Một năm 'Ngày Giải phóng': Cách thuế ông Trump thay đổi thế giới

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump phát động cuộc chiến thương mại hồi tháng Tư năm ngoái, ông đã hứa hẹn một kỷ nguyên mới cho nước Mỹ - cam kết khôi phục ngành sản xuất, tăng ngân sách chính phủ và mở ra các thị trường mới.

Một năm sau, thuế quan tại Mỹ đang ở mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, với thuế suất có hiệu lực ở mức trung bình khoảng 10%, tăng từ khoảng 2,5% vào đầu năm ngoái.

Dưới đây là bốn cách mà thuế quan Mỹ đã thay đổi thương mại toàn cầu.

1. Mỹ và Trung Quốc gia tăng rạn nứt

Ông Trump tạo ra cú sốc toàn cầu vào "Ngày Giải phóng" hồi tháng Tư năm ngoái khi công bố mức thuế tối thiểu 10% đối với nhiều mặt hàng nhập khẩu - và nhắm vào hàng hóa từ một số quốc gia, chẳng hạn như Trung Quốc, với mức thuế cao hơn nhiều.

Khi Trung Quốc đưa ra các mức thuế đáp trả của mình, cuộc chiến ăn miếng trả miếng đã đẩy thuế quan lên tới ba chữ số và trong vài tuần đã khiến thương mại giữa hai cường quốc này gần như đình trệ.

Những căng thẳng đó cuối cùng đã lắng xuống. Đến cuối năm 2025, hàng hóa Trung Quốc phải chịu mức thuế cao hơn 20% so với đầu năm.

Thương mại giữa hai nước bị ảnh hưởng nặng nề.

Giá trị hàng nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc đã giảm mạnh khoảng 30% vào năm ngoái. Hàng hóa xuất khẩu từ Mỹ sang Trung Quốc cũng giảm tương tự, hơn 25%.

Đến cuối năm ngoái, hàng hóa Trung Quốc chiếm chưa đến 10% tổng kim ngạch nhập khẩu của Mỹ - tương đương với mức năm 2000 và giảm so với hơn 20% năm 2016, năm ông Trump lần đầu đắc cử.

Việc nhập khẩu của Mỹ từ Việt Nam và Mexico tăng lên, vốn là các quốc gia doanh nghiệp Trung Quốc tăng cường đầu tư, cho thấy mối quan hệ kinh doanh giữa hai nước chưa hoàn toàn tan vỡ.

Nhưng các số liệu cho thấy sự tách rời manh nha từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump cuối cùng đã đến, theo giáo sư Davin Chor, chủ nhiệm bộ môn toàn cầu hóa tại Trường Kinh doanh Tuck thuộc Đại học Dartmouth.

Khi nói đến các lô hàng trực tiếp, "sự thay đổi là rất rõ rệt và mang tính xoay chuyển", ông nói.

Giáo sư Chor cho biết sự thay đổi lớn xảy ra năm ngoái cho thấy các công ty đã hành động theo những kế hoạch đã được thực hiện từ lâu. Ngay cả khi ông Trump không khôi phục lại các loại thuế mạnh mẽ nhất, sự đứt gãy vẫn sẽ kéo dài, ông nói thêm.

"Tôi nghĩ không nên kỳ vọng mọi thứ sẽ trở lại như bình thường," ông đánh giá.

2. Đối tác thương mại tìm kiếm nguồn cung ứng khác

Những thay đổi của ông Trump đối với thuế quan của Mỹ có phạm vi ảnh hưởng rộng hơn nhiều so với tuyên bố ở Ngày Giải phóng. Ông cũng tăng thuế đối với các mặt hàng cụ thể như thép, gỗ và ô tô, đồng thời bãi bỏ các quy định cho phép các lô hàng trị giá dưới 800 USD miễn thuế vào nước này, cùng với nhiều biện pháp khác.

Mặc dù có các loại thuế mới, nhập khẩu của Mỹ vẫn tăng hơn 4% vào năm ngoái - tốc độ chậm hơn so với năm 2024 - nhưng khó có thể coi là bằng chứng cho thấy sự suy giảm của chủ nghĩa biệt lập.

Tuy nhiên, các biện pháp này đã khiến nhiều công ty ở các quốc gia khác tìm kiếm người mua ngoài Mỹ, khi các nhà lãnh đạo chính trị chạy đua để củng cố các mối quan hệ thương mại với các quốc gia khác.

Điều đó thậm chí đúng với một nước như Anh, quốc gia phải đối mặt với mức thuế tương đối hạn chế là 10% đối với hàng hóa của mình.

Mặc dù Mỹ vẫn là điểm đến hàng đầu cho hàng hóa của Anh vào năm 2025, nhưng thị phần đã giảm, trong khi các quốc gia như Đức, Pháp và Ba Lan lại tăng.

"Một số người có thể ngạc nhiên - thương mại toàn cầu nói chung... đã duy trì khá tốt," giáo sư kinh tế Jun Du của Đại học Alston cho hay. Nhưng bà nói thêm rằng "cần phải tái cấu trúc rất nhiều".

Mỹ đã thuyết phục thành công một số quốc gia đồng ý với những thay đổi thương mại nhằm tăng cơ hội cho các doanh nghiệp Mỹ, như nông dân, bán hàng ra nước ngoài.

Nhưng nỗ lực của ông Trump cũng đã làm mất lòng các đồng minh, thúc đẩy những thay đổi trái ngược với lợi ích của Mỹ - ngay cả với trường hợp Canada, nơi ông Trump rốt cuộc cũng đã miễn thuế cho phần lớn hàng hóa nhờ một hiệp định thương mại tự do Bắc Mỹ.

