Czym jest odra i dlaczego tak łatwo się nią zarazić?

Przypadki odry w amerykańskim stanie Karolina Południowa wzrosły w ubiegłym tygodniu do 997 - to największe ognisko choroby w USA od 30 lat.

Stanowy departament zdrowia ostrzegł, że z powodu niskiego poziomu szczepień rozszerzająca się epidemia może potrwać tygodnie lub miesiące.

Według danych federalnej agencji zdrowia publicznego Centers for Disease Control and Prevention (CDC), do połowy marca w Stanach Zjednoczonych zgłoszono 1362 przypadki odry.

Tymczasem Hiszpania, Austria, Wielka Brytania i kilka innych krajów europejskich utraciły w styczniu status krajów wolnych od odry - po tym, jak na kontynencie wzrosła liczba zakażeń.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) poinformowała, że również Armenia, Azerbejdżan i Uzbekistan utraciły status krajów wolnych od odry. Wezwała też państwa do zwiększenia odsetka szczepień, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się wirusa i zakażaniu większej liczby dzieci.

Eksperci ds. zdrowia ostrzegli, że wzrost ognisk odry na świecie sugeruje powrót również innych możliwych do uniknięcia chorób, ze względu na sceptycyzm wobec szczepień od czasu pandemii COVID-19.

Według WHO przed rozpoczęciem szczepień w 1963 r. duże epidemie odry występowały co dwa do trzech lat, powodując szacunkowo 2,6 mln zgonów rocznie.

Czym jest odra i dlaczego jest tak zaraźliwa?

Odra to wysoce zakaźna choroba wirusowa przenoszona drogą kropelkową, gdy zakażona osoba oddycha, kaszle lub kicha. Może być także przenoszona poprzez kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami.

Według Głównego Inspektoratu Sanitarnego jest to choroba zdolna do wywoływania epidemii.

WHO szacuje, że pojedyncza zakażona osoba może zarazić dziewięcioro na dziesięcioro nieszczepionych osób, z którymi ma bliski kontakt.

Osoby chore na odrę mogą zakażać innych od momentu pojawienia się objawów do co najmniej czterech dni po wystąpieniu wysypki.

Odra zazwyczaj ustępuje w ciągu siedmiu do dziesięciu dni. Może jednak prowadzić do zapalenia płuc, zapalenia opon mózgowo‑rdzeniowych, ślepoty i drgawek. Niemowlęta i dzieci poniżej piątego roku życia, kobiety w ciąży oraz osoby z osłabionym układem odpornościowym są szczególnie zagrożone.

Odra może być śmiertelna, choć zdarza się to rzadko.

Jakie są objawy odry?

Według portalu pacjent.gov.pl do typowych objawów odry należą:

Do najczęstszych powikłań należą:

Powikłaniem odry, którego objawy pojawiają się kilka lat po chorobie, jest również podostre stwardniające zapalenie mózgu (SSPE). Występuje ono rzadko, ale prowadzi do ciężkiego uszkodzenia mózgu.

Jak leczy się odrę?

Nie ma specyficznego leczenia antywirusowego odry. Lekarze zwykle zalecają leki takie jak paracetamol, aby złagodzić główne objawy, takie jak gorączka lub ból, podczas gdy układ odpornościowy zwalcza wirusa. Główny Inspektorat Sanitarny zaleca też odpowiednie nawadnianie i ostrzega, że gorączka, która utrzymuje się po dwóch dniach od pojawienia się wysypki jest oznaką powikłań.

Według portalu pacjent.gov.pl objawy występują po 10-12 dniach od zakażenia.

W cięższych przypadkach może być konieczne leczenie szpitalne, w tym wsparcie oddechowe i leki.

Które kraje odnotowały zakażenia?

Oprócz USA WHO stwierdza, że „odra nadal jest powszechna, zwłaszcza w części Afryki, na Bliskim Wschodzie i w Azji".

Ostatnio odnotowano kilka ognisk w Pakistanie, Tajlandii, Indiach, Jemenie, Etiopii, Afganistanie, Indonezji, Rosji, Kirgistanie i Wietnamie.

Według biuletynu Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego (NIZP) w Polsce w 2024 r. odnotowano 272 zachorowania na odrę, co stanowiło niemal ośmiokrotny wzrost w porównaniu z 2023 r., kiedy odnotowano 35 zachorowań, i ponad dziesięciokrotny wzrost w porównaniu z 2022 r., kiedy odnotowano ich 27.

Biuletyn roczny NIZP z danymi z 2025 r. nie został jeszcze opublikowany.

Jak można zapobiegać odrze?

Najlepszym sposobem zapobiegania odrze jest szczepienie. Powszechnie używana szczepionka to MMR – szczepionka przeciwko odrze, śwince i różyczce – która chroni jednocześnie przed trzema chorobami.

Portal pacjent.gov.pl zaleca szczepienie przeciw odrze tak wcześnie, jak to możliwe, ponieważ najcięższe powikłania występują u dzieci, które przeszły odrę przed ukończeniem 1 do 2 lat.

W Polsce szczepienia przeciw odrze są obowiązkowe i bezpłatne dla dzieci w 13-15 miesiącu oraz w 6 roku życia.

Pierwsza dawka szczepionki MMR przeciw odrze, śwince i różyczce jest podawana w 13-15 miesiącu życia dziecka i zapewnia ochronę 93-95% zaszczepionych.

Zalecane są też szczepienia dla dorosłych, którzy nie byli zaszczepieni jako dzieci, szczególnie w przypadku osób z obniżoną odpornością.

Według WHO odporność populacyjna przeciwko odrze jest osiągana, gdy 95% populacji jest zaszczepione – co oznacza, że pozostałe 5% będzie chronione, ponieważ szczepienia zatrzymują szerzenie się choroby.

Według WHO szczepienia przeciwko odrze zapobiegły ponad 60 mln zgonów w latach 2000–2023.

Jednak mimo bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki, w 2023 r. odra spowodowała około 107 500 zgonów na całym świecie, głównie wśród nieszczepionych dzieci poniżej piątego roku życia.

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Magdalena Mis