Nhiệm kỳ Quốc hội khóa 15: Sóng gió, 'bất thường' và 'phi thường'

Khi các đại biểu Quốc hội khóa 16 khai mạc kỳ họp thứ nhất tại Ba Đình ngày 6/4, nhiệm kỳ Quốc hội khóa 15 cũng chính thức khép lại.

Trong 500 đại biểu khóa 16, có 200 người tái cử – những gương mặt từng trải qua nhiệm kỳ 2021-2026 đầy sóng gió, với nhiều diễn biến "bất thường" và "phi thường", đã chứng kiến những thay đổi được ví như "trời long đất lở".

Hàng loạt đại biểu quyền lực bậc nhất trong hệ thống chính trị đã phải rời chính trường, không ít trong đó bị kỷ luật, tù tội.

Những đại biểu mà vào năm 2021 Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ gọi là "kho tàng kiến thức, kinh nghiệm vô giá" đã dần vơi bớt và rơi rụng, kể cả chính bản thân ông Huệ.

Chén mừng xin đợi ngày rày năm sau

Sóng gió khóa 15 đã bắt đầu ngay từ khi Quốc hội chưa khai mạc.

Trong 500 đại biểu Quốc hội trúng cử, chỉ 499 người được công nhận đủ tư cách.

Nhân vật bị loại là Bí thư Tỉnh ủy Bình Dương Trần Văn Nam, dù ông này đạt số phiếu hơn 80%, nhưng phải rời cuộc chơi vì đang bị Ủy ban Kiểm tra Trung ương Đảng điều tra.

Quốc hội 15 khai mạc vào tháng 7/2021 trong bối cảnh đại dịch Covid-19 bủa vây và Việt Nam thực thi chính sách "cách ly toàn xã hội".

Kết thúc kỳ họp đầu tiên, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ đã có buổi gặp với các cơ quan báo chí, và tại đây, ông lẩy lại hai câu Kiều mà ông nói rằng Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã đọc khi được bầu làm chủ tịch nước:

Chén đưa nhớ bữa hôm nay

Chén mừng xin đợi ngày rày năm sau

"Chén vui thì mừng buổi hôm nay, nhưng chén mừng thì phải đợi ngày này 5 năm sau. Phải đợi đến ngày đó để xem 499 đại biểu có thực sự là người tiêu biểu nhất đại diện cho nhân dân hay không, có xứng đáng với sự kỳ vọng của nhân dân hay không," ông Huệ nói.

Công chúng không chờ hết 5 năm sau mới biết ai "xứng đáng".

Chưa đầy một năm sau, tháng 6/2022, Quốc hội bãi nhiệm tư cách đại biểu và cách chức Bộ trưởng Y tế ông Nguyễn Thanh Long.

Thêm ba đại biểu bị bãi nhiệm thời gian sau đó, gồm bà Hoàng Thị Thúy Lan – Bí thư Tỉnh ủy Vĩnh Phúc, ông Dương Văn Thái – Bí thư tỉnh ủy Bắc Giang, và tiến sĩ Lê Thanh Vân – Ủy viên Ủy ban Tài chính-Ngân sách Quốc hội.

Cả bốn đại biểu bị bãi nhiệm này đều bị khởi tố, bắt giam trong bốn vụ án khác nhau.

Bên cạnh đó, 19 đại biểu khác đã bị cho thôi nhiệm, đa số liên quan đến kỷ luật.

Bất thường

Những con số thống kê đó cho thấy những diễn biến bất thường.

Thông thường, mỗi nhiệm kỳ Quốc hội họp 10 kỳ. Khóa 15, các đại biểu đã phải họp thêm 9 kỳ bất thường nữa. Sự bất thường của các kỳ họp đã khiến cho các đại biểu, vào tháng 2/2025, quyết định đổi tên gọi "kỳ họp bất thường" thành "kỳ họp không thường lệ".

Những kỳ họp bất thường đó thường diễn ra sau các kỳ họp (cũng bất thường) của Trung ương Đảng.

Phần lớn trong số đó là xử lý các vấn đề về nhân sự.

Trung ương Đảng khóa 13, từ tháng 1/2021 đến tháng 7/2024, dưới sự lãnh đạo của ông Nguyễn Phú Trọng, đã kỷ luật hàng loạt đảng viên cấp cao.

Có tới 7 ủy viên Bộ Chính trị, tất cả đều là đại biểu Quốc hội, đã phải rời chính trường.

Trong số đó, hai chủ tịch nước là các ông Nguyễn Xuân Phúc và người kế nhiệm Võ Văn Thưởng bị cho thôi chức.

