Ông Tô Lâm kiêm nhiệm chủ tịch nước, cái kết của cơ chế lãnh đạo tập thể?

Quốc hội hôm nay 7/4 đã bầu Tổng Bí thư Tô Lâm làm chủ tịch nước, với tỷ lệ 100% đại biểu có mặt tán thành. Đây là một diễn biến đã được dự đoán từ trước.

Theo hãng thông tấn Reuters, Quốc hội đã ủng hộ quyết định của Đảng về việc bầu ông Tô Lâm làm chủ tịch nước từ tháng Ba.

Đưa tin về sự kiện hôm nay, Bloomberg đánh giá đây là "một sự tập trung quyền lực hiếm thấy trong bối cảnh ông [Tô Lâm] tìm cách siết chặt kiểm soát và ứng phó với những khó khăn của nền kinh tế".

Sau khi được bầu, ông Tô Lâm đã có bài phát biểu, khẳng định tập trung xây dựng nền pháp quyền xã hội chủ nghĩa và tự chủ chiến lược, xác lập mô hình tăng trưởng mới với khoa học công nghệ, sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực…

Đây là lần thứ hai ông phát biểu nhậm chức chủ tịch nước, nhưng ở bối cảnh hoàn toàn khác. Lần trước, ông nhậm chức chủ tịch nước khi là bộ trưởng Công an.

Lần này, ông kiêm nhiệm cả chức tổng bí thư và chủ tịch nước ngay từ đầu nhiệm kỳ – một điều chưa từng xảy ra trong lịch sử chính trị hiện đại Việt Nam, đánh dấu việc phá vỡ truyền thống lãnh đạo tập thể của Việt Nam, theo Reuters.

Tương tự, trang The Diplomat hôm 7/4 cũng cho rằng việc ông Tô Lâm kiêm nhiệm hai chức danh này đã khiến cơ chế lãnh đạo tập thể không còn.

Một trong những nguyên tắc trong Điều lệ Đảng là "thiểu số phải phục tùng đa số", theo đó quyết định không được phụ thuộc vào ý chí của một cá nhân lãnh đạo quyền lực hơn.

Ông Alexander Vuving thuộc Trung tâm Nghiên cứu An ninh châu Á - Thái Bình Dương (Mỹ) nhận định với Reuters rằng việc ông Tô Lâm kiêm nhiệm hai chức danh "sẽ đưa chính trị nội bộ Việt Nam sang một trạng thái bình thường mới, nơi nhiều giả định trước đây – bao gồm cả về lãnh đạo tập thể – không còn đúng nữa".

Trên Bloomberg, ông Nguyễn Khắc Giang, nhà nghiên cứu từ Viện ISEAS–Yusof Ishak (Singapore), cho rằng dù chức vụ chủ tịch nước phần lớn mang tính nghi lễ khi đứng riêng lẻ, nhưng sẽ có ý nghĩa chính trị lớn hơn rất nhiều khi kết hợp với vai trò tổng bí thư.

"Phép thử thực sự lúc này là liệu ông có thể đạt được không chỉ sự tuân phục, mà còn là sự ủng hộ thực chất từ các phe phái khác nhau trong Đảng hay không," ông nói.

Trong một bài viết gửi tới BBC News Tiếng Việt vào tháng 3/2026, Luật sư Vũ Đức Khanh đã nhận định rằng các quyết sách chiến lược trong nhiều năm qua ở Việt Nam thường hội tụ về một trung tâm quyền lực có tính cá nhân ngày càng rõ nét.

Theo đó, "nhất thể hóa" có thể được xem là một bước định danh lại quyền lực – đưa cấu trúc chính thức tiệm cận với thực tiễn vận hành.

"Từ góc độ kỹ trị, điều này mang lại ba lợi ích rõ rệt: giảm độ trễ trong ra quyết định, tăng tính nhất quán chính sách, và củng cố tín hiệu đối ngoại về chủ thể quyền lực tối cao," ông viết.

Tuy nhiên, ông cũng nêu vấn đề rằng quyền lực nên bị ràng buộc như thế nào, trong bối cảnh Việt Nam vẫn đang thiếu một cơ chế tài phán hiến pháp độc lập, thiếu đối trọng chính trị thực chất và chưa hình thành một không gian xã hội dân sự đủ mạnh để giám sát quyền lực.

