دختران محروم از مکتب: ما هرگز شما را نمیبخشیم
- نویسنده, محجوبه نوروزی
- شغل, بیبیسی
- زمان مطالعه: ۵ دقیقه
امروز شنبه ۲۸ مارچ ۲۰۲۶ مکاتب و دانشگاهها به روی دانشآموزان و دانشجویان در افغانستان باز شد، اما این پنجمین سال متوالی است که دختران نمیتوانند پس از صنف ششم به تحصیل خود ادامه دهند.
با آغاز سال تعلیمی ۱۴۰۵، صنفها در سراسر کشور بار دیگر پر از شاگردان شد.
در کابل و شماری از ولایتها، مقامهای حکومت طالبان در مراسمی رسمی از شروع سال جدید آموزشی خبر دادند و از «آمادهگی» برای آن سخن گفتند. با این حال، در این تصویر، غیاب یک گروه بزرگ بهوضوح دیده میشود: دختران نوجوانی که بیش از چهار سال است از ادامه آموزش محروم ماندهاند.
شیراحمد حقانی، وزیر اطلاعات و فرهنگ، در این مراسم گفت: «امارت اسلامی در کشور برای معارف محیط مناسب فراهم کرده است.» اما در سخنان او، همچون دیگر مقامها، هیچ اشارهای به بازگشایی مکاتب دخترانه بالاتر از صنف ششم دیده نشد.
عبدالسلام حنفی، معاون رئیسالوزرا نیز از تلاشها برای بهبود کیفیت آموزش سخن گفت، بیآنکه به سرنوشت دخترانی اشاره کند که هنوز از رفتن به مکتب و دانشگاه محروماند.
این سکوت، برای میلیونها دختر در افغانستان، دیگر تازه نیست؛ بلکه ادامه همان واقعیتی است که پنج سال است زندگیشان را شکل داده است.
در یکی از خانههای شهر، دور از نگاهها، صنفی درسی بیسر و صدا جریان دارد. دختران نوجوان روی زمین نشستهاند و کتابهایی را ورق میزنند که دیگر جایی در مکاتب رسمی برایشان ندارد؛ ریاضی، کیمیا، فیزیک و کامپیوتر. اینجا مکتب نیست، اما آنچه در آن میگذرد، همان آموزش است.
نام این دختران، برای حفظ امنیتشان، تغییر داده شده است.
شبنم، ۱۲ ساله، یکی از این شاگردان است. او بهتازگی صنف ششم را تمام کرده و حالا برای ادامه درس، به این مکتب غیررسمی آمده است.
او میگوید: «وقتی مکتب تمام شد، به اینجا برای درس خواندن آمدم. ناراحت بودیم، چون مکتبها بسته شدند. مکتبها تا صنف ۶ است و ما را نمیگذارند از صنف ۶ به بالا درس بخوانیم.»
در کنار او، ریحانه نشسته است؛ همسنوسالش، با رویایی که هنوز خاموش نشده: داکتر شدن.
او میگوید هنوز نمیتواند بفهمد چرا راه رسیدن به این آرزو بسته شده است، اما از اینکه هنوز جایی برای ادامه آموزش دارد، دلگرم است:
«سه ماه میشود که صنف شش را تمام کردهام و آمدهام به اینجا که صنف هفت را بخوانم. و تشکر از مدیره صاحب و استادان که در اینجا با ما همکاری میکنند که ما درس بخوانیم و پیشرفت کنیم.»
این صنف کوچک، بازتابی از واقعیتی گستردهتر در افغانستان است. بر اساس آمار یونیسف، بیش از ۲/۲ میلیون دختر نوجوان در سراسر کشور از ادامه آموزش محروم شدهاند. ملل متحد هشدار داده که اگر این وضعیت ادامه یابد، تا سال ۲۰۳۰ بیش از چهار میلیون دختر تحت تأثیر این محدودیتها قرار خواهند گرفت.
این محرومیتها پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱ اعمال شد؛ ابتدا مکاتب متوسطه دخترانه بسته شد و در دسامبر ۲۰۲۲، دروازههای دانشگاهها نیز به روی آنان بسته شد. افغانستان اکنون تنها کشوری در جهان است که دختران از آموزش بالاتر از صنف ششم محروماند.
تاجالدین اویوالی، نماینده یونیسف در افغانستان، در واکنش به آغاز سال تعلیمی جدید در شبکه ایکس نوشت:
«هر دختر حق دارد در مکتب حضور داشته باشد.»
او افزود: «وقتی دختران آموزش ببینند، جوامع نیرومندتر میشوند و آینده برای همه روشنتر میشود.»