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ cũng đã phải nhường ghế cho ông Trần Thanh Mẫn.

Thường trực Ban Bí thư Trương Thị Mai cũng phải rời chính trường khi đang kiêm chức trưởng ban Tổ chức Trung ương.

Tháng 8/2024, ông Tô Lâm được bầu làm tổng bí thư, thay cho ông Nguyễn Phú Trọng đã qua đời.

Sau khi ông Tô Lâm lên lãnh đạo Đảng, cả ông Nguyễn Xuân Phúc lẫn ông Vương Đình Huệ nhanh chóng bị kỷ luật cảnh cáo.

Đến tháng 7/2025, ba ông Phúc, Thưởng và Huệ thêm một lần nữa bị kỷ luật, lần này với hình thức cách tất cả chức vụ trong Đảng.

Hôm đó là ngày 19/7/2025, đúng một năm ngày ông Nguyễn Phú Trọng qua đời.

Kết thúc nhiệm kỳ Trung ương Đảng khóa 13, danh sách 200 ủy viên Trung ương chỉ còn 163, trong đó có 3 người qua đời, gồm cả Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Số đại biểu Quốc hội cũng chỉ còn 474 người.

'Phi thường'

Quốc hội khóa 15 khai mạc trong thời điểm đại dịch Covid-19 bùng phát và tỏ ra linh hoạt với những sáng kiến lập pháp.

Tháng 7/2021, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 30 cho phép Chính phủ chủ động, linh hoạt áp dụng các biện pháp đặc biệt, kể cả khác với quy định của luật hiện hành, để kịp thời phòng chống dịch Covid-19.

Điều này được ông Trần Văn Lâm, Ủy viên Thường trực Ủy ban Tài chính-Ngân sách Quốc hội, đánh giá là "sáng kiến lập pháp chưa từng có tiền lệ" và "có tính đột phá, có ý nghĩa lịch sử".

Đến tháng 1/2022, Quốc hội ban hành nghị quyết về gói phục hồi kinh tế trị giá 350.000 tỷ đồng.

Khi đó, ông Huệ, vốn là một giáo sư kinh tế-tài chính, cho rằng gói hỗ trợ này sẽ giúp đảm bảo tăng trưởng kinh tế bình quân giai đoạn 2021-2025 đạt 6,5-7%; lạm phát dưới 4%, ổn định kinh tế vĩ mô.

Quả thực, tăng trưởng kinh tế đã phần nào được khôi phục.

Năm 2021, tăng trưởng kinh tế chỉ đạt mức 2,58%, nhưng đến 2022, GDP đã bật lên 8,02%; và 8,02% cũng là mức tăng trưởng của năm 2025.

Nhưng hào quang của ngôi sao Vương Đình Huệ đã vụt tắt khi ông đã buộc phải ra đi vào tháng 5/2024.

Tháng 5/2024, ông Tô Lâm trở thành chủ tịch nước và ba tháng sau trở thành tổng bí thư.

Tại Quốc hội, người thay thế ông Huệ là Phó Chủ tịch Thường trực Trần Thanh Mẫn. Chính khách quê ở miền Tây này dường như ưu tiên thể chế hóa các chủ trương và quyết định của Trung ương Đảng hơn là thúc đẩy các sáng kiến lập pháp.

Cuộc cách mạng tinh gọn do ông Tô Lâm phát động đã kích hoạt hàng loạt thay đổi mạnh mẽ.

Tham vọng phát triển kinh tế, trong đó chú trọng vào khối tư nhân và đổi mới sáng tạo, đòi hỏi cải cách thể chế sâu và rộng.

Và Quốc hội đã phải đôn đáo "làm ngày không đủ tranh thủ làm đêm" để kịp tiến độ thể chế hóa các quyết sách mà ông Tô Lâm đã đề ra.

Ông Tô Lâm đã chứng tỏ vai trò của một nhà lãnh đạo quyền lực khi đề ra chủ trương vươn mình bước vào kỷ nguyên mới và quyết liệt thúc đẩy các cơ quan thực hiện.

Tiến độ của cuộc cải cách được đánh giá là sâu và rộng, từ việc sáp nhập bộ ngành, sáp nhập tỉnh thành, bỏ cấp huyện, tinh giản biên chế luôn được rút ngắn, đẩy nhanh.

Điều đó đặt cơ quan lập pháp vào thế chạy theo để thông qua các luật, nghị quyết.

Khoảng cách giữa nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đến các đạo luật được rút ngắn đáng kể.

