«مکس» در برابر تلگرام؛ نبرد کرملین برای کنترل فضای آنلاین در روسیه

مقام‌های روسیه طی یک سال گذشته یک کارزار گسترده تبلیغاتی در سراسر کشور به راه انداخته‌اند و بیلبوردها، امواج رادیویی و صفحه نمایش تلفن‌های هوشمند را با یک محصول واحد و اجتناب‌ناپذیر پر کرده‌اند.

مکس، یک اپلیکیشن موبایلی که نزدیکان ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه توسعه یافته و در سال ۲۰۲۵ به‌عنوان «پیام‌رسان ملی» روسیه معرفی شد، تازه‌ترین تلاش کرملین برای تشدید کنترل بر فضای آنلاین و نظارت بر منتقدان حکومت است.

در جریان یک کارزار مدام برای انتشار این اپلیکیشن، تبلیغات آن در کمپین‌های چهره‌های معروف دنیای مجازی، کارتون‌های کودکان و حتی از طریق بلندگوها در خیابان‌های شهرستان‌های روسیه پخش شده است. همزمان تلگرام و واتس‌اپ که پیام‌رسان‌های رقیب محسوب می‌شوند، با محدودیت‌های فلج‌کننده دولتی مواجه شدند.

میخائیل اوسایفسکی، رئیس گروه مخابراتی دولتی روس‌تلکام، در یک برنامه تلویزیونی در روز ۲۹ مارس گفت: «واتس‌اپ مرده است، تلگرام در روزهای آینده خواهد مرد، مکس در حال رشد است. همه چیز خوب است.»

دفتر مطبوعاتی مکس اعلام کرد که تعداد کاربران این اپلیکیشن از یک میلیون در اوایل ژوئن ۲۰۲۵ به ۱۰۰ میلیون در مارس ۲۰۲۶ افزایش یافته است. این تعداد حدود دو سوم جمعیت روسیه است.

اما بررسی جزئیات این اعداد، واقعیتی پیچیده‌تر را نشان می‌دهد. با وجود تلاش‌های کرملین، کاربران در سراسر جامعه روسیه، از عموم مردم گرفته تا نیروهای نظامی، در برابر استفاده از اپلیکیشنی که به دولت دسترسی مستقیم به داده‌های شخصی‌شان می‌دهد، مقاومت می‌کنند.

پیام‌رسان دولتی

مکس محصول شرکت دیجیتال روسی وی‌کی است؛ شرکتی که بخشی از آن در اختیار گروه انرژی دولتی گازپروم و یوری کوالچوک، میلیاردر روسی و از دوستان نزدیک پوتین، است. هدف آن‌ها راه‌اندازی یک «ابر اپلیکیشن» مشابه وی‌چت چین بود که پیام‌رسانی، پرداخت‌های آنلاین و خدمات دولتی را در یک پلتفرم ترکیب کند.

با وجود تبلیغ به‌ عنوان ابزاری برای کاربران عادی، آگنتستوو، رسانه مستقر در خارج از روسیه، دریافت که فعالیت در این پلتفرم تا امروز به ‌شدت تحت سلطه دولت بوده است.

داده‌های نرم‌افزار تحلیلی مکس‌استت نشان می‌دهد که از حدود ۱۷۰ هزار وبلاگ ثبت‌شده در این پلتفرم، نزدیک به ۷۰ درصد از سوی نهادهای دولتی، از جمله مقام‌های محلی، مدارس، بیمارستان‌ها و کتابخانه‌ها اداره می‌شوند.

به گزارش فوربس روسیه، دولت مقام‌ها را تحت فشار قرار داده تا ارتباطات خود را به «مکس» منتقل کنند؛ همچنین قانون‌گذاران قصد دارند بر اساس بسته جدید اصلاحات ضد‌کلاهبرداری که احتمالا از ماه سپتامبر اجرایی می‌شود، این جابه‌جایی را اجباری کنند.

با وجود افزایش فشار، مقام‌های دولتی و مدیران شرکت‌های دولتی همچنان نسبت به این اپلیکیشن محتاط هستند و گزارش شده که بسیاری از آن‌ها برای نصب آن، تلفن‌ها و سیم‌کارت‌های جداگانه خریده‌اند.

یکی از افراد نزدیک به دولت به فریده رستمووا، خبرنگار اهل روسیه، گفت: «همه باور دارند که نصب مکس روی تلفن همراه مثل این است که آن را به اف‌اس‌بی تحویل بدهی.»

برخلاف واتس‌اپ و تلگرام، مکس رمزگذاری سرتاسری ندارد و به ارائه‌دهنده اجازه می‌دهد پیام‌های کاربران را ذخیره و به آن‌ها دسترسی پیدا کند. توافق‌نامه کاربری این اپلیکیشن به‌ طور صریح اجازه می‌دهد داده‌ها با نهادهای اجرای قانون به اشتراک گذاشته شوند.