Từ trước tới nay, việc một cá nhân có quyền lực quá lớn và có khả năng chi phối chính trường trong một môi trường tuân theo cơ chế tập trung dân chủ – điều được nêu rõ trong cả Hiến pháp Việt Nam và Điều lệ Đảng – là điều mà Đảng muốn tránh.

Vào tháng 9/2025, Bộ Chính trị đã ban hành một quy định vào tháng 9/2025 về danh mục vị trí chức danh, nhóm chức danh, chức vụ lãnh đạo của hệ thống chính trị Việt Nam.

Theo đó, chức danh thường trực Ban Bí thư được bổ sung vào nhóm gọi là "lãnh đạo chủ chốt" cùng với tổng bí thư, chủ tịch nước, thủ tướng và chủ tịch Quốc hội.

Quyết định ấy đã biến "Tứ Trụ" thành "Bộ Ngũ", với người được bổ sung là Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú.

Giờ đây, với việc ông Tô Lâm kiêm nhiệm chức tổng bí thư và chủ tịch nước, số lượng lãnh đạo chủ chốt lại quay về con số bốn người. Tuy nhiên, quyền lực được đánh giá là càng lệch nhiều hơn về phía ông Tô Lâm.

Cải cách, kinh tế và đối ngoại

Từ khi lên chức tổng bí thư, ông Tô Lâm đã thúc đẩy nhiều thay đổi lớn, nổi bật với cuộc "sắp xếp lại giang sơn" và phát triển kinh tế để đưa đất nước bước vào giai đoạn mà ông từng gọi là "kỷ nguyên vươn mình".

Với phong cách chỉ đạo mang tính chất mệnh lệnh nhiều hơn là tìm sự đồng thuận, ông Tô Lâm đã hiện thực hoá được nhiều chủ trương mà ông đưa ra.

Sau khi tái đắc cử tổng bí thư vào tháng Một vừa rồi, ông Tô Lâm cam kết theo đuổi mục tiêu tăng trưởng hai con số thông qua mô hình phát triển mới, giảm phụ thuộc vào sản xuất chi phí thấp.

Tuy nhiên, chính những cải cách này vẫn để lại những hệ luỵ mà tới nay vẫn chưa thể giải quyết triệt để.

Theo Reuters, những bước đi của ông đôi lúc gây xáo trộn đối với bộ máy điều hành và cộng đồng doanh nghiệp, nhưng ông cũng thể hiện sự linh hoạt mang tính thực dụng trong quá trình triển khai.

Một số nhà đầu tư nước ngoài – thành phần then chốt của nền kinh tế phụ thuộc xuất khẩu – thường đánh giá cao sự ổn định chính trị của Việt Nam và coi ông là một lãnh đạo thân thiện với doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc ông ủng hộ các "doanh nghiệp đầu tàu" và theo đuổi tăng trưởng nhanh cũng làm dấy lên lo ngại về thiên vị, rủi ro tham nhũng, bong bóng tài sản và lãng phí.

Ông Tô Lâm từng khẳng định sự ủng hộ mở rộng các tập đoàn tư nhân thông qua việc ký Nghị quyết 68 về kinh tế tư nhân của Bộ Chính trị, theo đó khẳng định nền kinh tế này "là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia".

Sau đó, chỉ vài tuần trước khi tái đắc cử tổng bí thư vào đầu năm nay, ông cũng ký Nghị quyết 79 nhấn mạnh vai trò chủ đạo của doanh nghiệp nhà nước – động thái mà Reuters cho rằng là nhằm trấn an các lực lượng bảo thủ trong Đảng.

Ở thời điểm hiện tại, mô hình kiêm nhiệm tổng bí thư-chủ tịch nước, tương tự như ở Trung Quốc, sẽ giúp ông Tô Lâm ra quyết định nhanh hơn, ít gặp cản trở hơn.

"Việc tập trung nhiều quyền lực hơn vào tay ông Tô Lâm có thể đặt ra rủi ro đối với hệ thống chính trị của Việt Nam, chẳng hạn như gia tăng tính tập quyền," Reuters dẫn lời ông Lê Hồng Hiệp, nghiên cứu viên cấp cao tại ISEAS.