Các đại biểu Quốc hội đã phải làm ngày, làm đêm, tận 2 giờ sáng, cả thứ Bảy, Chủ nhật, để đáp ứng yêu cầu.

Số lượng luật thông qua ngày một lớn.

Kỳ họp thứ 9, Quốc hội thông qua 34 luật, một khối lượng lớn.

Nhưng đó chưa phải là kỷ lục. Suốt 40 ngày của kỳ họp thứ 10 trong hai tháng 10 và 11/2025, các đại biểu đã thông qua 51 luật, và 8 nghị quyết quy phạm pháp luật.

Chỉ riêng hai kỳ họp trong năm 2025, các đại biểu đã thông qua 85 luật, vượt con số 72 luật của toàn khóa 14.

"Không thể nói là không phi thường," Đại biểu Ngô Trung Thành ca ngợi về nhiệm kỳ 15 tại hội trường Quốc hội.

Tổng cộng, gần 150 luật được Quốc hội khóa 15 thông qua, trong đó, hơn 100 luật được bấm nút dưới thời ông Trần Thanh Mẫn làm chủ tịch Quốc hội.

Dù thông qua số lượng luật kỷ lục như vậy, nhưng hầu như toàn bộ đều là từ Chính phủ xây dựng và trình, và chủ yếu là sửa đổi, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của cuộc cải cách.

Có những luật chỉ tồn tại trong vòng vài ba tháng.

Chẳng hạn, ngày 19/2/2025, Quốc hội thông qua Luật Tổ chức Chính quyền địa phương, với ba cấp tỉnh, huyện, xã.

Ba tháng sau, Quốc hội lại thông qua luật trên một lần nữa khi chính quyền địa phương chỉ còn hai cấp: tỉnh và xã.

Vai trò "lập pháp" của Quốc hội cũng dường như chỉ được thể hiện qua việc thẩm tra, thảo luận, nêu ý kiến và biểu quyết thông qua.

Các luật đều được cho là được xây dựng vội vàng và trình Quốc hội theo thủ tục rút gọn, kiểu "chiều nay gửi, ngày mai nghiên cứu bấm nút", khiến ông Trần Thanh Mẫn phải kêu lên: "Có phải Tề Thiên Đại Thánh đâu!".

Và trong hoàn cảnh đó, các đại biểu Quốc hội cũng đã phải thông qua.

Hầu hết là các luật sửa đổi nhằm đáp ứng thay đổi theo những cải cách chóng mặt mà Tổng Bí thư Tô Lâm đưa ra.

Trong bối cảnh đó, Quốc hội còn ra nghị quyết cho phép chính phủ "sửa luật", và trên thực tế, cơ quan hành pháp đã ra các nghị định "vượt luật".

Quốc hội có chức năng làm luật, nhưng các sáng kiến xây dựng luật xuất phát từ các đại biểu vẫn chưa bao giờ thành hiện thực.

Tháng 2/2023, sáng kiến xây dựng Luật Chuyển đổi giới tính đã được đưa vào chương trình xây dựng pháp luật năm 2024, dự kiến thông qua vào tháng 5/2025.

Người đề xuất là Đại biểu Nguyễn Anh Trí của Hà Nội, nhân vật nổi tiếng khi trước đó đã dành lời khen tặng cho Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng trước Quốc hội: "Cảm động vô cùng với một vị Tổng bí thư, Chủ tịch nước có mái đầu bạc trắng hiên ngang", "gánh sơn hà nặng trĩu hai vai".

Nhưng 2025 là năm đầy những biến động về nhân sự thượng tầng.

Sơn hà của ông Nguyễn Phú Trọng, nay do ông Tô Lâm gánh vác, và vị đại tướng công an thúc đẩy một chương trình được gọi là "sắp xếp lại giang sơn".

Dự luật về chuyển đổi giới tính đã không còn xuất hiện trong chương trình làm luật của Quốc hội nữa, còn ông Trí, 69 tuổi, cũng đã không tái cử đại biểu Quốc hội khóa 16.

Trước ông Trí, một vài sáng kiến xây dựng luật cũng đã được các đại biểu nỗ lực đưa ra.

Chẳng hạn, khóa 14, đại biểu Trần Thị Quốc Khánh trình dự án luật Hành chính công, nhưng vẫn ở giai đoạn soạn thảo.

Xa hơn, tại khóa 8, đại biểu Huỳnh Ngọc Điền có trình dự thảo luật về Thuế sử dụng đất nông nghiệp và hoa lợi trên đất.