مهاجرت به مکس

مقام‌های روسیه وقتی دیدند استقبال داوطلبانه از این اپلیکیشن پایین است، تلاش کردند تا آن را به شکل اجباری در زندگی روزمره وارد کنند و هم‌زمان دسترسی پیام‌رسان‌های رقیب را محدود کنند؛ اقدامی که نشانه‌های کم‌ سابقه‌ای از واکنش منفی عمومی در سراسر روسیه ایجاد کرد.

در تلاش برای افزایش تعداد کاربران مکس، مقام‌های دولتی دانش‌آموزان، دانشجویان و کارکنان بخش دولتی، یعنی پزشکان، معلمان و کارمندان دولت را هدف قرار داده‌اند.

در نوامبر ۲۰۲۵، وزارت علوم و آموزش عالی روسیه به دانشگاه‌ها دستور داد در مکس ثبت‌نام کنند و گروه‌های درسی ایجاد کنند. برخی دانشجویان بعدا گزارش دادند که تهدید شده‌اند در صورت نصب نکردن این اپلیکیشن، مدرک تحصیلی‌شان صادر نخواهد شد.

انجمن‌های بررسی آنلاین روسیه پر شد از شکایت افرادی که می‌گفتند کارفرمایان، آن‌ها را مجبور کرده‌اند تمام ارتباطات کاری خود را به مکس منتقل کنند و تلگرام را که بیشتر استفاده می‌شد کنار بگذارند.

در نظر کاربری با نام آناستازیا_۸۲ در انجمن آنلاین آی‌ریکامند که به این اپلیکیشن تنها یک ستاره داده، آمده است: «چند روز پیش به ما اطلاع دادند که همه در بخش باید پیام‌رسان مکس را نصب کنند و از این پس تمام مکاتبات کاری فقط در آن انجام خواهد شد.»

این کاربر که گفته در یک شرکت دولتی کار می‌کند، در نقد خود نوشت: «من در تلگرام فقط چت‌های کاری ندارم که بتوان آن‌ها را به پیام‌رسان دیگری منتقل کرد؛ ده‌ها مخاطب شخصی هم دارم، از جمله دوستان، اقوام و همکاران. در مکس اصلا کسی حضور ندارد.»

در ماه فوریه، میلیون‌ها روس به ‌شکلی ناگهانی از دسترسی به پلتفرم‌های جایگزین تلگرام و واتس‌اپ محروم شدند؛ اقدامی که به بزرگ‌ترین سرکوب آزادی اینترنت در روسیه از زمان آغاز تهاجم به اوکراین در ۲۰۲۲ تبدیل شده است.

این اقدام باعث فراخوان‌هایی برای اعتراض در سراسر کشور شد؛ نمایشی نادر از مخالفت در روسیه در زمان جنگ. در مسکو، مقام‌های این کشور مانع از برگزاری تجمع برنامه‌ریزی‌شده در میدان مرکزی بولوتنایا شدند و منطقه را با پلیس محاصره کردند. طبق گزارش وب‌سایت حقوقی اووی‌دی-اینفو دست‌کم ۱۴ نفر بازداشت شدند.

میخائیل کلیمارف، مدیر «انجمن حفاظت از اینترنت»، به بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی گفت: «مردم راه‌هایی برای دور زدن این مسدودسازی‌ها پیدا خواهند کرد. افراد بیشتری شروع به استفاده از وی‌پی‌ان خواهند کرد.» او افزود: «باور ندارم مکس بتواند کاملا جای واتس‌اپ یا تلگرام را بگیرد. مردم احساس می‌کنند فریب خورده‌اند.»

داده‌های موتور جست‌وجوی روسی یاندکس نشان می‌دهد که جست‌وجوی روزانه برای وی‌پی‌ان در اواسط ماه مارس هم‌زمان با تشدید محدودیت‌ها به ۶۰۰ هزار رسید، در حالی که در ژانویه تعداد این جست‌وجوها کمتر از ۲۰۰ هزار مورد بود.

اپلیکیشن پیام‌رسان کره جنوبی به نام کاکائوتاک، به میان پنج اپلیکیشن پر دانلود در فروشگاه اپلیکیشن روسیه صعود کرده است، چرا که کاربران به دنبال جایگزین‌های جدید بودند. پیش از مسدود شدن تلگرام، این اپلیکیشن حتی در میان ۱۰۰ مورد برتر نیز قرار نداشت.

