از تنگه هرمز تا مالاکا؛ پنج گذرگاه باریک دریایی که تجارت جهانی به آن‌ها وابسته است

جنگ ایران بازارهای انرژی و مواد خام را مختل کرده است. این کشور عملا تنگه هرمز را که نقطه‌ای حیاتی برای عبور نفت است، بسته و در دو هفته گذشته به بیش از ۱۲ کشتی که تلاش داشتند از این مسیر دریایی عبور کنند حمله کرده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا متحدان اروپایی را تحت فشار قرار داده تا به تامین امنیت تنگه کمک کنند و هشدار داده است که اگر از تلاش‌های آمریکا برای بازگشایی هرمز حمایت نکنند، این موضوع «برای آینده ناتو بسیار بد خواهد بود».

اختلال در حمل ‌و نقل دریایی در خلیج فارس باعث شد قیمت نفت برنت جهش پیدا کند و از حدود ۷۰ دلار در هر بشکه پیش از آغاز بحران به بیش از ۱۰۰ دلار برسد.

تجارت جهانی طیف گسترده‌ای از کالاهای دیگر، از محصولات مصرفی گرفته تا مواد خام کشاورزی، نیز تحت تاثیر قرار گرفته است.

اما این بحران همچنین مشکلی وسیع‌تر را برجسته کرده است. اینکه تجارت جهانی به تعداد شگفت‌آور اندکی از گذرگاه‌های باریک که اغلب «نقاط گلوگاهی» دریایی نامیده می‌شوند، وابسته است.

در ادامه، شرحی از مهم‌ترین گذرگاه‌های دریایی برای تجارت جهانی و میزان آسیب‌پذیری آن‌ها در برابر اختلال‌های احتمالی را بررسی می‌کنیم.

۱. تنگه هرمز

تنگه هرمز مهم‌ترین تنگه راهبردی انرژی در جهان است. این آبراه خلیج فارس را به دریای عمان متصل می‌کند و حدود ۳۹ درصد از نفت خامی که از طریق دریا حمل می‌شود و ۱۹ درصد از گاز طبیعی از آن عبور می‌کند.

برخلاف بیشتر گلوگاه‌های تجاری، هیچ جایگزین عملی برای هرمز وجود ندارد تا کشورهای خلیج فارس بتوانند انرژی خود را صادر کنند.

ایران از دهه ۱۹۸۰ میلادی به‌ طور دوره‌ای تهدید کرده است که تنگه هرمز را خواهد بست. با این حال، اختلال در حمل ‌و نقل دریایی از اواخر فوریه، زمانی که آمریکا و اسرائیل نخستین حملات هوایی را در خاک ایران انجام دادند، جدی‌ترین تشدید تنش در دهه‌های اخیر را نشان می‌دهد.

این جنگ، به گفته آژانس بین‌المللی انرژی، باعث «بزرگ‌ترین اختلال در عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت» و افزایش سرسام‌آور قیمت جهانی نفت خام شده است.

پیامدهای اختلال کنونی در حمل ‌و نقل دریایی در خلیج فارس فراتر از بخش انرژی است. منطقه خلیج فارس سالانه بیش از ۲۶ میلیون کانتینر را مدیریت می‌کند و بخش مهمی از صادرات کودهای شیمیایی از آن عبور می‌کند.

به همین دلیل اختلال طولانی‌ مدت در حمل ‌و نقل دريایی تاثیر مستقیمی بر هزینه‌های تولید جهانی مواد غذایی خواهد داشت.

۲. کانال سوئز

کانال سوئز دریای سرخ را به مدیترانه متصل می‌کند و زمان سفر بین آسیا و اروپا را دست‌کم ده روز کاهش می‌دهد. این مسیر آبی ۱۰ درصد از تجارت دریایی جهان را مدیریت می‌کند، از جمله ۲۲ درصد از ترافیک کانتینری، ۲۰ درصد از حمل‌ونقل خودرو و ۱۰ درصد از نفت خام.

این کانال که در کنترل مصر است، به راحتی و به طور مستقیم تهدید نمی‌شود. با این حال، این مسیر آبی در برابر حوادث مصون نیست، همان‌طور که به گل نشستن یک کشتی بزرگ در سال ۲۰۲۱ این موضوع را نشان داد. این کشتی به مدت شش روز کانال را مسدود و نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار را اختلال تجاری ایجاد کرد.

بیشترین آسیب‌پذیری این نقطه راهبردی در تنگه باب‌المندب، واقع در انتهای جنوبی دریای سرخ، نهفته است.

حملات به کشتی‌های تجاری که توسط حوثی‌ها،‌گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی ایران در یمن، بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ و در پاسخ به جنگ اسرائیل علیه حماس در غزه انجام شد، بسیاری از کشتی را مجبور کرد مسیرهای خود را تغییر دهند تا از آفریقا عبور کنند.

این موضوع باعث شد ترافیک عبوری از کانال سوئز از بیش از ۲۶ هزار کشتی در سال ۲۰۲۳ به حدود ۱۳ هزار در سال ۲۰۲۴ کاهش یابد.

