در بزنگاه خطر و فرصت؛ نقش دو آتش‌بس در پیشبرد گفت‌وگوهای آمریکا و ایران

با برقرار شدن نه یک، بلکه دو آتش‌بس در خاورمیانه، آیا اکنون صحنه برای دو پیشرفت تاریخی مهیا شده است؟

این آتش‌بس‌ها، در ایران و لبنان، هر دو «شکننده» توصیف شده‌اند (که اصولا آتش‌بس‌ها این چنین هستند)، اما با فروکش کردن دوباره هیاهوی جنگ، این لحظه‌ای سرشار از فرصت است و خطر.

در ظاهر، اعلام توقف ۱۰ روزه درگیری‌ها میان اسرائیل و حزب‌الله، نیروی مورد حمایت ایران، یک پیروزی برای ایران به نظر می‌رسد.

ایران خواستار آتش‌بس در لبنان شده بود و گفته بود که بدون آن نمی‌توان انتظار داشت گفت‌وگوها با آمریکا پیشرفت کند.

با برقرار شدن این توقف، ایران واکنش نشان داد و اعلام کردتنگه هرمز «کاملا باز» است.

اما در ادامه، ایران به دلیل ادامه محاصره دریایی آمریکا، اعلام کرد تنگه هرمز تا لغو این محاصره مسدود می شود.

همان‌طور که نشست طولانی مذاکرات اخیر در اسلام‌آباد نشان داد، حتی در حالی که درگیری‌ها در لبنان ادامه داشت (و اسرائیل صرفا از حملات بیشتر به بیروت خودداری می‌کرد)، پیشرفت در واقع ممکن بود. اما ایران و پاکستان هر دو اصرار داشتند که لبنان باید در این روند گنجانده شود.

این اتفاق سپس رخ داد. موضوعی که خشم اسرائیلی‌های ساکن در نزدیکی مرز شمالی را برانگیخت، کسانی که معتقدند نخست‌وزیرشان، بنیامین نتانیاهو، به‌جای آن‌ که اطمینان حاصل کند حزب‌الله دیگر هرگز موشکی به سوی کشورشان شلیک نمی‌کند، در برابر فشار آمریکا عقب‌نشینی کرده است.

برای برخی در اسرائیل، این آتش‌بس کاملا به نفع ایران است و به دشمن قسم‌خورده اسرائیل اجازه می‌دهد مسیر رویدادها را تعیین کند.

شیریت آویتان کوهن از روزنامه راست‌گرای پرخواننده اسرائیل هیوم نوشت: «این آتش‌بس عملا مهر تائید اسرائیل را بر همان وضعیتی می‌زند که کشور تلاش داشت از آن اجتناب کند: مشروعیت بخشیدن به پیوند میان ایران و صحنه عملیاتی لبنان.»

او افزود: «دیروز، حزب‌الله همچنین تائید نهایی را دریافت کرد که ارباب آن و لبنان، همچنان کنترل اوضاع را در دست دارد و به تعیین آنچه در منطقه رخ می‌دهد، ادامه می‌دهد.»

در واقع، همه بازیگران دخیل در این درگیری‌های هم‌پوشان از توافق اخیر چیزی به دست می‌آورند.

برای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و رهبری ایران، این فرصتی است تا بابت برقراری آتش‌بس اعتبار کسب کنند.

بنیامین نتانیاهو می‌تواند به این نکته اشاره کند که نیروهای اسرائیلی همچنان در جنوب لبنان حضور دارند، در حالی که دولت لبنان، پس از ماه‌ها تلاش، اکنون وارد مذاکرات مستقیم با اسرائیل شده است.

حزب‌الله، که می‌گوید به آتش‌بس پایبند خواهد بود (در حالی که تاکید دارد «انگشتش روی ماشه» باقی مانده است)، شکست نخورده و اصرار دارد که خلع سلاح نخواهد شد.

وفیق صفا، یکی از رهبران ارشد حزب‌الله، اخیرا به بی‌بی‌سی گفت: «تا زمانی که یک آتش‌بس واقعی برقرار نشود. تا زمانی که اسرائیل عقب‌نشینی نکند. پیش از بازگشت زندانیان، پیش از بازگشت آوارگان و پیش از بازسازی، تا آن زمان، نمی‌توان درباره سلاح‌های حزب‌الله صحبت کرد.»

لینا خطیب از اندیشکده چتم هاوس در لندن می‌گوید آتش‌بس راه را برای ادامه گفت‌وگوهای رو در رو میان اسرائیل و لبنان هموار می‌کند، اما موانع دستیابی به یک توافق صلح میان این دو بسیار بزرگ است.

او می‌گوید: «این موضوع بسیار پیچیده است. به تعیین مرزها، خلع سلاح حزب‌الله و عقب‌نشینی اسرائیل از خاک لبنان مربوط می‌شود.»