در همین خانه، زنی که شاگردانش او را «مدیرهصاحب» مینامند، چهار سال است که به شکل مستمر زمینه آموزش این دختران را فراهم کرده است. با نزدیک به سه دهه تجربه در معارف، او خانهاش را به یک مکتب پنهانی تبدیل کرده است تا دخترانی که از تحصیل محروم ماندهاند، فرصت یادگیری داشته باشند.
برای شمیم، ۱۸ ساله، که چهار سال است در این مکتب زیرزمینی درس میخواند، آمار و ارقام به زبان سادهتری معنا میشوند: سالهایی که از دست رفتهاند. او خطاب به حکومت طالبان میگوید: «ما چی ضرری به شما رساندهایم که شما مکتبها و دانشگاههای ما را بسته کردهاید و نمیگذارید ما درس بخوانیم و تحصیل کنیم؟ یک سال، دو سال، سه سال، چهار سال… در ۵ سال از شنیدن صدای دختران (که از شما میخواهند مکاتب و دانشگاهها را باز کنید) خسته نشدهاید؟»
پیامدهای این محرومیت، فراتر از دیوارهای یک صنف کوچک است. سازمان ملل هشدار داده که محرومیت دختران از آموزش، بحرانهای حقوق بشری و اقتصادی در افغانستان را تشدید میکند.
در سال ۲۰۱۹، نزدیک به هفت میلیون دختر در مکاتب افغانستان ثبتنام داشتند. اما در سالهای اخیر، این رقم کاهش یافته است.
به گفته مقامهای حکومت طالبان، در دو سال گذشته حدود یک میلیون شاگرد جدید به مکاتب اضافه شدهاند، اما دختران بالاتر از صنف ششم همچنان از این آمار حذف شدهاند و محرومیت آنها ادامه دارد.
کامله، یکی از معلمان این مکتب پنهانی است؛ مکتبی که «مدیرهصاحب» با هزینه شخصی خود آن را راهاندازی کرده است.
او که خود بهصورت آنلاین در رشته طب معالجوی تحصیل میکند و همزمان به شکل داوطلبانه به تدریس مشغول است، میگوید: «از روزیکه به تدریس شروع کردهام، فقط یک هدف دارم، ارتقاع ظرفیت دخترانی که مانند خودم از ادامه تحصیل محروم ماندند. فعلا ما امیدوار هستیم و به راه خود ادامه میدهیم. کی از علم خود سودی نبرده که ما نبریم.»
او میافزاید انگیزه شاگردان، بهویژه دخترانی که تازه صنف ششم را به پایان رساندهاند، چشمگیر است:
«شاگردانی که تازه صنف شش را تمام میکنند و به اینجا میآیند انگیزه بسیار بالا دارند. سطح جذب بسیار بالا دارند. به درس علاقهی زیاد دارند.»
با آغاز هر سال تعلیمی، امید به تغییر بار دیگر زنده میشود؛ امیدی که برای پنجمین سال پیاپی، همچنان بیپاسخ مانده است.
با این همه، در صنفهای پنهانی، چراغ آموزش خاموش نشده است. دخترانی که از مکتب محروم شدهاند، هنوز کتاب به دست دارند و، با وجود آیندهای نامعلوم، به مسیر یادگیری ادامه میدهند.
اما این آموزش، هر روز در سایه ترس ادامه دارد. فریبا، ۱۷ ساله، میگوید:
«فامیلهای ما بسیار نگران میباشند وقتی ما به اینجا میآییم و تا برمیگردیم. به صورت پنهانی درس خواندن بسیار زیاد نگرانکننده است. ولی ما به درس خواندن چه به صورت پنهانی و یا آنلاین ادامه میدهیم. چون به آینده روشن امید داریم.»
کامله، معلم این مکتب، میگوید: «اگر ترس بالای ما غلبه کند، ما هم باید مثل بقیه در خانه بنشینیم و منتظر باشیم که چی میشود. ولی حس موفقیت و حس آرزو، بزرگتر از حس ترس ماست.»
فریبا تاکید میکند: «بدون زنان جامعه پیشرفت کرده نمیتواند… ما از هر راهی که باشد به پیشرفت خود ادامه میدهیم و دست بردار نیستیم.»
و در پایان، شمیم با صدایی که دیگر تردیدی در آن نیست، حرفش را اینگونه تمام میکند:
«شما حق میلیونها دختر افغانستان را گرفتهاید. این یک گناه بزرگ است و ما اصلا این گناه شما را نمیبخشیم. ما خاموش نمیشینیم… بازهم درس میخوانیم.»