Tuy nhiên, ông đồng thời cũng cho rằng sự tập trung này "có thể giúp Việt Nam xây dựng và triển khai chính sách nhanh chóng và hiệu quả hơn," qua đó hỗ trợ tăng trưởng.

Liên quan tới vấn đề này, hãng tin AFP hôm 7/4 dẫn nhận định của cựu Đại sứ Mỹ tại Việt Nam Daniel Kritenbrink rằng giờ đây khả năng chương trình cải cách của ông Tô Lâm thành công đã tăng lên vì ông "có thêm dư địa để đẩy mạnh triển khai" trong bối cảnh ông đang có "quyền lực và tầm ảnh hưởng chưa từng có".

Về mặt đối ngoại, chủ tịch nước là nguyên thủ quốc gia, tức là người đại diện quốc gia trên trường quốc tế.

Dù vậy, sau khi thôi chức chủ tịch nước vào tháng 10/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm vẫn có nhiều chuyến công du quốc tế, gặp gỡ và ký kết với những nguyên thủ quốc gia khác. Dù vậy, việc kiêm nhiệm chức vụ chủ tịch nước vẫn sẽ giúp ông dễ dàng hơn trong công tác đối ngoại.

Về cơ bản, ông Tô Lâm vẫn giữ đường lối "ngoại giao cây tre" mà Việt Nam đã áp dụng trong nhiều năm qua. Dù vậy, ông Tô Lâm dường như tập trung đẩy mạnh vào việc mở rộng, nâng cấp quan hệ đối tác quốc tế, đặc biệt là quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện.

"Việc ông Tô Lâm kiêm nhiệm hai chức danh sẽ không báo hiệu sự thay đổi trong chính sách đối ngoại của Việt Nam, dù có những lo ngại về việc quyền lực đang tập trung vào một cá nhân," ông Vũ Khắc Giang, học giả thỉnh giảng tại trường Boston College (Mỹ), nhận định với Reuters.

Trong nhiều tháng qua, Tổng Bí thư Tô Lâm đã liên tục nhắc về những mục tiêu kinh tế trong "kỷ nguyên mới", nổi bật là mục tiêu tăng trưởng kinh tế 10%. Tuy nhiên, cuộc chiến ở Iran và tình hình khủng hoảng năng lượng đi kèm đang phần nào gây ảnh hưởng tới mục tiêu nói trên.

Kể từ khi chiến sự ở Trung Đông bùng phát, Hà Nội đã trao đổi với hàng loạt các quốc gia, nhằm tìm kiếm nguồn cung trong bối cảnh thế giới đối mặt với việc thiếu hụt xăng dầu nói chung, và nhiên liệu cho máy bay nói riêng.

Động lực tăng trưởng kinh tế đã chững lại trong quý I khi chi phí năng lượng gia tăng và biến động giá cả làm gia tăng áp lực lạm phát, qua đó khiến nỗ lực đạt mức tăng trưởng hai con số của ông Tô Lâm trở nên phức tạp hơn.

Cùng lúc, Việt Nam cũng đang phải lèo lái trước sự bất định về chính sách thuế quan từ Mỹ.

Vào tháng 1/2026, Việt Nam là quốc gia có thặng dư thương mại lớn nhất với Mỹ, vượt cả Mexico và Trung Quốc, theo dữ liệu do Hoa Kỳ công bố vào giữa tháng Ba.

Trong khi đó, lượng hàng hóa Việt Nam nhập khẩu từ Trung Quốc – phần lớn để tái xuất khẩu – đã đạt mức kỷ lục trong tháng 1/2026, theo dữ liệu của Việt Nam.

Thực tế, thặng dư thương mại của Việt Nam với Mỹ đã vượt Trung Quốc kể từ quý 2/2025 và chỉ đứng sau Mexico trong ba quý cuối năm 2025.

Chính quyền Trump nhiều lần cáo buộc Việt Nam là điểm trung chuyển cho hàng hóa Trung Quốc xuất sang Mỹ, vì thế đã áp mức 40% thuế trung chuyển, cao hơn gấp đôi so với hàng "Made in Vietnam".

Hãng AFP cho rằng bài toán cân bằng giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn đầy rủi ro với Việt Nam.