Thời khắc nguy và cơ: Hai lệnh ngừng bắn thúc đẩy đàm phán Mỹ-Iran ra sao?

Khi không chỉ một mà đến hai lệnh ngừng bắn đang có hiệu lực trên khắp Trung Đông, liệu tình hình này đã sẵn sàng cho hai bước đột phá mang tính lịch sử?

Các lệnh ngừng bắn - tại Iran và Lebanon - đều được mô tả là "mong manh" (mà các lệnh ngừng bắn thì đâu chẳng thế), nhưng khi tiếng bom đạn một lần nữa lắng xuống, đây là khoảng khắc của cơ hội.

Và cả rủi ro.

Thoạt tiên, thông báo tối 16/4 về việc tạm ngừng giao tranh 10 ngày giữa Israel và lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn được xem là một thắng lợi cho Iran.

Chính quyền tại Tehran trước đó đã yêu cầu một lệnh ngừng bắn ở Lebanon, cho rằng các cuộc đàm phán với Mỹ khó có thể tiến triển nếu điều này không được đáp ứng.

Khi lệnh tạm dừng hiện đã có hiệu lực, Iran cũng đã phản hồi bằng cách tuyên bố eo biển Hormuz "hoàn toàn thông suốt".

Tuy nhiên, như phiên đàm phán kéo dài cuối tuần trước tại Islamabad cho thấy, tiến triển thực tế vẫn có thể đạt được ngay cả khi giao tranh tại Lebanon tiếp diễn (với việc Israel chỉ tránh mở rộng tấn công vào Beirut).

Dù vậy, cả Iran và Pakistan đều nhấn mạnh Lebanon phải được đưa vào nội dung đàm phán.

Điều này nay đã xảy ra, khiến nhiều người Israel sống gần khu vực biên giới phía bắc nổi giận.

Họ cho rằng Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã nhượng bộ trước sức ép từ Mỹ, thay vì đảm bảo Hezbollah sẽ không bao giờ còn bắn rocket vào lãnh thổ Israel nữa.

Với một bộ phận người Israel, lệnh ngừng bắn này chẳng khác nào đúng như ý đồ của Iran, vì để đối thủ nguy hiểm nhất của Israel có thể chi phối diễn biến tình hình.

"Lệnh ngừng bắn có hiệu lực coi như là Israel chấp thuận chính tình thế mà nước này từng tìm cách tránh né: hợp thức hóa mối liên hệ giữa Iran và chiến trường Lebanon," nhà báo Shirit Avitan Cohen của tờ nhật báo cánh hữu Israel Hayom viết vào ngày 18/4.

"Hôm qua, Hezbollah cũng nhận được sự xác nhận cuối cùng rằng nhà bảo trợ của họ – và của cả Lebanon – vẫn đang nắm quyền kiểm soát và tiếp tục định đoạt những gì diễn ra trong khu vực."

Quả thực, tất cả các bên tham gia vào những cuộc xung đột chồng chéo này đều thu được lợi ích nhất định từ thỏa thuận mới nhất.

Đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump và giới lãnh đạo Iran, đây là cơ hội để ghi công trong việc thúc đẩy một lệnh ngừng bắn.

Thủ tướng Benjamin Netanyahu có thể nhấn mạnh rằng quân đội Israel vẫn hiện diện tại miền nam Lebanon, trong khi chính phủ Lebanon, sau nhiều tháng nỗ lực, nay đã có các cuộc đàm phán trực tiếp với Israel.

Hezbollah cho biết sẽ tuân thủ lệnh ngừng bắn (đồng thời nhấn mạnh vẫn "đặt ngón tay trên cò súng"), khẳng định họ chưa bị đánh bại và rằng sẽ không giải giáp.

