Žene i Srbija: Velikanke srpske kulture - 18 stvari koje niste znali o 18 književnica, slikarki, filozofkinja koje su krčile put ostalima

U Domu Jevrema Grujića u Svetogorskoj ulici u Beogradu do 27. marta traje izložba o damama koje su prve imale diplome, slikale, pisale i borile se za bolji položaj žena u patrijarhalnom srpskom društvu.

Autor fotografije, Muzej grada Beograda

Potpis ispod fotografije, Milica Stojadinović Srpkinja (1828-1878) bila je prva srpska pesnikinja, koju je Vuk Stefanović Karadžić zvao „moja kći iz Fruške", a Njegoš za nju rekao čuveno: „Ja pojeta, ona pojeta, da nijesam kaluđer, eto kneginje Crnoj Gori". Pored čuvene lepote, krasio ju je i veliki patriotizam te se potpisivala kao Srpkinja. Smatra se i prvom srpskom ratnom dopisnicom. Kažu da je bila zaljubljena u Ljubomira Nenadovića i odbijala mnoge prosce zbog čega je ostala neudata. Na slici: tablotipija i fotografija koju je izradio Anastas Jovanović, a čuva se u Muzeju grada Beograda.

Autor fotografije, Muzej grada Beograda

Potpis ispod fotografije, Servis za doručak za dvoje Mine Karadžić, udatoj Vukomanović. Mina Karadžić (1828-1894) autorka je najznačajnijeg Spomenara u srpskoj istoriji koji je ostao kao važno svedočanstvo kulturne elite 19. veka. Bila je izuzetno obrazovana i govorila nekoliko jezika. Ćerka Vuka Karadžića družila se sa Milicom Stojadinović, a bila je i inspiracija za pesmu Branka Radičevića „Pevam danju, pevam noću".

Autor fotografije, Muzej grada Beograda

Potpis ispod fotografije, Slikarka Poleksija Todorović (1848-1939) bila je prva žena koja je oslikala ikonostas i zajedno sa mužem radila portrete - o figuru, ona detalje. Bila je jedna od najobrazovanijih Beograđanki svog vremena, govorila italijanski i nemački, a u Zavodu za mlade devojke iz uglednih kuća učila je književnost, istoriju, crtanje, klavir i ručni rad. Fotografije Poleksije Todorović kao devojčice (u desnom uglu) i žene (gore levo), dole sa porodicom suprugom Stevom Todorovićem i ćerkom Ljubicom.

Autor fotografije, Privatna kolekcija

Potpis ispod fotografije, Draga Ljočić (1855-1926) bila je prva doktorka nauka u Srbiji i prva žena koja je upisala fakultet u vreme kad su oni bili rezervisani za muškarce. Zbog zahteva da ima istu platu kao muške kolege, zauvek je izgubila državnu službu. Kao lekarka učestvovala je u više ratova i imala čin poručnika. Deo izložbene postavke je i knjiga Gajenje male dece, koju je prevela sa ruskog. Na slici Reljef, rad Đorđa Zečevića u gipsu.

Autor fotografije, Privatna kolekcija porodice Veljković

Potpis ispod fotografije, Beta Vukanović (1872-1972) bila je jedna od prvih srpskih karikaturistkinja. Sa suprugom Ristom pokrenula je prvu slikarsku školu, a u Srbiju donela duh evropskog slikarstva tokom karijere duge 75 godina. Rođena Nemica zaljubila se u srpskog slikara Ristu i posle venčanja stigla u Beograd. Njihova kuća u Kapetan Mišinoj ulici 13 bila je prva sa oslikanom fasadom. Na slici Betine karikature gore desno Valcer, dole - Veliki i mali i u sredini karikatura Uroša Predića.

Autor fotografije, Umetnička galerija Nadežda Petrović

Potpis ispod fotografije, Nadežda Petrović (1873-1915) bila je mnogo toga - srpska slikarka, dobrotvorka, žustra govornica, novinarka, fotoreporterka, bolničarka i heroina Prvog svetskog rata. Sa četkicom se družila i na frontu. Na slici Žena sa detetom, ulje na platnu,1905.

Autor fotografije, Univerzitetska biblioteka Svetozar Marković

Potpis ispod fotografije, Na slici je pisaća mašina Isidore Sekulić (1877-1958) prve žene akademika u Srbiji. Ona je govorila šest jezika, a zbog kritike Milovana Đilasa spalila je započeto delo, koje i danas ostalo pod velom tajne. Kao diplomirana matematičarka i doktorka filozofije, srpsku istoriju zadužila je književnim radom. Bila je članica Međunarodne organizacije pisaca PEN i Antifašističkog fronta žena.

Autor fotografije, Muzej grada Beograda

Potpis ispod fotografije, Osnovna škola kod Saborne crkve, danas škola „Kralj Petar Prvi", projekat je prve diplomirane arhitektkinje u Beogradu Jelisavete Načić (1878-1955). Pored ove prve savremene školske zgrade, uređivala je Kalemegdan, projektovala crkvu Aleksandra Nevskog, kao i prvi kompleks radničkih stanova u Beogradu. Na obrazovanje potrošila je ceo miraz. Bila je zatočena u austrougarskom logoru Nežider gde upoznaje Luku Lukaja, albanskog intelektualca, sa kojim je dobila ćerku po izlasku na slobodu.

