'Tôi bị tra tấn và mất một bàn tay': bị cáo buộc là phù thủy và suýt không thể đi học

Năm 13 tuổi, Ovey Friday bị mẹ kế cáo buộc là phù thủy và bị đưa đến một ngôi đền truyền thống ở bang Nasarawa, miền trung Nigeria. Ở đó, cậu bị tra tấn.

Khi một người hàng xóm báo cảnh sát, cậu được đưa đến bệnh viện, nhưng các vết thương đã không thể cứu chữa.

"Thầy lang mang than đến, bôi thứ gì đó lên tay tôi, trói tay chân tôi lại, bỏ ớt vào trong đống than, rồi phủ lên người tôi một tấm ga," Friday, hiện 19 tuổi, kể lại.

Các bác sĩ buộc phải gây mê và phẫu thuật. Khi tỉnh lại, Friday phát hiện bàn tay trái của mình đã bị cắt cụt, còn bên tay phải ngón thì đã bị cắt bỏ, ngón thì bị sẹo vĩnh viễn.

"Tôi đã khóc rất nhiều," Friday nói với BBC.

Trong những năm sau đó, anh thường nhận những ánh mắt tò mò hoặc trêu trọc từ những người đi đường.

"Tôi ước giá mà họ biết tôi từ khi tôi được sinh ra," anh nói.

Bên cạnh nỗi đau là một ý chí vươn lên mạnh mẽ.

Tuy vậy, vào hai năm trước, ước mơ học tập của Friday suýt bị gián đoạn khi tham dự kỳ thi đầu vào đại học ở Nigeria do Hội đồng Tuyển sinh và Xét tuyển Chung (JAMB) tổ chức.

Hệ thống xác thực sinh trắc học bằng dấu vân tay không thể áp dụng với anh vì không thể nhận diện dấu vân tay bị sẹo.

May mắn thay, một người giám hộ của Friday cùng các nhà hoạt động vì quyền người khuyết tật đã vận động để cơ quan chức năng chấp nhận dấu ngón chân làm phương thức xác minh danh tính.

Hiện Friday đang theo học ngành ngôn ngữ và văn học Anh tại một trường đại học ở bang Nasarawa, giáp thủ đô Abuja.

Anh là thành viên đầu tiên trong gia đình đi học đại học.

"Không phải ai cũng có người đứng ra bảo vệ mình. Nhiều người sẽ bỏ cuộc," Friday nói.

Scarlett Eduoku, một phát thanh viên tại bang Kano ở miền bắc, cũng gặp những khó khăn tương tự. Cô cho biết hầu hết các ứng dụng xác minh danh tính không thể quét được khuôn mặt của mình. Cô đã bị mất mắt trái khi mới 18 tháng tuổi.

Điều này gây nhiều phiền toái, thậm chí khiến cô không thể nâng cấp SIM điện thoại từ 3G lên 5G từ xa.

Thay vào đó, cô phải trực tiếp đến trụ sở nhà mạng ở trung tâm thành phố Kano.

Theo ông Ayuba Burki-Gufwan, Thư ký điều hành Ủy ban Quốc gia về Người Khuyết tật (NCPWD), hơn 35 triệu người Nigeria – tương đương khoảng 15% dân số – sống chung với một dạng khuyết tật nào đó.

Năm 2019, quốc hội Nigeria thông qua một đạo luật mang tính bước ngoặt, cấm phân biệt đối xử với người khuyết tật và bảo đảm cho họ quyền tiếp cận các dịch vụ công.

Đạo luật này dẫn tới việc thành lập NCPWD nhằm bảo vệ quyền lợi của họ, nhưng theo ông Burki-Gufwan, sự thay đổi diễn ra "chậm như sên".

Dù vậy, ông vẫn lạc quan: "Hành trình vạn dặm bắt đầu từ một bước chân".