"Chỉ khi có một lệnh ngừng bắn đúng nghĩa, thực sự. Chỉ khi Israel rút quân. Trước khi các tù nhân được trao trả, trước khi người dân phải di dời được trở về và trước khi công cuộc tái thiết bắt đầu. Cho đến khi đó, không thể nói đến chuyện vũ khí của Hezbollah," lãnh đạo cấp cao Hezbollah Wafiq Safa nói với BBC hôm 18/4.

Bà Lina Khatib từ Chatham House, một tổ chức nghiên cứu độc lập có trụ sở tại London, nói rằng lệnh ngừng bắn mở đường để Israel và Lebanon tiếp tục các cuộc đàm phán trực diện, tuy nhiên trở ngại đối với một thỏa thuận hòa bình giữa hai bên là rất lớn.

"Vấn đề đó rất phức tạp, liên quan đến việc phân định biên giới, giải giáp Hezbollah và việc Israel rút khỏi lãnh thổ Lebanon", bà nhận định.

Về mặt kỹ thuật, cả Israel và Lebanon đã bắt đầu tình trạng chiến tranh từ năm 1948 và hai nước không có quan hệ ngoại giao chính thức.

Tuy nhiên, trái với nhận định cho rằng điều này củng cố vị thế của Iran trong khu vực, bà Khatib lập luận rằng các cuộc đàm phán trực tiếp trong tuần này tại Washington giữa đại sứ của Israel và Lebanon đã mở ra quá trình tách Lebanon khỏi ảnh hưởng của Iran.

"Cán cân quyền lực khu vực đang dịch chuyển ra xa Iran. Giờ đây, Iran sẽ không còn có thể sử dụng Lebanon như một con bài mặc cả nữa", bà Khatib nói.

Bà cũng cho rằng việc thu hẹp cái mà Mỹ và Israel xem là những hành vi gây bất ổn của Iran trên khắp Trung Đông sẽ nằm trong chương trình nghị sự của Washington, nếu và khi vòng đàm phán thứ hai được dự báo sẽ diễn ra tại Islamabad tiếp tục được tiến hành.

Các nguồn tin khu vực cho biết nỗ lực ngoại giao đang được thúc đẩy nhằm nối lại đối thoại bất chấp vẫn tồn tại nhiều bất đồng về điều kiện và khuôn khổ cho vòng đàm phán tiếp theo.

Riêng với Israel, điều then chốt là phải hạn chế sự hỗ trợ của Iran dành cho Hezbollah, Hamas và lực lượng Houthi ở Yemen, qua đó chấm dứt nhiều thập kỷ mà "Trục kháng chiến" của Iran đã có thể đe dọa và gây sức ép lên nhà nước Do Thái.

Về phía Iran, họ sẽ không dễ dàng từ bỏ thứ mà quốc gia này coi là công cụ quan trọng nhằm duy trì ảnh hưởng trong khu vực.

Nhưng đó mới chỉ là một trong các thách thức lớn phía trước.

Những vấn đề khác như số phận chương trình hạt nhân của Iran và tương lai của eo biển Hormuz sẽ còn cần nhiều vòng đàm phán nữa.

Ông Trump, như thường lệ, đang hết sức nỗ lực nhằm thể hiện rằng ông nắm thế chủ động, khi nói rằng một thỏa thuận với Iran đang "rất gần", rằng cuộc chiến đang diễn ra "rất suôn sẻ", và nói với báo giới rằng Iran đã đồng ý bàn giao khoảng 440kg uranium tinh chế - thứ mà Tổng thống Mỹ ưa gọi là "bụi hạt nhân", được cho là đang bị chôn vùi dưới đống đổ nát của một cơ sở ở Isfahan bị oanh kích năm ngoái.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei bác bỏ tuyên bố này, và phát biểu trên truyền hình của nước này rằng: "Việc chuyển giao uranium cho Mỹ chưa bao giờ được đề cập đến. Uranium làm giàu của Iran đối với chúng ta thiêng liêng như chính lãnh thổ Iran và sẽ không bao giờ chuyển giao đi đâu, trong bất cứ trường hợp nào".