Autor fotografije, Muzej grada Beograda

Potpis ispod fotografije, Marija Maga Magazinović Gezeman (1882-1968) u Beogradu je otvorila prvu školu plesa, koja je izrodila i Luja Daviča. Zvali su je srpska Isidora Dankan. Bila je profesorka, pedagoškinja i prevoditeljka. Prva je žena studentkinja Pravnog fakulteta koji se smatrao bastionom muškosti i prva novinarka u tek osnovanoj Politici, gde je uređivala Ženske strane i pisala o važnosti obrazovanja žena, kao i prva bibliotekarka. Na slici je njena plesna grupa i Maga Magazinović u sredini.

Autor fotografije, Muzej grada Beograda i UG Nadežde Petrović

Potpis ispod fotografije, Vidosava Kovačević (1889-1913) za samo 24 godine života imala je osam godina slikarskog staža i prešla stvaralački put od realizma do impresionizma i ekspresionizma, ostavivši značajnu zaostavštinu uprkos tragičnoj sudbini. Tokom Balkanskih ratova izgubila je brata, a zatim umrla od tuberkulosze. Na slici dva njena portreta, ulje na platnu.

Autor fotografije, Univerzitetska biblioteka Svetozar Marković

Potpis ispod fotografije, Filozofkinja Anica Savić Rebac (1982-1953) sa samo 12 godina prevela je Bajrona, a aktivno se dopisivala sa nekim od najvećih pisaca 20. veka, poput Tomasa Mana, čija dela je takođe prevodila. Uz Isidoru Sekulić i Kseniju Atanasijević bila je najučenija srpska žena. Jovan Dučić je s pravom ocenio da će njeno delo kritika prećutati, samo zato što, kako kaže, „ne znam ko bi umeo da o tome kaže pravu reč". Usled nemanja posla, sa suprugom je neko vreme živela u učionici Filozofskog fakulteta, iz kog su rano ujutro izlazili. Na slici njen prevod Lukrecija „O prirodi stvari" i posveta Isidori Sekulić.

Autor fotografije, Spomen zbirka Pavla Beljanskog

Potpis ispod fotografije, Slikarka Zora Petrović (1894-1962) studirala je umetnost, uprkos protivljenju roditelja. Uspela je ne samo da diplomira, već da ima 12 samostalnih izložbi, bila je deo umetničkog udruženja LADA. U vreme socijlaizma njene slike nisu otkupljivane i iznenada je penzionisana. Tek posle jednog članka u novinama 1951. koji je njeno delo povezao sa srednjevekovnim slikarstvom, vraća se na scenu. Od sledeće godine postala je profesorka na Akademiji likovnih umetnosti. Na slici u ateljeu tokom četrdesetih godina.

Autor fotografije, Narodni muzej Valjevo

Potpis ispod fotografije, Jedna od najpoznatijih i najvećih srpskih pesnikinja Desanka Maksimović (1898-1993) negodovala je kada je čula da joj u Valjevu podižu spomenik, pa su morali da joj objasne kako je posvećen poeziji, a da samo ima njen lik. Na slici šešir iz Francuske, sat i perle poete, koja je za života dobila i mnogo nagrada za objavljenih oko 50 knjiga poezije i proze.

Autor fotografije, Arhiva porodice Pavlović

Potpis ispod fotografije, Leposava Bela Pavlović (1906-2004) bila je slikarka, profesorka, prevoditeljka. Njen stan i atelje u Jevremovoj ulici opljačkani su 1996. i tada su odenta mnoga značajna dela. U mladosti je bila dvorska dama i bliska prijateljica kraljice Marije Karađorđević, sa kojojm se sprijateljila dok je živela u Bukureštu i studirala Likovnu akademiju i rumunski jezik.

Autor fotografije, Dom Jevrema Grujića

Potpis ispod fotografije, Slikarka, pesnikinja i modna dizajnerka Milena Pavlović Barili (1909-1945) jeedina je Srpkinja koja je uradila naslovnu stranu magazina Vog. Na slici Model plave večernje haljine, 1. april 1940. Tokom svega 36 godina živela je u Beogradu, Rimu, Londonu, Parizu i Njujorku. Njenu prvu inostranu izložbu, održanu u Londonu, najavio je čuveni magazin Tajms.

Autor fotografije, Umetnička galerija SANU

Potpis ispod fotografije, Dela prve srpske kompozitorke Ljubice Marić (1909-2003) izvodili su najveći svetski orkestri i bila je prva žena koja je dirigovala Simfonijskim orkestrom Češkog radija. Dobitnica je brojnih nagrada i priznanja, a dopisna članica SANU postala je 1963, a redovna 1981. Na slici njen portret Nikole Beševića iz 1927.

Autor fotografije, Umetnička galerija SANU

Potpis ispod fotografije, Ljubica Cuca Sokić (1914-2009) crtanje je učila od Zore Petrović, sa kojom se kasnije i sprijateljila i nasledila njen atelj u zgradi Kolarčeve zadužbine. Na akademiji ju je podučavala i Beta Vukanović. kasnije boravi u Parizu u vreme Braka, Pikasa i Matisa, ali se vraća u zavičak - na Dorćol. Na slici Kompozicija Konj za ljuljanje, tempera na papiru.

Autor fotografije, Muzej pozorišne umetnosti Srbije

Potpis ispod fotografije, Soja Jovanović (1922-2002) prva je filmska, pozorišna i televizijska rediteljka u Srbiji. Režirala je prvi dugometražni film u boji „Pop Ćira i pop Spira" i prvu predstavu posle Drugog svetskog rata. Deda-stric ove Beograđanke bio je čuveni slkar Paja Jovanović. Na slici bista Soje Jovanović, rad Dušana Jovanovića.