اسرائیل و لبنان از سال ۱۹۴۸ از نظر فنی در وضعیت جنگی قرار دارند و دو کشور روابط دیپلماتیک ندارند.

اما لینا خطیب استدلال می‌کند که برخلاف تقویت موقعیت ایران در منطقه، گفت‌وگوهای مستقیم در واشنگتن میان سفیران اسرائیل و لبنان، روند خارج کردن لبنان از نفوذ ایران را آغاز کرده است.

او می‌گوید: «توازن قدرت در منطقه در حال فاصله گرفتن از ایران است. ایران دیگر نخواهد توانست از لبنان به‌عنوان اهرم چانه‌زنی استفاده کند.»

اما بسیاری از مسائل همچنان به آنچه در روند دیپلماتیک دیگر، میان آمریکا و ایران، رخ می‌دهد بستگی دارد.

اگر و زمانی که دور دوم مورد انتظار گفت‌وگوها در اسلام‌آباد برگزار شود، کاهش آنچه آمریکا و اسرائیل رفتارهای مخرب ایران در سراسر خاورمیانه می‌دانند، در دستور کار واشنگتن خواهد بود.

برای اسرائیل به‌ویژه، حیاتی است که حمایت ایران از حزب‌الله، حماس و حوثی‌ها در یمن محدود شود و به دهه‌ها وضعیتی پایان داده شود که در آن «محور مقاومت» ایران توانسته است دولت اسرائیل را تهدید کند و آزار دهد.

ایران به‌راحتی از آنچه آن را ابزار حیاتی نفوذ منطقه‌ای خود می‌داند، دست نخواهد کشید.

اما این تنها یکی از چالش‌های بزرگ پیش رو است.

دیگر مسائل، سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران و آینده تنگه هرمز، نیازمند مذاکراتی گسترده خواهد بود.

دونالد ترامپ، مانند همیشه، تلاش می‌کند چنین نشان دهد که اوضاع را در کنترل دارد و می‌گوید توافق با ایران «بسیار نزدیک» است، جنگ «به‌خوبی پیش می‌رود» و به خبرنگاران گفته است که ایران پیش‌تر با تحویل حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا (که رئیس‌جمهور علاقه دارد آن را «گرد هسته‌ای» بنامد) که گمان می‌رود زیر آوار تاسیساتی در اصفهان که سال گذشته بمباران شد، مدفون است، موافقت کرده است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، این ادعا را رد کرد و به تلویزیون گفت: «انتقال اورانیوم به آمریکا به‌عنوان یک گزینه مطرح نشده است. اورانیوم غنی‌شده ایران برای ما به‌اندازه خاک ایران مقدس است و تحت هیچ شرایطی به جایی منتقل نخواهد شد.»

هر توافقی درباره پرونده هسته‌ای همچنین نیازمند تعهد ایران به عدم ساخت سلاح هسته‌ای و نیز توافق بر سر مدت زمانی است که حاضر است غنی‌سازی را تعلیق کند.

و سپس سلاح دیگر ایران مطرح است که همیشه در زرادخانه این کشور بوده اما تنها اخیرا به کار گرفته شده: بستن تنگه هرمز.

ایران می‌گوید خواهان مجموعه جدیدی از مقررات برای مدیریت تردد دریایی از این گذرگاه باریک است تا به‌جای کنترل فعلی خود، چارچوبی قانونی برقرار شود که آنچه را حق حاکمیتی خود، به‌همراه عمان، برای کنترل رفت‌وآمد در خلیج فارس می‌داند به رسمیت بشناسد.

با وجود این تحولات، می‌توان گفت که هنوز مسیر زیادی پیش روی مذاکره‌کنندگان است.

آخرین توافق مهم با ایران، برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵، حدود ۲۰ ماه زمان برد تا مذاکره شود و تنها به موضوع هسته‌ای پرداخت. دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ آمریکا را از این توافق خارج کرد و در نتیجه این توافق فروپاشید.

دونالد ترامپ دوست دارد تصویر یک معامله‌گر سریع را ارائه دهد، بدون آن‌ که به عقب نگاه کند و ببیند توافق‌هایش چه دستاوردی داشته‌اند.

با وجود هیاهوی فراوان پیرامون دو دیدار او با کیم جونگ اون، رهبر کره شمالی، در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، این نشست‌ها در عمل دستاورد چندانی نداشتند. پیونگ‌یانگ همچنان به توسعه برنامه هسته‌ای خود ادامه می‌دهد.

اما پس از رویدادهای پرآشوب شش هفته گذشته، نوعی روند دیپلماتیک اکنون به‌طور جدی در جریان است و پس از آتش‌بس در لبنان تقویت هم شده است.

آیا این برای جلوگیری از بازگشت نهایی به جنگ کافی است؟ حتی دونالد ترامپ هم پاسخ آن را نمی‌داند.