Ông chỉ ra một số tiến triển: JAMB đã miễn lệ phí thi cho người khuyết tật và lập các trung tâm chuyên biệt cho thí sinh có nhu cầu đặc biệt.

Một trường đại học ở Nasarawa – Đại học Liên bang Lafia – cũng giảm đến 75% học phí cho sinh viên khuyết tật.

"Ngay lập tức, số lượng tuyển sinh tăng vọt," ông nói, "vì ai cũng muốn được hưởng lợi".

Chuyên gia giáo dục đặc biệt Chukwuemeka Chimdiebere tại Lagos cho rằng Nigeria cần đẩy mạnh hơn nữa các nỗ lực đáp ứng nhu cầu của người khuyết tật.

"Hòa nhập không phải là sự ưu ái. Đó là một dạng trách nhiệm," ông nói với BBC.

Theo ông, việc cung cấp khả năng tiếp cận là không chỉ dừng ở việc xây dựng lối đi cho xe lăn, mà còn cả phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu trong lớp học, tài liệu cho người khiếm thị, giáo viên được đào tạo và các nền tảng số phù hợp với nhiều đối tượng.

"Nhiều người khuyết tật không bị giới hạn bởi khiếm khuyết của họ, mà vì những hệ thống chưa từng được thiết kế cho họ," ông nói.

Bà Abiose Falade, 48 tuổi, một nhà văn ở thành phố Ibadan, sử dụng xe lăn và cho rằng khuyết tật "là một phần của vòng đời".

"Nó có thể đến sớm hoặc muộn, có thể là vĩnh viễn hoặc tạm thời. Nhưng đó là một phần trong cách Thượng Đế tạo ra chúng ta."

Bà không thấy mình có gì khác biệt so với người khác cho tới khi đi học năm 10 tuổi.

"Tôi được đưa đến thế giới này với bao điều phức tạp của nó. Người khuyết tật quả thật không phải là điều mà thế giới mong chờ".

Cảm giác đó vẫn còn đến hôm nay:

"Có những nơi tôi có thể đến và những nơi tôi không thể.

"Mỗi khi muốn ra ngoài, tôi phải đi cùng người khác để khi người ta nhìn chằm chặp hay chỉ trỏ mình, tôi khỏi phải để ý. Như vậy dễ hơn là đối mặt mọi chuyện một mình."

Không gian ở Nigeria càng khiến cho khó khăn thêm trầm trọng.

Ở nhiều thành phố của nước này, vỉa hè gồ ghề và chia cắt bởi những rãnh thoát nước lớn; các đoạn dốc hạ vỉa rất hiếm, khiến việc di chuyển gần như không thể. Ở nông thôn, người dùng xe lăn phải đi trên những con đường đất không an toàn vì thiếu thống vỉa hè.

Các tòa nhà công cộng hiếm khi có đường dốc, khiến người dùng xe lăn khó tiếp cận ngân hàng, bệnh viện hay cơ quan nhà nước nếu không có trợ giúp.

Tình hình càng khó khăn khi Nigeria phải nhập khẩu toàn bộ xe lăn, máy trợ thính và thiết bị hỗ trợ di chuyển.

"Nếu 9/10 người khuyết tật cần thiết bị hỗ trợ mà lại không thể sản xuất nội địa thì đó sẽ là một thách thức rất lớn," ông Burki-Gufwan nói.

Các nhà vận động kêu gọi dành 1% ngân sách ở mọi cấp chính quyền cho người khuyết tật. Tuy nhiên, nguồn lực hạn chế và các ưu tiên cạnh tranh khiến việc cải thiện khả năng tiếp cận diễn ra chậm, ngay cả khi có thiện chí.

Việc mở rộng hạ tầng hòa nhập và công nghệ hỗ trợ đòi hỏi đầu tư lớn, nhưng các nhà vận động cho rằng cam kết mạnh mẽ hơn và thực thi luật hiện hành cũng quan trọng không kém.