Mới đây, Canada đã đồng ý cắt giảm mạnh thuế quan đối với hàng ngàn xe điện do Trung Quốc sản xuất, từ mức 100% xuống còn khoảng 6,1%. Bước đi này đánh dấu một sự xoay trục đột ngột từ Mỹ sang Trung Quốc và là một tin đặc biệt xấu đối với các hãng xe Mỹ vốn từ lâu đã thống lĩnh thị trường Canada.

Điều gây lo ngại "không phải là mức thuế quan mà là chủ nghĩa đơn phương", theo Giáo sư Petros Mavroidis của Trường Luật Columbia.

3. Leo thang căng thẳng với đồng minh

Căng thẳng từ thuế quan đã lan sang các lĩnh vực phi thương mại.

Lượng khách Canada du lịch đến Mỹ năm 2025 đã giảm 20%, gây thiệt hại cho nền kinh tế nước này hơn 4 tỷ đô la, theo ước tính của Hiệp hội Du lịch Mỹ.

Thuế quan cũng làm phức tạp thêm nỗ lực của Mỹ trong việc tập hợp sự ủng hộ cho các vấn đề lớn nhỏ, cho dù đó là cuộc chiến ở Iran hay việc gia hạn lệnh cấm thuế quan kéo dài 28 năm đối với các giao dịch điện tử, chẳng hạn như phát trực tuyến, Giáo sư Mavroidis cho hay.

"Làm sao có thể yêu cầu hợp tác khi bạn gây khó khăn cho họ về thương mại?" ông nói. "Bạn mất đi quyền lực mềm, vốn là lợi thế lớn nhất của Mỹ. Tất cả những điều này giờ đã biến mất và làm thế nào để gầy dựng lại?"

Mặc dù các biện pháp trả đũa thương mại trực tiếp chống lại Mỹ vẫn còn hạn chế, nhưng không có gì đảm bảo rằng mô hình đó sẽ tiếp tục, nhà kinh tế Michael Pearce của Oxford Economics bình luận. Ông nhấn mạnh rằng lập trường của ông Trump đã cổ xúy các quốc gia khác phát triển các chính sách bảo hộ mậu dịch của riêng họ.

"Đó là rủi ro lớn - rằng theo thời gian, chúng ta bắt đầu thấy sự trả đũa theo những cách khác," ông nói. "Đó là cách mà thiệt hại từ cuộc chiến thương mại có thể lan rộng."

4. Giá cả ở Mỹ cũng tăng

Các mức thuế mà ông Trump đe dọa áp đặt vào Ngày Giải phóng và gây ra nhiều lo ngại thì rốt cuộc cũng đã được giảm nhẹ, sau khi tổng thống miễn trừ nhiều mặt hàng và đạt được thỏa thuận với các quốc gia và áp dụng mức thuế thấp hơn.

Những lời hứa đao to búa lớn mà ông đưa ra khi đó cũng không thành hiện thực.

Ngành sản xuất đã suy giảm trong phần lớn năm ngoái, trong khi đầu tư nước ngoài vào Mỹ cũng giảm, bất chấp cam kết của một số công ty, chẳng hạn như các nhà sản xuất dược phẩm, về việc tăng chi tiêu, theo phân tích của Tax Foundation dựa trên dữ liệu của chính phủ.

Sau đó, vào tháng Hai, Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ hoàn toàn các mức thuế áp dụng vào Ngày Giải phóng, thậm chí còn đặt câu hỏi về sự gia tăng doanh thu thuế quan mà chính phủ thu được năm ngoái. Mỹ hiện phải hoàn trả hơn một nửa trong số 260 tỷ đô la mà họ đã thu được.

Nhà Trắng khẳng định sẽ cần thời gian để các chính sách của họ mang lại hiệu quả, lặp lại những lời hứa đầu tư lớn từ các công ty và quốc gia.

Nhưng hiện tại, hậu quả chính của thuế quan ở Mỹ là những khó khăn trong kinh doanh và giá cả cao hơn đối với người tiêu dùng.

Khoảng 55% các khoản phí mới đã bị chuyển sang túi người tiêu dùng vào năm ngoái, theo ước tính của Goldman Sachs hồi tháng 10. Điều đó đã góp phần đẩy tỷ lệ lạm phát của Mỹ năm ngoái tăng khoảng nửa điểm phần trăm lên khoảng 3%, so với mức lẽ ra đạt được nếu không có thuế quan, ông Pearce nhận định.

Với việc khả năng chi tiêu là mối quan tâm hàng đầu của nhiều cử tri, vấn đề này đã làm phức tạp thêm lập luận của Đảng Cộng hòa trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Nhưng mặc dù thuế quan đã ảnh hưởng đến chi tiêu của người tiêu dùng và hoạt động kinh doanh, nền kinh tế vẫn tăng trưởng 2,1%, với tỷ lệ thất nghiệp trong tháng 12 ở mức 4,4%.

"Thuế quan đã tạo ra rất nhiều ồn ào, nhưng tôi nghĩ khó có thể nói rằng điều đó đã đem đến tác động kinh tế vĩ mô cực kỳ tiêu cực," ông Pearce nói.

Nhà Trắng cam kết sau phán quyết của Tòa án Tối cao sẽ khôi phục lại các chính sách này bằng các đạo luật khác. Việc ông Trump thúc đẩy mạnh mẽ đến mức nào trong thời gian chuẩn bị cho cuộc bầu cử vẫn còn phải chờ đợi.

"Tôi không nghĩ chúng ta sẽ quay trở lại mức thuế được công bố trong Ngày Giải phóng," bà Erica York, phó chủ tịch chính sách thuế liên bang tại tổ chức nghiên cứu Tax Foundation, dự báo.