رهبران حوثی اخیرا تهدید کرده‌اند که به تلافی حملات اسرائیل و آمریکا علیه ایران، حملات به حمل ‌و نقل تجاری را از سر خواهند گرفت و در پیام‌هایشان هشدار داده‌اند که «انگشتانشان روی ماشه است».

۳. کانال پاناما

کانال پاناما که اقیانوس‌های آرام و اطلس را به هم متصل می‌کند، حدود ۲/۵ درصد از تجارت دریایی جهان را مدیریت می‌کند. سهمی نسبتا اندک، اما متمرکز بر محموله‌های راهبردی و با ارزش بالا مانند کالاهای کانتینری، خودروها و غلات.

حدود ۴۰ درصد از تمام محموله‌های کانتینری آمریکا از این کانال جابه‌جا می‌شود که ارزش آن‌ها سالانه ۲۷۰ میلیارد دلار است.

آسیب‌پذیری آن، هم به شرایط اقلیمی و هم به مسائل سیاسی مربوط می‌شود. در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، خشکسالی‌های شدید باعث کاهش چشمگیر سطح آب در مخازن آب شیرین کانال شد و اپراتورها را مجبور کرد تعداد و اندازه کشتی‌ها را محدود کنند.

پس از آن، در اوایل سال ۲۰۲۵، دونالد ترامپ تهدید کرد کنترل کانال را به دست خواهد گرفت. او نگرانی خود را درباره مدیریت برخی از بنادر آن از سوی شرکت هاتچیسون، مستقر در هنگ‌کنگ، مطرح کرد.

۴. تنگه مالاکا

تنگه مالاکا پرترددترین مسیر دریایی جهان است. ۲۴ درصد از تجارت دریایی جهان از آن عبور می‌کند، از جمله درصد از نفت خام حمل‌شده از طریق دریا و ۲۶ درصد از خودروها. همچنین در این مسیر دریایی، سنگاپور قرار دارد که دومین بندر کانتینری پرترافیک جهان را در خود جای داده است.

مالاکا دروازه اصلی ورود انرژی به چین، ژاپن و کره جنوبی است. تقریبا ۸۰ درصد از واردات نفت چین از این مسیر عبور می‌کند. وابستگی‌ای که پکن آن را «معضل مالاکا» می‌نامد.

دزدی دریایی همچنان نگرانی دائمی است و بیش از ۱۳۰ مورد حادثه در سال ۲۰۲۵ در این تنگه گزارش شده است. اما بزرگ‌ترین خطر، مسائل سیاسی و ژئوپلیتیکی است. هرگونه تشدید تنش میان چین و آمریکا یا هند بر سر تسلط دریایی در منطقه می‌تواند عبور از این تنگه را به شدت مختل کند.

مالاکا همچنین در معرض بلایای طبیعی مانند سونامی و فعالیت‌های آتشفشانی قرار دارد. برای مثال، سونامی ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ خسارت قابل‌توجهی به زیرساخت‌های ساحلی در ورودی جنوبی تنگه وارد کرد.

۵. تنگه‌های ترکیه

بسفر و داردانل، تنگه‌های ترکیه، تنها مسیر دریایی میان دریای سیاه و مدیترانه هستند. سه درصد از تجارت دریایی جهان از آن‌ها عبور می‌کند. اگرچه این نسبت ممکن است اندک به نظر برسد، اما شامل حدود ۲۰ درصد از صادرات جهانی گندم از اوکراین، روسیه و رومانی است.

این مسیر با عرض تنها ۷۰۰ متر در باریک‌ترین نقطه خود که از میان مرکز استانبول در ترکیه می‌گذرد، ناوبری پیچیده‌ای دارد و برخوردهای جزئی در آن رایج است. طبق کنوانسیون مونترو، ترکیه دسترسی نظامی به تنگه‌ها را کنترل می‌کند؛ قدرتی که آنکارا از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، برای محدود کردن حرکت کشتی‌های جنگی و در عین حال باز نگه داشتن ترافیک تجاری، از آن استفاده کرده است.

افزایش تنش در منطقه دریای سیاه می‌تواند این تعادل را بر هم بزند و بازارهای جهانی غلات را دچار تلاطم کند. فعالیت‌های شدید زمین‌لرزه‌ای در این منطقه نیز خطر دیگری به شمار می‌رود.

بحران کنونی در تنگه هرمز آسیب‌پذیری شدید تجارت جهانی در برابر اختلال‌ها را به دلیل وابستگی آن به تعداد اندکی از گذرگاه‌های باریک آشکار کرده است. اما پنج گذرگاه یادشده تنها نقاط حیاتی برای تجارت نیستند.

در کل جهان تا ۲۴ نقطه راهبردی دریایی وجود دارد، از جمله مسیرهای آبی مهم دیگری مانند تنگه‌های تایوان، دوور و برینگ.

هر یک از این مسیرهای آبی در معرض ترکیبی خاص از تنش‌های ژئوپلیتیک، تغییرات اقلیمی، دزدی دریایی و حوادث یا بلایای طبیعی قرار دارند.

* این مقاله در وب‌سایت کانورسیشن منتشر شده و تحت مجوز کرییتیو کامنز در اینجا بازنشر شده است. برای خواندن نسخه اصلی، اینجا را کلیک کنید.