Bất kỳ thỏa thuận nào liên quan đến hồ sơ hạt nhân cũng sẽ cần một cam kết từ Iran rằng nước này sẽ từ bỏ ý định phát triển vũ khí hạt nhân, đồng thời phải đạt được đồng thuận về thời gian Iran sẵn sàng tạm dừng hoạt động làm giàu uranium.

Bên cạnh đó còn có một "vũ khí" khác của Iran - luôn nằm trong kho công cụ chiến lược của nước này nhưng chỉ mới được sử dụng gần đây: phong tỏa eo biển Hormuz.

Iran cho biết họ muốn một bộ quy tắc mới quản lý hoạt động hàng hải qua tuyến đường biển hẹp này, thay thế "điểm nghẽn" hiện tại bằng một khuôn khổ pháp lý, trong đó công nhận điều mà Tehran coi là quyền chủ quyền của mình, cùng với Oman, trong việc kiểm soát các luồng tàu thuyền ra vào Vịnh.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, hoan nghênh lệnh ngừng bắn tại Lebanon, cho biết eo biển này "hoàn toàn mở trong thời gian còn lại của lệnh ngừng bắn" - nói cách khác là trong tuần tới.

Tuy nhiên, vẫn có một điều kiện đi kèm: các tàu thuyền được kỳ vọng sẽ sử dụng cái mà ông Aragchi gọi là "tuyến đường phối hợp đã được Tổ chức Cảng và Hàng hải của Cộng hòa Hồi giáo Iran công bố".

Điều này dường như ám chỉ các tuyến hàng hải mới, chạy sát hơn về phần đất liền Iran, ở phía bắc so với hai làn phân luồng giao thông biển từng được sử dụng trước khi xảy ra xung đột.

Việc quy định mới này có giúp nhanh chóng giải tỏa tình trạng ùn tắc của các tàu đang bị mắc kẹt trong Vịnh hay không vẫn chưa thể xác định.

Ông Trump, với phong cách ăn to nói lớn đặc trưng, khẳng định rằng eo biển này "HOÀN TOÀN MỞ VÀ SẴN SÀNG CHO VIỆC LƯU THÔNG HOÀN TOÀN", và các thị trường dường như đã phản ứng tích cực trước tuyên bố đó.

Tuy nhiên, các thuyền trưởng có thể vẫn phải dè chừng, trong khi ông Trump cũng nói rằng lệnh phong tỏa của Mỹ đối với các cảng Iran hiện vẫn đang được duy trì.

Dù có những diễn biến tích cực như vậy, có thể nói rằng các nhà đàm phán vẫn còn rất nhiều vấn đề lớn cần phải giải quyết.

Thỏa thuận lớn gần nhất với Iran, Kế hoạch hành động chung toàn diện (JCPOA) năm 2015, mất khoảng 20 tháng để đàm phán và chỉ tập trung vào vấn đề hạt nhân. Nhưng ông Trump đã khiến thỏa thuận này sụp đổ khi rút lui vào năm 2018.

Ông Trump thích thể hiện hình ảnh một nhà đàm phán dứt khoát, và hiếm khi điểm lại xem các thỏa thuận của mình, nếu có, thực sự đạt được điều gì.

Cho dù đã từng gây nhiều ồn ào xoay quanh hai hội nghị thượng đỉnh giữa ông Trump và lãnh đạo Triều Tiên, ông Kim Jong-un, trong giai đoạn 2018–2019, trên thực tế các cuộc gặp đó đạt được rất ít kết quả.

Bình Nhưỡng vẫn tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân của mình.

Tuy nhiên, sau những biến động dữ dội trong sáu tuần qua, tiến trình ngoại giao hiện đã được khởi động và có thể đã được thúc đẩy thêm nhờ lệnh ngừng bắn tại Lebanon.

Liệu chừng đó đã đủ để ngăn chặn một cuộc chiến quay trở lại trong tương lai hay không?

Ngay cả ông Trump cũng không thể chắc chắn về điều đó.