پرافتخارترین سرباز استرالیا حالا در مرکز پرونده تاریخی جنایات جنگی در افغانستان قرار دارد

یکی از مهم‌‌ترین لحظات در تاریخ نظامی استرالیا، بدون سروصدا، در باند میدان‌هوایی سیدنی اتفاق افتاد، زمانی که بن رابرتس اسمیت، آرام از یک هواپیما پیاده و به داخل یک موتر پولیس که در انتظارش بود، منتقل شد.

رابرتس اسمیت، پرافتخارترین سرباز زنده این کشور و مشهورترین فرد در میان نسل خود، روز سه‌شنبه به پنج فقره اتهام جنایت جنگی از نوع قتل متهم شد.

بازداشت او به‌دنبال یک پرونده مدنی پر سر و صدا که سه‌ سال پیش به این نتیجه رسید که این سرباز پیشین نیروی ویژه هوایی (اس‌ای‌اس) و دریافت‌کننده نشان (صلیب ویکتوریا) چندین زندانی غیرمسلح افغان را به‌طور غیرقانونی کشته است، انجام شد.

رابرتس اسمیت که در سال ۲۰۱۳ نیروهای دفاعی استرالیا را ترک کرد، تمام اتهامات را رد کرده و گفته است که این ادعاها «فاحش» بوده و از سوی همتایان حسود و بدخواه مطرح شده‌اند.

پرونده او که اکنون قرار است با معیار بالاتر کیفری مورد بررسی قرار گیرد، به نمادی از حسابرسی استرالیا در مورد رفتار ادعایی این کشور در افغانستان مبدل شده است، که میراث نظامی بسیار افسانه‌ای آن را تحت شعاع قرار داده است.

پروفیسو دونالد راثول، استاد حقوق در دانشگاه ملی استرالیا، به بی‌بی‌سی گفت: « «اینکه اکنون رابرتس اسمیت با اتهامات جنایات جنگی، نه فقط یک مورد، بلکه چندین مورد مواجه است، یک لحظه بسیار مهم فرهنگی و اجتماعی برای کشوری است که در بخش زیادی از تاریخ خود، ارزش زیادی برای دستاوردها و مشارکت‌های اعضای نیروهای دفاعی‌اش قائل بوده است.»

اما محاکمه چنین کهنه‌سرباز بسیار پرافتخاری، رویدادی استثنایی در سطح جهان نیز به‌شمار می‌رود.

دین-پیتر بیکر، پژوهشگر اخلاق نیروهای ویژه، می‌گوید: «ما هرگز چنین چیزی ندیده‌ایم.»

اما محاکمه چنین کهنه‌سرباز بسیار پرافتخاری، رویدادی استثنایی در سطح جهان نیز به‌شمار می‌رود.

پیگرد بی‌سابقه

زمانی که رابرتس اسمیت در سال ۲۰۱۳ از افغانستان به خانه بازگشت، به‌عنوان یک قهرمان ملی شناخته می‌شد. او بالاترین نشان نظامی استرالیا را بخاطر مقابله تک‌نفره با جنگجویان طالبان که به گروه نیروهای ویژه‌اش حمله کرده بودند، دریافت کرد.

پس از آن، سخنرانی‌های پردرآمد، عضویت در چندین هیئت‌مدیره‌، حضور روی جلد مجلات و عکس‌های بزرگ، و جوایز و افتخارات مختلف مانند «پدر سال» به سراغش آمدند.

اما در سال ۲۰۱۸، روزنامه‌های ناین مجموعه‌ای از گزارش‌ها را منتشر کردند که در آنها ادعاهایی در مورد سوءرفتار او در دوران حضورش در نیروهای ویژه مطرح شده بود، از جمله ضرب‌وشتم و قتل غیرقانونی زندانیان، قلدری علیه همکاران و خشونت خانوادگی علیه یک معشوقه.

او تمام این ادعاها را نادرست خواند و برای پاک کردن نام خود، یک نبرد حقوقی پر سر و صدا را آغاز کرد. این پرونده هفت سال طول کشید، میلیون‌ها دالر هزینه برداشت و از سوی برخی «محاکمه قرن» در استرالیا نامیده شد.

او این پرونده را باخت. هرچند از ادعاهای مربوط به خشونت خانوادگی و برخی اتهام‌های قلدری تبرئه شد، اما یک قاضی دادگاه فدرال در سال ۲۰۲۳ حکم داد که گزارش‌ها درباره ارتکاب چهار قتل تا حد زیادی درست بوده‌اند، حکمی که در دادگاه تجدیدنظر نیز تایید شد.

رابرتس اسمیت ۴۷ ساله اکنون در صورت محکومیت به پنج اتهام مطرح‌شده علیه خود، با خطرات بسیار بزرگتری روبه‌رو است: حبس ابد و جایگاهی نامطلوب در تاریخ.

دریافت‌کنندگان نشان صلیب ویکتوریا از دیگر کشورهای مشترک‌المنافع پیشتر با اتهامات جزایی مواجه شده‌اند، اما باور بر این است که رابرتس اسمیت نخستین کسی است که به ارتکاب جنایت جنگی متهم شده است.

