada ayaa weli si aad ah uga jira Suudaan xitaa meelaha aysan saameyn dagaallada sokeeye ee waddanka, sida algu sheegay warbixin cusub oo ay soo saartay hay'adda samafalka caafimaadka ee Médecins Sans Frontières (MSF).

Iyadoo kufsiga lagu tilmaamay "astaanta rasmiga ah" ee colaadda, warbixintu waxay sheegtay in xadgudubyada galmada ay u badan yihiin kuwa ay geystaan rag hubaysan, inta badanna ay weheliyaan falal naxariis darro iyo bahdil ah. Laakiin MSF waxay sheegtay in kufsigu uu weli yahay qayb "qarsoon" oo ka mid ah nolosha bulshooyinka ku nool gobolka galbeedka Darfur ee aan hadda ku jirin jiidda hore ee dagaalka.

Warbixintan ayaa ah tii ugu ballaadhnayd ee ilaa hadda laga soo saaro xadgudubyada galmada ee dagaalka Suudaan oo ku dhowaad saddex sano socda.

Digniin: Maqaalkani waxaa ku jira tafaasiisha xadgudubka galmada oo dadka qaarkii ay u arki karaan dhib

Waxay ku saleysan tahay marag-furka 3,396 dhibbane oo daaweyn ka raadsaday xarumaha ay taageerto MSF ee guud ahaan Waqooyiga iyo Koonfurta Darfur intii u dhaxeysay Jannaayo 2024 iyo Noofambar 2025.

Labada dhinac ee dagaallamaya — ciidanka Suudaan iyo kuwa sida milatariga u tababaran ee RSF — ayaa labadaba lagu eedeeyay xadgudubyo galmo. Laakiin Darfur waa halka ay ku xooggan yihiin RSF, inta badan dadka geystay xadgudubyada ee ay aqoonsadeen dadka ka badbaadayna waxay ahaayeen dagaalyahannadooda.

Qaar badan oo ka mid ah kiisaska warbixinta ku jira waxay ka dhaceen gobolka Waqooyiga Darfur sannadkii hore, ka dib markii ay RSF la wareegtay xeryaha dadka barakacsan ee Zamzam iyo Abu Shouk, iyo magaalada el-Fasher bishii Oktoobar, taas oo MSF ay ugu yeertay "mid ka mid ah dhacdooyinka ugu naxdinta badnaa, ee muujiyay naxariis darro aan la qiyaasi karin". Hay'addu waxay sheegtay in ka badan 90% dhibbanayaasha ay daawaysay lagu weeraray iyagoo ka socdaalayay aagaggaas si ay ammaan uga helaan magaalada Tawila.

Weerarrada waxaa badanaa qayb ka ahaa dhowr qof oo kufsi geysanaya, waxaana ku jiray noocyo kale oo rabshado daran iyo hanjabaado ah sida garaacid ama dil loo geysto ehelada. "Waxay noo kaxeeyeen meel bannaan," ayay tiri haweeney laga soo xigtay warbixinta. "Ninkii ugu horreeyay ayaa laba jeer i kufsaday, kii labaad mar, kii saddexaad afar jeer, ninkii afaraadna mar," ayay tiri. "Kufsiga sokow, waxay nagu garaaceen usmo, qoryona waxay nagu qabteen madaxa. Gabadh kale oo 15 jir ahayd... waxaa kufsaday saddex nin. Habeenkii oo dhan waa nala kufsanayay."

Qof kale oo ka badbaaday ayaa yiri "laba ka mid ah haweenkii nala socday waxaa hortayada ku kufsaday maleeshiyada RSF. Waxay ahaayeen afar ilaa shan nin oo hal mar wada samaynaya. Gabar 22 jir ahayd ayaa halkaas ku dhimatay."

