آیا شاهد بزرگترین بحران نفت نیم قرن اخیر هستیم؟

بسته‌شدن یک‌ماهه یک آبراه حیاتی برای تامین انرژی جهان، هشدارهایی را برانگیخته مبنی بر اینکه جهان به سمت مشکلاتی بدتر از بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ پیش می‌رود.

لارس ینسن، کارشناس حمل‌ونقل دریایی و مدیر پیشین شرکت مرسک به بی‌بی‌سی گفت که پیامدهای جنگ امریکا و اسرائیل با ایران می‌تواند «به‌مراتب گسترده‌تر» از آشفتگی اقتصادی دهه ۱۹۷۰ باشد.

اظهارات او در پی هشدار فاتح بیرول، مدیر آژانس بین‌المللی انرژی، در اوایل همین ماه مبنی بر اینکه «جهان با بزرگترین تهدید امنیت انرژی در تاریخ روبروست» مطرح شده است.

او به بی‌بی‌سی گفت: «این بحران بسیار بزرگ‌تر از شوک‌ نفتی در دهه ۱۹۷۰ است. همچنین از شوک افزایش قیمت گاز طبیعی که پس از حمله روسیه به اوکراین تجربه کردیم نیز بزرگ‌تر است.»

با این حال، در حالی که بسته‌شدن تنگه هرمز اختلال قابل‌توجهی در تامین جهانی نفت ایجاد کرده، برخی معتقدند جهان امروز نسبت به گذشته مقاوم‌تر است.

در بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ چه اتفاقی افتاد؟

داکتر کارول نخله، اقتصاددان و مدیرعامل شرکت کریستال انرژی به بی‌بی‌سی گفت که بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ از نظر ماهیت «کاملا متفاوت» از بحران نفتی امروز بود، زیرا اولین شوک نفتی در آن زمان «نتیجه یک تصمیم سیاسی آگاهانه» بود.

در اکتوبر ۱۹۷۳، تولیدکنندگان عرب گروهی از کشورها به رهبری امریکا را به دلیل حمایت‌شان از اسرائیل در جریان جنگ «یوم‌ کیپور» تحریم کردند. این سیاست هم‌زمان با کاهش هماهنگ تولید نفت اجرا شد.

خانم نخله می‌گوید: «نتیجه این اقدام، تقریبا چهار برابر شدن قیمت نفت در عرض چند ماه بود.»

این وضعیت به سهمیه‌بندی سوخت در کشورهای بزرگ مصرف‌کننده نفت انجامید و به گفته او این امر منجر به ایجاد «بحران اقتصادی و مالی جهانی» با پیامد‌های ماندگار شد.

داکتر تیرنان هینی، محقق دانشگاه کویینز بلفاست می‌گوید افزایش قیمت نفت باعث تورم در همه زمینه‌ها شد «به این معنا که کسب‌وکارها بیش از پیش فعالیت خود را کاهش دادند و نرخ بیکاری به‌شدت افزایش یافت.»

او افزود: «این وضعیت پیامدهای زنجیره‌ای گسترده‌ای به همراه داشت که به بافت اجتماعی بسیاری از کشورها با اعتصابات گسترده، ناآرامی‌های اجتماعی و افزایش فقر آسیب رساند زیرا بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین هزینه‌های زندگی با مشکل روبه‌رو شدند.»

هم امریکا و هم بریتانیا در فاصله سال‌های ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۵ دچار رکود اقتصادی شدند و این بحران در سال ۱۹۷۴ به سقوط دولت محافظه‌کار ادوارد هیت نیز کمک کرد.

در بحران کنونی نفت چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟

از زمانی که امریکا و اسرائیل یک ماه پیش جنگ خود با ایران را آغاز کردند، تنگه باریک هرمز عملا به روی رفت‌وآمد کشتی‌ها بسته شده است.

این وضعیت جریان نفت، گاز و سایر کالاهای اساسی از کشورهای حوزه خلیج فارس را که معمولا حدود یک پنجم نفت جهان را صادر می‌کنند، مختل کرده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، برای ازسرگیری جریان نفت خلیج فارس از شیوه‌های مختلفی استفاده کرده است٬ از جمله درخواست از کشورهای متحد برای اعزام ناوهای جنگی به‌عنوان اسکورت و تهدید به تشدید حملات علیه ایران در صورت عدم اجازه عبور ایمن کشتی‌ها از تنگه .

اما ینسن، که اکنون مدیریت شرکت مشاوره‌ای دریایی «وسپوچی» را برعهده دارد، به برنامه «تودی» بی‌بی‌سی گفت که بخش عمده‌ای از نفتی که بیش از یک ماه پیش از خلیج خارج شده بود، هنوز در حال رسیدن به پالایشگاه‌های جهان است، اما این روند به‌زودی متوقف خواهد شد.

او گفت: « بنابراین کمبود نفتی که شاهد آن هستیم، حتی اگر به‌طور معجزه‌آسا تنگه هرمز همین فردا دوباره باز شود، باز هم بدتر خواهد شد.»

او افزود: «ما با هزینه‌های هنگفت انرژی مواجه خواهیم شد٬ نه فقط در طول این بحران، بلکه برای شش تا دوازده ماه پس از پایان آن نیز.»

آیا بحران کنونی می‌تواند از شوک نفتی دهه ۱۹۷۰ شدیدتر شود؟

خانم نخله که دبیرکل «باشگاه انرژی عرب» نیز است، گفت بازار نفت امروز نسبت به دهه ۱۹۷۰ متنوع‌تر استدر حالی که میزان کلی مصرف نیز به طور قابل توجهی کاهش یافته است.

او معتقد است که با وجود بالا بودن قیمت‌ها، بحران کنونی به شدت بحران آن زمان نیست.

او گفت: «هرچند اختلالات حجمی که شاهد آن هستیم قابل‌توجه هستند و شاید از بزرگ‌ترین موارد در سال‌های اخیر باشد اما بازار امروز در مقایسه با دهه ۱۹۷۰ انعطاف‌پذیرتر است.»

او افزود: «بازار متنوع‌تر شده، وابستگی به نفت کمتر است و سازوکارهای ذخیره و واکنش اضطراری نیز تقویت شده‌اند.»

اما جوئل هنکاک، مدیر تحقیقات کالاهای اساسی در موسسه «ناتیکسیس سی‌آی‌بی» گفت که یکی دیگر از تمایزات مهم این است که بحران ۱۹۷۰ عمدتا کشورهای توسعه‌یافته را هدف قرار داد که پول و «قدرت سیاسی» برای مدیریت آن را داشتند.

او افزود که بحران کنونی بیشتر کشورهای در حال توسعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد که «از نظر نهادها و توان پولی و مالی، استحکام لازم برای مدیریت مؤثر بحران را ندارند.»

همچنین، آسیب‌های جانبی به زیرساخت‌های انرژی عاملی بود که در بحران دهه ۱۹۷۰ وجود نداشت.

به گفته هنکاک «این بحران تنها زمانی پایان خواهد یافت که شدت درگیری‌ها کاهش یابد.»

هینی نیز گفت که امروز برخی تفاوت‌‌ها وجود دارد که به نفع جهان است از جمله درک بهتر از سازوکارهای اقتصادی و افزایش تعداد کشورهایی که ذخایر نفتی در اختیار دارند.

او افزود: «خطر اصلی این است که بحران طولانی شود٬ در آن صورت چشم‌انداز آینده بسیار تیره‌تر خواهد شد.»

او در پایان گفت: «بهترین سناریو این است که این درگیری هرچه سریع‌تر پایان یابد و نوعی ثبات نسبی برقرار شود.»