حامیان جنگ، مخالف مکس

فشار برای انتقال فعالیت‌های آنلاین روسیه به مکس با انتقاد غیرمنتظره‌ای از سوی گروه‌های وفادار به دولت، از جمله مقام‌های نظامی و وبلاگ‌نویسان حامی جنگ، مواجه شده است که هشدار می‌دهند این اقدام ممکن است به کارزار نظامی روسیه در اوکراین آسیب بزند.

از زمان آغاز جنگ، واحدهایی در ارتش روسیه، به‌ویژه پدافند هوایی، برای انتقال پیام‌ها و هماهنگی حملات در میدان نبرد به تلگرام متکی بوده‌اند. آن‌ها می‌گویند مکس نه به اندازه کافی امن است و نه برای این وظایف کارآمد.

فردی که به نظر می‌رسد یک سرباز روس باشد در یک پیام ویدیویی منتشرشده در کانال تلگرامی گفت: «شما همه را به زور به سمت مکس و وی‌کی می‌برید… نتیجه آن از هم پاشیدن هماهنگی بین واحدها و مرگ سربازان است.»

این واکنش بی‌سابقه از سوی ارتش باعث شد مقام‌های روسیه در مناطق خط مقدم رویکرد خود را تعدیل کنند. ماکسوت شادایف، وزیر توسعه دیجیتال، در ماه فوریه گفت که مقام‌های این کشور قصد ندارند تلگرام را برای سربازان محدود کنند.

وبلاگ‌نویسان حامی جنگ گزارش دادند که میان نیروها توافقی نانوشته برای پرهیز کامل از مکس شکل گرفته است.

کانال مشهور فایتر‌بامبر اعلام کرد که واحدهای روسی در حال جنگ در اوکراین دستور گرفته‌اند به دلیل نگرانی‌های امنیتی از مکس استفاده نکنند و به طعنه نوشت: «در بحبوحه تلاش‌ها برای خفه کردن تلگرام با هر وسیله ممکن، نیروها دستور دریافت کردند که استفاده از «امن‌ترین پیام‌رسان ملی جهان» را متوقف کنند.»

زلوی موریاچوک، وبلاگ‌نویس نظامی، نیز این ادعاها را تکرار کرد. او گفت: «امروز با دوستانم در یگان تماس گرفتم. برایشان کاملا روشن است؛ ممنوعیت کامل مکس و تائید غیررسمی استفاده از تلگرام.»

تلگرام نقش مهمی در اقدامات جنگی روسیه داشته است. در حالی که نیروهای این کشور از این اپلیکیشن برای انتقال دستورات استفاده می‌کنند، مفسران حامی جنگ نیز برای شکل‌دهی به گفتمان عمومی و جلب حمایت از تهاجم به آن متکی هستند.

ایوان فیلیپوف، روزنامه‌نگاری که وبلاگ‌نویسان نظامی روس را دنبال می‌کند، در یادداشتی نوشت که انتقاد از مکس که از سوی صداهای حامی جنگ بیان می‌شود، شبیه به ادبیات مخالفان شده است.

او نوشت: «مدت‌ها بود که چنین چیزی ندیده بودید که هر دو یا سه پست یک بار، مجبور شوید به خودتان یادآوری کنید: «نه، این را یک مهاجر لیبرال ننوشته، بلکه یک حامی سرسخت [جنگ] نوشته است».»

برخی وبلاگ‌نویسان هشدار دادند که مسدود کردن تلگرام ممکن است کاربران را به سوی اکوسیستمی فراتر از پیام‌رسانی دولتی سوق دهد، زیرا مکس نمی‌تواند همان میزان مخاطب را جذب کند.

کانال‌های حامی کرملین از زمان تشدید محدودیت‌های اینترنتی با کاهش شدید مخاطبان مواجه شده‌اند. بر اساس تحلیل رسانه مستقل نام نووایا گازتا اروپا، تا روز ۲۳ مارس، میانگین بازدید هر پست ۴۱ درصد نسبت به سطح معمول قبل از محدودیت‌ها در اواسط مارس کاهش یافته است.

کانال‌های حامی کرملین در مکس به طور میانگین، تنها حدود یک‌ سوم دنبال‌کنندگان خود در تلگرام را جذب می‌کنند.

یگور خولموگوروف، سیاستمدار روس، نوشت «انبوهی از شهروندان در شبکه‌های اجتماعی که ممنوع یا نیمه‌ ممنوع هستند، پراکنده خواهند شد. ۹۰ نفر از هر ۱۰۰ نفر، خارج از میدان اطلاعاتی میهن‌پرستانه قرار خواهند گرفت» و در معرض روایت‌هایی خواهند بود که «روسیه را به‌عنوان یک مهاجم … با تلفات سنگین» نشان می‌دهند.