دین-پیتر بیکر که پس از بررسی دقیق سوابق نیروهای دفاعی استرالیا در افغانستان، آموزش‌های اخلاقی این نیروها را اصلاح کرد، می‌گوید: «اگر نگاه گسترده‌تری داشته باشید و دریافت‌کنندگان جوایز مشابه در سایر کشورها را بررسی کنید، به‌ سختی می‌توانید کسی را پیدا کنید که به جنایت جنگی متهم شده باشد.»

میراث نظامی کشور زیر آتش انتقاد

استرالیا از مدت‌ها بر این باور بوده است که نیروهایش از آن دسته سربازانی هستند که هم دوست دارید در کنارشان بجنگید و هم در برابرشان: کارآمد، مقاوم، شجاع و وفادار، در عین حال عادل و پایبند به اصول اخلاقی.

ارزش‌های موسوم به «روحیه انزاک» که ریشه آن به عملیات ناموفق نیروهای استرالیایی در گالیپولی ترکیه در جریان جنگ جهانی اول برمی‌گردد در هویت ملی استرالیا نهادینه شده است.

اما این پرونده طولانی‌مدت در حال به چالش کشیدن نحوه نگاه کشور به خود و نیروهای نظامی‌اش است.

نظرسنجی‌ها نشان داده‌اند که این ماجرا به اعتماد عمومی نسبت به نیروهای دفاعی آسیب رسانده و برای اعضای این نیروها نیز منبع ناراحتی و فشار روانی بوده است.

آنچه به این نگرانی‌ها می‌افزاید، کندی روند تحقیقات است. سازمان‌هایی مانند اتحادیه خدمات بازگشته‌ها، می‌گویند این روند برای همه افراد درگیر، از جمله خانواده‌های قربانیان احتمالی در افغانستان، ناعادلانه بوده است.

پیتر استنلی، تاریخ‌نگار ارشد پیشین در مرکز یادبود جنگ استرالیا، می‌گوید: «برای کسانی که با این اتهامات روبه‌رو هستند، و همچنین اعضای فعلی نیروهای دفاعی که ممکن است احساس کنند خدمات‌شان زیر سوال رفته، این وضعیت بسیار آزاردهنده است.»

اما او استدلال می‌کند که اگر بازرسان در این مسیر اشتباه کنند، درد و زیان بسیار بیشتری به‌ دنبال خواهد داشت.

او می‌گوید: «اگر اتهامات زودهنگام مطرح شوند یا پرونده واضح و به‌طور موثر ارائه نشود، این یک فاجعه خواهد بود.»

با این حال، بخشی از جامعه استرالیا این پرسش را مطرح می‌کند که آیا چنین تحقیقات و پیگردهایی اصلا ارزش دنبال کردن دارند یا نه.

در میان آنها، جینا راینهارت، ثروتمندترین زن استرالیا و تونی اوبوت، نخست‌ وزیر پیشین، قرار دارند. آقای ابوت گفته است که برخی از نیروهای ویژه که در جنگ افغانستان حضور داشتند «در معرض نوعی آزار و اذیت از سوی کشوری که به آن خدمت کردند قرار گرفته‌اند».

جان هاوارد، از نخست وزیران پیشین هم در بیانیه‌ای گفته است که بازداشت رابرتس اسمیت «احساسات میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار خواهد داد».

او افزود: «این موضوع برای بسیاری دشوار است، زیرا نه تنها احترام ما به ارزش‌های استرالیایی، بلکه احترام عمیق و ویژه ما به کسانی که جان خود را برای حفظ امنیت ما به خطر می‌اندازند، را به چالش می‌کشد.»

اندریو هیستی، سرباز پیشین که بعد نماینده پارلمان شد، در دادگاه گفته بود «شایعات گسترده‌ای» درباره رابرتس اسمیت وجود داشته و او به این باور رسیده که برخی از آن‌ها درست هستند. او گفت همکار سابقش در نیروهای ویژه حق برخورداری از اصل بی‌گناهی تا اثبات جرم را دارد، اما «هیچ‌کدام از ما فراتر از قانون نیستیم».

او افزود: «همه ما مأموریتی برای خدمت به کشور خود داشتیم و ۹۹ درصد ما وظیفه خود را با شرافت انجام دادیم، آنهم در جنگی که به‌شدت ناامیدکننده بود.»

برای برخی، پیشگام شدن استرالیا در رسیدگی به این مسائل، مایه دلگرمی است. کشورهای دیگری مانند بریتانیا نیز تحقیقات مشابهی درباره ادعاهای سوءرفتار اعلام کرده‌اند.

بیکر می‌گوید: «به طرز عجیبی، این لحظه‌ای است که استرالیایی‌ها باید به آن افتخار کنند.»

«اینکه یک ملت، یکی از اعضای نیروهای مسلح خود، کسی که به‌عنوان یکی از بزرگترین قهرمانان زنده معرفی شده را پاسخگو بداند، نشان‌دهنده تعهد به اخلاق، شرافت و حاکمیت قانون است؛ چیزی که متأسفانه در میان کشورها بسیار نادر است.»

استانلی نیز می‌افزاید: «این موضوع، هرچند برای بسیاری شرم‌آور یا غم‌انگیز باشد، باید مورد شناسایی و قدردانی قرار گیرد.»