Warbixintu waxay xoojinaysaa xogaha badan ee sheegaya in weerarradu leeyihiin weji qabiil, iyadoo leh bulshooyinka aan Carabta ahayn sida Zaghawa, Massalit iyo Fur ayaa "si habaysan loo beegsaday" xadgudubyadan. Hoggaanka RSF ayaa qirtay in "xadgudubyo shakhsi ah" ay dhaceen intii lagula wareegayay el-Fasher, balse waxay sheegeen in kuwan la baarayo, baaxadda xadgudubyadana la buunbuuniyay.

Joogteynta beegsiga qabiilka waxay salka ku haysaa taariikhda dheer ee colaadda Darfur, sida kufsiga oo kale, ayay tiri warbixintu. Waxay xustay in xadgudubyada galmadu aysan yaraanin ka dib marka jiidaha dagaalku isbeddelaan, iyadoo ay sii hurinayso jawi aad u milatariyeysan iyo sinnaan la'aan dhinaca jinsiga ah oo qotonta, taas oo dhalisay dareen ah in dambiilayaashu aysan ciqaab ka baqayn.

Sidaas darteed kufsigu wuxuu noqday qayb ka mid ah nolosha maalinlaha ah ee Koonfurta Darfur, oo ka fog aagagga dagaalku ka socdo, ayay tiri MSF. Sida ay warbixintu sheegtay, in ka badan 1,300 oo qof oo ka badbaaday, kuwaas oo ah 56% dadkii caawimaadda ka raadsaday rugaha caafimaadka MSF ee gobolkaas, ayaa la kufsaday iyagoo gudanaya hawlo ay ka mid yihiin soo ururinta xaabada ama biyaha, ka shaqaynta beeraha ama u socdaalida beero kale.

"Maalin kasta, marka dadku suuqa aadaan, waxaa jira afar ama shan kiis oo kufsi ah," ayay tiri haweeney 40 jir ah oo laga soo xigtay warbixinta. "Markaan beerta aado, tani way dhacdaa. Ragga, waxay daboolanayaan madaxooda, ka dibna waxay kufsanayaan haweenka... Ma jirto waddo lagu joojin karo kufsiga. Habka kaliya waa in la isku dayo in guriga la joogo."

"Waxaan ahayn saddex qof — iyo sidoo kale habaryartay," ayay tiri haweeney kale oo labaataneeyo jir ah. "Waxaana jiray saddex askari. Mid kasta oo naga mid ah waxay geeyeen meelo kala duwan. Dhammaanteen... walaashay, way kufsadeen haddana waa uur leh... Waxaan dareemayaa xanuun qoto dheer," ayay tiri. "Xanuun ayaan dareemayaa... Tani waxay ku dhacaysaa gabdhaha, maalin kasta — maalin kasta, deegaankayaga. Had iyo jeer waxay kufsadaan gabdhaha."

Koonfurta Darfur, 68% dhibbanayaasha waxay sheegeen in ay weerareen rag hubaysan, in kasta oo ay sidoo kale aqoonsadeen dad kale oo ay ku jiraan dad shacab ah, kooxo dambiilayaal ah iyo saaxiibbada dhow. Mid ka mid ah shantii qof ee ka badbaaday xadgudubka galmada ee gobolkan wuxuu ahaa qof ka yar 18 sano, kuwaas oo 41 ka mid ah ay ka yaraayeen shan sano.

MSF waxay sheegtay in xogteedu ay matasho qayb yar oo ka mid ah baaxadda dhabta ah ee xadgudubka, marka loo eego caqabadaha waaweyn ee hortaagan daryeelka sida ammaan darrada socota, barakaca, ceebeynta weyn ee bulshada iyo maqnaanshaha adeegyada ilaalinta ee shaqaynaya. Hay'adda caafimaadku waxay sheegtay in nidaamka gargaarka bini'aadantinimada uu ku guuldareystay inuu ka jawaabo baahiyaha dadka ka badbaaday xadgudubyada, waxayna ku baaqday isla xisaabtan.